Ka Lalpa duhtak

A khuhhawnna: Ni tla tur chu kawlkila a pil kim hmain a la sen phût a. Van chu rangkachak rawngin a sen phêt thung a. Khawvel a mawi zual lai ber chu thimin leilung a luah khah hnaih lai ber a ni. Tuipui aṭangin thlifim a lo thaw heuh heuh a, mite chuan lungleng takin ni tla tur chu an thlir a, an ning lo. Khawvel boruak dai ruih mai chu an hip a, an kham lo. Tuipui kam ṭiauvut chunga naupangho an inum kual zer zer lai chuan Navy House aṭangin band party-in an tawtawrawtin ‘Abide with me' an tum ri riai riai a; tlai ni tla tur leh tui fawnte nena ṭangrual niawm hrimin a ri chu a duhawm a, boruakah a fawn reih reih a...

Khawvel khua hi a thim ṭhin. Zing ni chhuakin beiseina lawmawm hmangin min kaitho a, tlai ni tla tur thung hi chu a lem ziah hleih theih loh tur khawpa duhawm êng no ruai leh ṭah tichhuak deuh pur khawpa nalh pawh ni se, beiseina hi beidawnnain a thlak fo ṭhin tih min hrilh tum ṭalh niawm hrimin, kan neih ang chhun tê tê nen min han liamsan vut a! He ni tla tur hi a ngaihawmin, a va ngeiawm roh tak!

Mahse he ni tla tur hian zirlai a pe che tih i ngaihtuah tawh ngai em? Khawvel ni chauh hi 'ni' a ni lo tih hriatna hi! Kan nun hi 'ni' chu a ni ve. Kan nun hi hmuh theih loh aṭangin tu emaw chuan kawlkil lam panin a kai hnai hret hret reng a, kan hriat hauh lohin kan nun khua chu kawlkila ni tla tur nen hian a ṭhiangin an ûng rial ṭhin tih i chhêt ngai em? Tunah pawh hian kan nun khua chu kawlkilah a liam ṭep tawh pawh a ni thei; he damlai tui fawn chungah hian tla mai tawh turin keimahnia 'ni' chu a inkhai luang luang tawh pawh a ni thei. Tu’nge hria? Kan hetih avang hian alawm, ni chhuah leh ni tlak inkara 'vawiin' hlutziate hi inhrilh nawn fo kan ngaih a, kan vawiin hian kan naktuk a hril ṭhin tihte hi thu dik kumhluna kan neih phah ṭhin ni!

Nia, he tlai khua lo ngui ṭhin ang hian hmanah, kum zabi 19-na chawhnu lam khan rei a dam dawn tawh lo va, amaha 'ni' chu kawlkilah a liam ṭep tawh tih inhre chungin Pastor Henry F. Lyte chuan Pathianni tuk khat chu khuh bur bur chungin a enkawl Kohhranah a thuchah hnuhnung ber tur a sawi a. A taksa chak lo tak leh a aw hniam reih mai chuan rei a tlin dawn tawh lo tih a chiang a ni. A nun khaw tlaitla lenkawl ûng mekah chuan Pathian awmpuina a dil ṭhin thute a sawi a; rei lote hnuah BiakIn dar hre ve tawh ngai lo turin Chawlhna Ramah châm hlen tawh turin khawvel hi a chhuahsan tawh dawn a, tlai ni tlak rualin a nun khua chu a la tla ve dawn tih thu te chu Kohhran mipui hmaah insêt feih feih chungin a sawi a. A taksa hriselna beiseia Italy boruak a hip chuan awmzia a nei tak tak dawn lo tih pawh a hria.

Thawhṭanni a lo thleng a, Pastor Lyte chuan Italy ram chhuahsanin, an khua Nice (France) a pan nghal a. Mihring ngaihtuahna aṭang chuan a thawh tur ang thawk zo tawh, chawl der der tawh turah a ngaih theih ang. Mahse a hna chu 'zo' a inti thei lo. TB natna-in a ei chhiat mek lai chuan a enkawl Kohhran tan hna thawh zawh loh la nei kuh ṭulin a inhria a, Van kawtchhuah erawh a thleng chho ṭep tawh tih a inhre chiang khawp mai.

Doctor-te hnen aṭangin a nun khaw chawhnu a hmang mek tih a hria a; mahse, thihna kotlang maiah ding tawh mah se, thi hman a la inti si lo. Rilrua tih tur nei khat ṭula inhriain, mangang em emin tlai khat chu a study room-ah a ṭhu mawl tawp a. Rilru ritphur ṭûn chung chuan engmah ngaihtuah theih a ni lo. A lehkhabu tian tlep tuar maite chu a’n thlek ṭhin a, tih tur tam tak nei siin tih tur leh khawih ber tura erawh a hre thei si lo. 

Chutih lai chuan pawnah ni a tla ṭep tawh a, chhiar tur ber pawh hre lovin a Bible chu a'n phût pur pur a... he thu hian a mit a la ta tlat: Emau daia ṭhiandun pahnihin mikhual Isua an sawmna - "Kan hnenah awm ta che; khua a tlai dawn ta a, ni pawh a tlâk dawn tawh hi,"

Chu sawmna chu... Pastor Lyte chu a harh zawk a, a rit phurh pawh a tla nghal duak bawk! Naupang ṭha leh ta veng veng nite hian a inhre chawpchilh nghal a. Isua chu a thinlunga chêng turin a han sawm thar leh a, a nunkhaw dul hnuang tawhah chuan, a thih ni thlenga a bula awm turin Isua chu a sawm nawn leh ta a ni. 

Thinlunga thu mawi lo ri leh, thu mawi tak phena rilru ṭawngṭaina lo ri chhuak chu thamral hlen turin Pastor Lyte chuan a phal tlat lo. Lehkhapuan leh pen a chuh nghal chat a, a thih hnua thu tam tak sawi tur leh mi tam tak veltu la ni tur; thihna kotlanga dâk mekte'n chakna'na an la rawn hman tur hla nung chu a chhungril aṭangin a rawn luang liam zawih zawih mai... 

"Ka Lalpa duhtak, min awmpui ang che,
Khua a thim dawn min kalsan suh ang che;
Ṭanpui leh thlamuantu an awm loh leh,
Mi chak thei lo hnenah awm reng ang che,"
tiin bul a han ṭan tê tê a. Khawvelah hian a tawpah chuan 'mimal' mai kan ni leh ṭhin. Mahse mala kalsan ve ngai lotu Awma chu a han ko a... a bul ṭanna chauh a la ni. A ziak zel a...
"Nangin min puih leh hmelma ka hlau lo,
Hrehawm a pawi lo, ṭah a hrehawm lo;
Thihna pawhin tu nge a ngam theih ang?
Ka hnenah awm la, ka tudai phawt ang,"

a han ti a. Tar damlo chakna chu tisa thahruiah a ni tawh lo, boruaka thlarau sualte paw'na an chelh theih loh tur khawpa huaisenin a bula Awma chuan a khuap tlat tawh a ni! 
A hla chu a thluk nen a dawng tel tlat lo thung. He hla a phuah hnu chawlhkar thumnaah -

"Ka maimitchhinin ka hmaah awm la,
Khaw thimah Van ngaihtuah min pui ang che;
Van a vâr ang, lei hlim a boral ang,
Dam lai, thih hunin min awmpui ang che,"
tia a ngen Pathian chuan a rama cheng tawh turin khawvel piah lamah a nunna chu a seng ta a ni. 

Pastor Lyte-a nupui, Monk-i chuan, "He hla hi lungngaih mangan chhum pikin a tlakbuak laia a phuah kha a ni a. Ni tin mai hian kan nupain tlai ni tla tur kan thlirdun ṭhin a, ni tla tur chu a ûng zungzâm mal sin tû thlenga a lan ral raih thlengin kan thlir ṭhin. A nunna eng zungzâm pawh kha mal khat chauhin a êng ve vê vê chauh tawh tih kan hre reng a, khawvel hi a lunglenthlak vawng vawng ṭhin a ni. Ni tla tur kan thlir laite chuan a hla thu ziahna lehkha a'n phawrh a, a thluk a han siam vel a... mahse tunah chuan nunna êng zungzâm maltê chu a ral ta!" tiin a sawi ṭhin. Kha nunna êng zungzam ral tawh lam khan nun duai mekte nun a va chhun êng nasa lawi si em! 

Pastor Lyte khan lei Kohhran tan a rawngbawlna tlak fel lo angah inngai mah se, he a hla hmanga rawng a bawl nasatzia hi a hre hman ta lo va, pawi ka ti ve ṭhin. Khawvel puma rit phur leh thihna tawk mekte'n hlachuam leh hla thlan berah an neih ṭhin thu te; 'mi chak thei lo hnena' he hla a awm ṭhin thu te hi thlarau khawvel aṭangin rawn hre thei tak maw?

A thih hnu, kum tam a vei hnuin a Kohhran enkawl ṭhin, Devonshire-a All Saints te chuan ni tin "Ka Lalpa duhtak, min awmpui an che" tih hla hi an tum ṭhin a. Britain lal, King George VI-in nupui a neih nia urhsun taka he hla an sak thu te; King George-a fanu, Queen Elizabeth II-in pasal a neih nia an sak leh thu te chu Pastor Lyte khan hre phak tawh lo mah se, a hla hlutna a nasa ting mai si! 

Inneihna hmunah chauh a ni lo, indona hmunah pawh "Ka Lalpa duhtak, min awmpui an che" titu hi an tam nangiang mai. Chu’ng zingah chuan, Indopui I-na lai khan German sipaite'n Belgium hmun pakhatah ṭangrual sipaite an hualchep vek tawh a, che thei leh che ngam an awm tawh lo. Mahse mak deuh maiin, sipai za chuang zet chu hmeichhe âwmnêm ve tê, British nurse Edith Cavell chuan a chhanchhuak riap mai a. Amah bera chu man a ni ta thung a. Chutia man a han nih a, German sipaite'n an kahhlum dawn lai chuan zam hmel a pu hlek lo mai. Nurse Cavell-i chuan 'A Lalpa duhtak' in a awmpui tlat dawn tih a hre tlat a, khawvelah hian tuibur hmuam dâk chhung pawh a dam tawh dawn lo tih inhre reng mah se, a thlaphang chuang lo. "Abide with me" ti mawlh mawlh chungin a thlarau a thlah a, mangangte kalsan ve ngai lotu Lalpa duhtak chuan a hruai ta! 

Indopui II-na lai pawh khan mi 105 lai phurtu, RMS Stella lawng chu a pil dawn ta mai a, passenger-te chuan Awma bawk chu a tawpah an ko leh a, mittui nen "Abide with me" an ti ruai ruai a... Tuipuia an nunna a luanral dawn mek lai a, awmpuitu kut tha chak takin a hmer reng tih inhria a, Van kohna chhâng tura kut an ben hial zawk lai te chu Pastor Lyte chuan hmu lo mah se, a hla nung hian leilunga thangkhawk a ṭhulh chuang lo. Ni, kan Hnam Pa, Mahatma Gandhi pawh kha lo tho leh ta pawh ni se, kha mi 'takzet' khan a duh ngai tho a rawn duh leh a nih ngat chuan, a dam laia a hla duh ber, 'Abide with me' bawk hi a rawn thlang nawn leh ngeiin ka ring. 

“Dam chhung rei lotû a’n a ral lawk ang,
Khawvel hlimna leh ropui a bo vang;
Ka hmuh theih zawng zawng hi a chhe vek ang,
Danglam thei lo, nangin min awmpui ang.”