Thlai zuarnu

A khuhhawnna: Chu thlai zuarnu chu a hmelṭhat thu an sawi ngai lo. Mahse hmaichhan ngeia be duhtu leh thla' laksak theitu nih te, thlalakpui theitu nih te chu khawvela ngaihsan tur dik ngaihsan nachang hre chinte duhthusam a ni a. Ropuina leh zahawmna hi hna, sum leh nihna aṭanga teh chi a ni ngai lo tih hrechiangtute chuan chu thlai zuarnu chu khawvel mi ropui zingah an chhiar tel zuk nia!

Chen-i chu
Tunah chuan a kum 64-na a hmang ta mek a, hmelhmai leh pianzia en chuan 'Zo nu ve tak' an tih ang chi hi a ni a, nu liam lem lo tak a ni. Mahse Taiwanese nula 'senior' Chen Shu-Chu chu a lan dan ang ngawta teh chi leh en liam chi a ni lo - a thinlung hausa leh rilru lian tak mai chuan mi fingvarte ngaihven rawn a hlawhtir a, ngaihventu nei lem lo mah se, a chhungril ropuina chu thup theih a ni chuang lo.

A naupan laiin, primary school a zo hlim hlawp tihah, a nu chu a damlo na hle a, damdawi-inah an luhpui a. Mahse damdawia enkawlna mumal dawng tur chuan, a enkawlna tur sum (insurance premium) an neih a ngaih avangin Chen-i pa chuan sum chu ṭhenawm khawvengte ta puk tur a'n zawng kual leh rih phawt a. Inenkawlna tur an khawn ngah chhungin nu ber nunna chuan a lo tuar hman ta thung si a, a nunna chhan hman a ni ta lo.

A nu thihna chuan naupangtê, Chen-i chu loh theih loha sikul bansan turin a nawr chhuak ta a. Unau zinga upa ber a ni miau a, a nu thawh ṭhin hna chu a chhunzawm a lo ngai ta a, hlêp chhetê neia an innghah ve-na ber, an thlai thar dawr chu a pa nena an nghahdun a lo ngai ta a ni.

Chen-i hi kum 1950 December thlaa piang a ni a, tleirawl nun a'n tem chho ve ṭan dawn a, kum 1968 khan a kum 18-na a hmang a; mahse hemi kum hi an chhungkaw tan 'vanduai kum' bawk a ni. Chen-i nau chu kum khat têl teh meuh natna-in a tlakbuak leh ta a, an thlai zawrhna aṭanga an sum lo tuak khawl ve rauh rauh chu inenkawl nan an hmang fai leh ta miat a. Mangan kaw tâwpah a enkawltu doctor-te chuan Taiwan National University Hospital lama enkawlna ṭha zawk dawng turin an râwn ta ngawt a. Mahse chutiang damdawi-in liana inenkawlna senso chu khawi aṭang mahin neih theih an inbeisei lo. Anmahni lo lainat ve em emtu, Chen-i primary school kai laia an zirtirtu ṭhin, Huang Shun-zong chuan sum a han khawn kualsak zar zar a. Mahse hmâna a nu ang bawk khan, a nau tana an sum ngah hun chu a tlai leh ta a, a nunna chhan hman a ni leh ta lo.

Chen-i chakna
He khawvelah hian retheihna vangin a nu leh a nau a chân ta! Mahse a nu leh a nau chuan thuah riat hnuai aṭangin chakna an la pe ta cheu a, an retheihna vanga an chhungkuaa thihna lo thleng chuan chakna leh thinlung thar a pe a, Chen-i chuan retheihna vanga an tawrh ang chu mi dang chungah a thleng ve ang tih mawlh a ni, a hlauh tâk ni!

A theih phawt chuan mi retheite tana ṭan ralh raih duhna thinlung a put phah ta a. An chhungkaw hrawk chawm nana a tih, an thlai thar dawr pawh chu 'mi dang' tan a hawng ta a ni!

Mahni inhaivurna leh hamṭhatna chauh ngaihtuah tawh lovin, mi dang tana malsawmna nih chu a dam chhunga a hna ber tur a nih a hrechhuak ta a. Mi dang tana nung tura 'harhna' a dawn hnuin, a ni tin hun hman dan pawh a tidanglam ta a. Tuk tin zing dar 3-ah a tho ziah a, zanah pawh bazar-a inzuar ve dangte haw hnu-ah daih, dar 7/8 velah te a haw ṭhin ta chauh a, bazar-a a ṭhutpui ṭhinte chuan 'market manager' (bazar hotu) tiin an ko fiam ṭhin.

Amah ang bawka retheihna temtute thawkpikna vai kiang turin ani chu a theih ang angin a inhrêk rethei a. A thlai hralh aṭanga a hlawhchhuah ve ang tê tê chu dahkhawlin, a samkhai thei ang bera khawsak a zir zel a. A nawmsakna tur leh han inhlimchhuahna tur lam thil reng reng chu a hnuchhawn vek a, eitur leh mutna tur a neih chuan a duhtawk mai.

A inthun puarna ve ber pawh chaw (rice) tlem leh noodles plate khat a ni mai a. Zanah pawh chhuat châr vawt thler thlurah a mu mai a. A mutbu chu a lum nuam lutuk ang tih a hlau lehzel a. Thlasikah ngat phei chuan, zingkarah mutbu lum thawhsan a hreh ang tih a hlauh avangin a intuam lum phal ṭhin lo!

Retheihna lo tem tawhtu chuan retheih awmzia a hrechiang a, retheihna chu nunna paw'n a tawrh phah ṭhin, tih hrechiangtu a ni. A ler aṭangin retheihna a chhuk bih ve lo va, ralkhat aṭangin retheihna a thlir ve lo va, an chhungkua paw'n nghaisak a lo tawh phah tawhna - retheihna chu mi dangin an tem thuk tulh tulh ang tih a hlauh avangin nasa zawkin a thlai zawrh kawngah leh sum tuak kawngah hma a la uar sauh sauh a. A chutihna lamah chuan a kutte chu lo ther fiap fuap mah se, no lo eng ang mah se, a pawiti ve lo - a sum dehchhuah aṭanga mite'n damna an chan phawt ahnu!

Malsawmtu malsawmna
Kum 18 a nih aṭangin mi dang tan a nung ṭan a, kum 60 a han tlin chhoh meuh chuan mi dang tan a sum bawm a lo theh chhuah tam hman tawh hle.

Hlêp chhetê chauh neia a thlai zawrh aṭang chuan fahrah te, naupang rethei te, sikul ṭanpui nan te'n New Taiwanese dollar maktaduai 10 vel (cheng vaibelchhe 1 chuang) a theh chhuak tawh a. Kum 1993-a pa'n a boralsan hnu paw'n an thlai thar dawr 'Yuan-Jin Vegetables' chu mi retheite tana kulhpui a ni chho zel a. A pa boral hnu hian an Buddhist hmunpui pakhat, Fo Guang Shan Monastery tan NT dollar maktaduai 1 (cheng nuai 15 vel) a theh chhuak a. Kum 2000 khan a sikul lo kai ve tawhna primary school tan NT dollar maktaduai 1 theh chhuak bawk. An sikul tana a sum thawh hi naupang retheite tana hman tura duan a ni.

Kum 2001 pawh khan a vahpa sikul kainaa zirtirtu pakhat, Li Guorong chuan an sikul library sak nan NT dollar maktaduai 5 vel a mamawh thu a hrilh hnu-in Chen-i chuan ṭhahnem a lo ngaihpui a, Li-a'n NT dollar sing 5 tal tumsak ve tura a beisei laiin, an sikul library sak nana an sum mamawh (estimated) ang zawng zawng chu thlai zuarnu, Chen-i hian a lo tumsak ta vek a, library lian tawk tak, in chhawng hniha sak chu a sum thawhtu hmingchawiin 'Chen Shu-Chu Library' tih a ni ta a ni.

Kum 1996 aṭang khan Chen-i hian Kids Alive International pawl enkawlna hnuaia naupang pathum enkawlna senso atan NT dollar 36,000 a thawh ṭan bawk a. A thlai hralhna aṭanga a sum khawl a theh chhuah zozai chuan mak tih a hlawh a. Mahse Chen-i chu a inchhuang lo hle: "Hetiang thil narante hi chu mi tinin an tih theih vek alawm," a ti duh lek chauh!

Mi dang tana a insênna hi a tam tham tawh em avangin 'Hetianga tam hi engtin nge thlai zuarin a theh chhuah theih?' tih zawhna chu thu lar a ni. Mahse Chen-i chuan engtin vak a chhâng lo: "I mamawh chauh lei la, a dang zawng chu i khawl thei a ni mai," tih zawng a ni!

Nia, retheihna rêkbettu nih a tum tlat avangin a nawmsakna tur thilte a hnawl a; thawmhnaw nalh leh man to lam a melh ve ngai lo. Mite tana cheng vaibelchhe têl theh chhuak theitu chuan, "Nawmsakna ka 'khel' ve lo. Thawmhnaw nalh tak takte hi ka mamawh ve lo va, kawng sir dawra an thawmhnaw zawrhho ang tê tê hi ka tan chuan a tawk em em - sum ka khawl theih phahna a ni si," a ti.

Mite'n an hai lo
"Sum ngah ngah hmelṭha" tih lam a ni lo ve, Chen-i nunah chuan!

A thinlung inhawng; mi dangte chanai pawh chuhpui ve chu sawi loh, ama chanai ni thei tura a thawhchhuah liau liau pawh mi dang tana theh chhuak zeltu Chen-i chu an Taitun county bial chhungah chauha mi hriathlawh a ni ta lo. A thilphalzia leh mi dangte tana malsawmna a nihzia chu khawvel hriat tham a lo tling ta a, primary school bak zir belh lo; thlai zuarnu ve mai chu khawvel ram ropuia sawi, USA-a New York khawpuia inkulh, Time (chanchinbu) chuan mi chungchuang bikte puala an siam ṭhin chawimawina 'Time award' dawng turin an rawn thur chhuak ta nawlh mai!

Mahse Chen-i chuan kum 2010-a Time chanchinbu meuhin award hlan an tum chu dawn a tum chuang lem lo! Amah dawr ṭhin ṭhangte'n a awm loh hlanin an lo buai phah ang tih mawlh a hlau a, hetiang rilru a put si avang hian New York-a kal turin an ram, Taiwan president Ma Ying-jeou meuh paw'n a tlawhchhuah phah a, lawmman dawng tura New York pan ngei turin a ngen a. Hemi hnu hian an ram foreign minister chuan US zin phalna (visa) la ngei turin Chen-i chu a ngen leh bawk a. Chen-i chuan hnial zui ngam ta lo mah se, amah chawimawina leh US zinkawng lam chu a dah sâng tehchiam lo: mi dang tana inpekna thiltih ang chi chu - "Inel-na thil a ni lo va, engah mah hian chungnun bikna ka nei lo," a ti daih!

He nu ropui, inngaihtlawmnaa inthuam ṭhin hian thil danglam tak titu-ah a inngai hran lo va, mi ai bak bak sâwn bik chuangin inngai lo mah se, kum 2010 khan Time-in khawvela mi thiltithei 100 a thlanchhuah zingah a tel tho a; hemi kum vêk hian Forbes magazine chuan Asia-Pacific biala mi thilphal 48 a thlanchhuahah a tel a; 2010 Asian of the Year atana thlanchhuah a ni bawk.

Rilru thianghlim
Time award dawng tura thlan­chhuah a nih aṭangin Chen-i hi a 'luck' thar hle a. An khaw awmna Taitung bialah chuan thuneitute'n a dawr chu an cheimawi a, chawimawina thuziak an tar chiai chuai a. "Taitung Chhuanvawr" tih te, "Mi thilphal entawntlak" tih ang duangte chu an ziak kelh kulh a. Chen-i ngaisangtute chuan thlalakna an rawn lek sup sup tuk tin a, a thlai zawrh lei tumin an insulpel zut zut a. Mahse he'ng zawng zawngah hian Chen-i chapo-na leh uanna lam thu reng reng hriat tur a awm lo va, thlai zuarnu a nihna chu a theihnghilh lo: "Mi aia thil ropui ka tih bik ka hre chuang lo. Ka tih angte hi chu mitinin an ti ve thei vek alawm. Mi dang tana inpe tam tak an awm a, kan hre fuh ve lo mai mai a ni zawk," tihte chu a ṭawng duhdan a la ni zel.

"Sum hi ngaihhlut berah ka neih lem lo. Mi dang tana sum ka hman hian ka ngaih a ṭha em em a. Hei vang hian hlimin ka khat a, tui takin ka mut theih phah ṭhin," a ti mai a, a retheih lai a hre reng a, retheite chhiahhlawhah a inngai mai!

Khawvel ngaiha chawimawina lian tham a dawn zut hnu-ah pawh Chen-i hian chawimawina a dawn hma aia nasa-in a la thawkrim ta deuh deuh a. Mi rethei naupangte lehkha zirna fee leh an damdawi man atan "Chen Shu-Chu Bursary" a din a, naupangte tan hian NT dollar maktaduai 10 tuak ngah a tum zui leh ta a ni.

Mi dang tana suam tuak tum zel tho mah se, advertiser (fakna lam buaipuitu) te chuan a film siamsaka sum tam tham taka vur-ah te an thlem a; financial manager-te leh amah duhsaktute chuan a sum tuak mekah khâwlpui an duh ve thu te hrilh mah se, Chen-i chuan mawihnai takin a lo hnar zel a, "Sum pûk chu rulh leh mai a awl a. Mahse ṭhatna erawh chutianga inrulh leh mai mai-na chi a ni lo," tih chu a ngaihdan a ni.

A chhiar anga a thlai an leisak bakah, mi ṭhenkhat chuan Chen-i chu sum han paipawn belhte pawh an tum ṭhin a; mahse Chen-i chuan, "Ka thlai zawrh min leisak hian min pui fel der tawh alawm," tiin a lo chhâng ṭhin.

Pasal nei lova kum 60 chuang lêng tawh, Chen-i hian fa chu a ngah ta hle mai! A zarah mirethei naupang tam takin par an chhuang ve mek a, mi harsate'n khaw êng an hmuh theih nan nasa takin a la bei zel a, "Ka nun thuruk chu mawlmang taka nun hi a ni. I thil tihin a vaw chau che a nih chuan tih dik loh i nei tihna a ni ang a; a tihlim che a nih erawh chuan kawng dik i zawh tihna a ni ang. Mi dangina min sawi dan hi a pawimawh ber lo," titu, he Buddhist nula hian chhiar lovin Bible thu a zawm ṭha viau ni-te hian ka hre ve khanglang ṭhin.