Guest writer
Lalzarmawia
Hotupa hnunga hotunu
A khuhhawnna: "Nu ber pawnfen zarna lai tak chu khawvel lai tak a ni" an ti em ni kha? Hmeichhe tan, an âwmnêmna chu an chakna a ni. He leilung lai takah hian hmeichhia an awm a, mipate hi an chhehvelah kan her vel a, mipate'na kan hriat phak bakin hmeichhiate'n khawvel nunphung hi an thunun a ni! Mi huaisar Napoleon leh Hitler te meuh pawh kha Kumpinu Lalbanga hmu thaibawih thei an ni lo: anni pawh hmeichhe hmaah chuan Laltlawma te ve tho an ni!
Hmeichhiate hi chu Khuanu ruat sa 'ambassador' ngang hi an ni a, mi hokhawm theihna leh leng darh theihna thlarau leh thahrui chak zet hian mipate ai mahin mal a sawm bik ni hian a hriat a. Buaina hmun apiangah an hming leh hmel a lang tel ve zel emaw tih tur a ni. Chutiang bawkin remna hmunah pawh langsar lem lovin a kila lung pawimawh an ni duh châwk.
Mi hmingṭha sa pawh tihminghliau thei; michak chakna thahrui chhu chau a, mi tlaw ber mai pawh mi chungchuanga siam thei kha an ni miau a, lalber thuneihna pawh hi an kuta awm a ni! Chu'ng thilte chu Evi leh Estheri aṭang paw'n pa ṭawngduh lem lo paw'n phuh chhuah tur kan pai ru deuh ṭên hlawm ang chu!
Rorelna thuhlaah ngat phei chuan 'letter head' kal thei hi an ni hawt a; ze chhia leh ze ṭha an chhuah dan azirin ramin kal a siam a, "Hmeichhe finin tuikhur ral a kai lo" han ti ngawt ṭhin mah ila, roreltute phena hmeichhe inphum ru ṭhinte hian ram leh hnam, mimal leh khawvel nun hi an nghawng fâwn thui delh dawlh ṭhin teh ania!
Estheri anga lalnu an nihna-te hi eng hun atan tak hmang hlawm ṭhin ang maw? Tunlai khawvela ram khat president hming lam ngun ber zinga mi, Syria president Bashar al-Assad nupui, Asma al-Assad te ang pawh hi... a hmelṭhat leh lehkhathiam vanga chanchinbumite titi chaw tui ni bawk mah se, kum 2011-a a pasal Bashar-a laka mipuite an hel hnu leh, tualchhung indona (civil war) rapthlak zet mai an tawnbuak mek zelnaah hian "Hmeichhia ve si..." tih a hlawh viau a; 'seih' leklam lam ai chuan tharum hmanga thuneihna chan chu a thlahlel hle-a sawi a ni.
UN leh ram dangte'n an vau sup sup-na kara Bashar-a'n ngawhngo a chhuah zelnaah Suria ram lalnu (first lady) Asma-i chu 'fuihpawrhtu' nia sawia ni a. Baptis-tu Johana lu ngiat vang chauh a, a pasal Heroda hmaa Herodi a lâmte kha chu "ve leu set chuan" tih tham lek tur hi a ni ang chu: al-Assad chhungkaw rorelna vangin tun thlengin Suria ram indonaah mi nuai têlin nunna an chân tawh a ni.
Indona vanga ram ṭhenawm leh ram chhung hmun ralmuang deuha raltlan ringawt pawh mi maktaduai têl an tlin tawh lai hian Asma-i chuan a pasalin sipai tha chakna hmanga mipui a beihna chu titawp tura hmin ai chuan a thlawp zel zawk nia sawi a ni. Ram thiltithei zawkte'na an vau-na ai mah chuan a vawi khat kamchhuakin a pasal chu a zawrtir zawk dawn nen a!
Rambuai chungchanga nu langsar leh samsar nei dang chu Peru rambuai laia an president nupui, Susana Higuchi kha a ni. Ani kha 'mipui lamṭang' tia hriat lar a ni a, a rilru-in dik nia a hriatah chuan a pasal tuam mawi tum buangbar lova phatsantu nih tlang zawk a ni.
Kum 1990 tir lamah Peru president Alberto Fujimori chuan sipai chakna hmangin thuneihna a chang a. An ram sawrkar a ṭhiat a. Hei hi a nupui, Higuchi-i rilrem zawng a ni ta hauh lo mai a; president nupui nih a, thuneihna leh sum nena inchhek-arbawm ai chuan a pasal nena inṭhen chu a thlang ta zawk a ni.
President Fujimori leh Higuchi te hi kum 20 chhung an innei a, kum 1994 khan an inṭhen a ni. A pasalin kum 1990 aṭanga 2000 thlenga president pisa a luah chhung khan Higuchi hian Fujimori-te chhungkua-in an eiruk nasatzia kha a tlangaupui khel khel mai a, Peru first lady nihna pawh Fujimori chuan an fanu hnenah a hlan ta zawk a ni.
Higuchi-i pasal Fujimori hi kum 2009 khan human rights bawhchhiat vangin kum 25 tâng tura a chungthu rel a ni a, fakna nen a chanchin thu hmawr bâwk a ni fo lo maithei. Mahse pasalte eiruk pawmpui ve duh lo-tu Higuchi hming kan lam erawh chuan, fakna a ri tel nawk zel dawn a ni!
Mipui aiawh an ni miau a, ram hruaitute nupuite hi chu hmeichhe dang aia ze ṭha leh duhawm chhuah nasa zawk tur hi an ni awm asin. Chutiang kawngah chuan Africa lama nu ropui, hmangaihna-te pawh ngah viau-a sawi, Sally Mugabe-i te ang kha pasalte rorelna dawhkan ke pawimawh an ni a. A pasal, Zimbabwe president Robert Mugabe tana thurawn ṭha pe ṭhintu a ni a, a boral tak hnu-ah Mugabe paw'n rorelna kawngah a tlakhniam phah hle-a ngaih a ni.
Nu ṭha Sally Mugabe-i a han boral a, a pasal Mugabe-a'n Grace-i a han nei leh ta chu, a nun a inthlak danglam dawrh a. A nupui pahnihna chu inla-vai-ṭingṭang chi; lan ropui leh thuneihna thlahlel mi; ni tin khawsak tisang mi a ni a, reilotê-ah Zimbabwe president leh a nupui chu hausakna leh thuneihnaa tuihal angin an thang ta mai rêng a.
Sally Mugabe chu Zimbabwean mipuite'n 'Amai' an ti a, Nu ber anga an sawi laiin, Grace-i chu nu tlawktlaw (Dis Grace) tia sawi a ni ta thung a ni. A pasal politics zinkawng a ngaihtuahpui ngai lo va, nawmchennaa tuiral mi a nih aleiah, a pasal leh an ram kalphung a chhe sawt sawt a, European Union ramte phei chuan an ram leilung rah ve pawh an phal lo reng a nih kha.
Kum 2011-a Muslim ram hrang hranga revolution thawm na zet mai 'Arab Spring' a lo irh chhuahna ram, Tunisia president an paihthlak tak, Ben Ali nupui Leila pawh kha eiruknaa a pasal hnuk luttu leh, 'changkan' khela nunphung khawsak tihautaktu nia sawi a ni a, mipui thinurin 'haw haw' luih luih chungin an paih thla ta a nih kha.
Incheina atchilhtu; an ram mipui sum leh pai ren lo baksaka hmang hiau hiau reng maitu, Philippine president ṭhin Ferdinand Marcos-a nupui hautak, Imelda Marcos pawh, a tleirawl lai hmel bak chu 'ṭha' han tih tur dang a vâng teh zawng a ni ang, tun thlengin 'nupui ṭha lo' list-ah hming langsar a ni ta zel mai!
Nia, ram hruaitute leh an nupuite'n 'lan mawi' ringawt an buaipui chhung hi chuan ram hi chu ngaihtuahawm vet vet deuh ania!
Sawi sen a ni lo ve. Ivory Coast president hlui, Laurent Gbangbo-a nupui, mi paurau Simone-i, a pasal Gbangbo man a nih a, International Criminal Court-in sualsualna kawng chi li-a a chungthu an ngaihtuah mek laia Gbangbo tana sipai rinawm leh hmatâwngtu a nih dan te; China hotu Mao Zedong-a nupui hnuhnung ber, Madame Mao-i (Jiang Qing), 'Cultural Revolution' a thlenna'na a mei fawhkai zinga mi a nih thu te; Serbia rambuai laia president Slobodan Milosevic-a nupui Mira Markovic-i, a pasal thlawptu ṭangkai leh thluakbur a nih thu te; Libya dictator an kahhlum tak, Col. Muammar Gaddafi nupui Suzanne-i, a pasal rorelnaah a inrawlh tlem leh engmah sawi ve ngai lo chanchin te; Romania hruaitu Nicolae Ceaucescu nupui Elena-i, a pasal chawichhuaktu ang hiala ngaih te pawh sawi zel a chakawm e.
Engpawh ni se, mawhphurhna an ngah zawk e, tihna ngawr ngawr ni lovin, hmeichhiate hian a ṭha lam kawnga hma an sawn phawt chuan mipate hi chu a ṭha zâwngin kan danglam bawih bawih a ni mai dawn a. Hmeichhe ngaihsanzawng leh duhdan en-a kal fo, mipate hi hmeichhe tel lovin an 'hero' thei tak tak lo ve! Chuvangin, hmeichhiate'n ngaihhlut leh ngaihhuat tur dik te, ngaihsan leh ngaihven tur dik te an ngaihtuah a, an lantir zel bawk chuan, khawvel hi a va ṭhang duhawm dawn rua em!