Rangkachak ruama retheihna

A khuhhawnna: Nei lo tlata inhriate chenna khawvelah hian neih duhna a khat liam a. Chu duhna chuan mihring hi tlang s^ng a pantir a; kawlkilah a tir liam a; tuifinriatah a liluhtir a; thihna ruamah thlengin a tluk luhtir ṭhin. Awm lo 'El Dorado' bakah, thlalerah tui hna hmu tlata inhria mihring kan nih miau avangin he leilung luahtute hi kan rethei tulh tulh dawn a ni awm mang e! Rangkachak neih tum - nei si lo te; rangkachak neitu - nei leh si lo te... California hausakna thuahthip bulthum te chu i'n hai hawng dawn chhin ang hmiang...

Luipui kama khaw thar
A hun leh ni chu rei tak a ni tawh. Kum zabi 19-na daih tawhah khan Switzerland ram aṭangin hausakna um-in John Sutter chuan tuifinriatah ni eng emaw zah lawnga a inkar hnuin California a lut a. California state chhunga American River an tih, luipui kama Coloma khaw daipawnah ram zau zet mai, acres 39,000 a lei a. Chutah chuan khaw thar dinin, chu hmunah chuan ranch lian tawk tak mai a din a, thlai leh thei chingin, sumdawng khaw lian a din a, a foreman chu James W. Marshall a ni.

Kum 1848, January 28 a ni. Marshall chuan zing varṭianah a pu ram chu a fang kual vel a. An thingzaina hmunte chu kal pel zelin, nimin leh a piah lama rangkachak laih chhuah ngei tuma an beihna hnu, an lei laihna hmun velte chu a fang kual zel a. Luipui tui chuan lei vung leh lung lian fe fe an laih chhuahte chu zan lamah a lo ṭhuah fai leuh tawh a. A sakawr chungah chuan Marshall chu a'n hawi vel a, lung hmun khawkrawk zet a paltlang ṭep tawh tihah, a mit la riautu a hmu ta a.

Lungpui khawkrawk kar aṭang chuan lung de s>t s>t t> hian a rawn chhun a; chumi lam pan chuan a sakawr chu a'n kh>ng tlan nghal zat a, chu >ng chu >ng satliah mai a lo ni lo. A mit chu mak tiin a meng tal nghal tawp tawp a - rangkachak!

Silai kaw hmawrin a lo tin teu teu ang tih hlau tak chungin a'n hawi kual vat vat a; chutah, a lukhumparh chuan rangkachak chu a rut ta mawlh mawlh a, chak mangkhengin a pu ranch lam pan chuan a tlan let ta a ni.

I sawi pun vaih!
Marshall-a'n ranch a va thlen chuan, Mormon hnathawktuho chuan tukṭhuan an lo ei kham der tawh a. Cowboy ṭawngkam takin, "Hey boys, Pathian zarte pawh a ni ve ang, rangkachak khur chu ka hmuchhuak ta!" a'n ti lang lang a. Hnathawktu zinga mi, Azariah Smith chuan Mormon Battalion-a awm laia a hlawh a la khawl tlem t> zinga rangkachaka siam dollar nga tlang chu a lo phawrh ve nghal thuai a; Marshall-a rangkachak chhar nen chuan a'n dahdun vel a, Marshall-a rangkachak chu a lem mai a ni lo tih a chiang lehzual ta.

Marshall chuan hlim em em mai hian a rangkachak chhar chu darthlalang no-ah a han chhung lut r^ih r^ih a, ip-ah funin, a rangkachak chhar thu hrilh tur chuan cowboy-ho awmna aṭanga mel 40 daiha hlaa awm, an pu Sutter-a chenna in lam panin a sakawr nen chuan an lim d<k ta pur pur a.

A pu hnen a thlen a, thaw hlawp hlawp chunga a rangkachak chhar thu a'n hrilh chuan, a pu ngaih a ṭha ta tlat lo. Bangte paw'n beng an nei mai ang tih hlauin pindan ril zawkah an inkai lut a, kawngka an inkalh hnan hma loh chuan a biak pawh an inbe zui ngam lo.

Marshall chuan a kawrfual paw thuk mai chhungthuah ip aṭang chuan hlu em em mai, rangkachak fun chu dim tak hian a'n phawrh a. Chu pindan ch>p tak mai chu rangkachak chuan a >n de s>t a. Sutter chuan rangkachak tak leh lem enchhinna hmanrua chu phawrhin, rangkachak chanchin inziahna bu nen lam a hai chhuak nghal rawk rawk a; rangkachak lem mai mai an kawl awzawng lo!

Engkim a chian hnu chuan, mi dangin an rangkachak khur chu an hre ve ang tih an hlau ta - 'Sawi pung hlek suh ang che!' tih chu thupek a ni.

Ar pan chuk
Rangkachak an han kawl chinah chuan Sutter leh a mi chhawrte reng reng chu an mu thei tawh lo. California-a rangkachak khur awm thu chu mi tlem t>-in an thinlungin an vawng a, an ranch pawn lam mite'n an hriat ve vaih chuan cowboy rorel a thleng dawn tih chu inhrilhfiah lehchuan ngai lovin an hre chiang.

Tichuan, anmahni t> chuan rangkachak khur chu an han lai ta a, Marshall-a rangkachak chhar de s>t s>t chu an en peih tawh lo! Rangkachak tlang lian pui pui an lai chhuak ta phuk phuk mai a, an lai zel a, an neih belh zel... Hausak tuma California pantu, Sutter-a chu a duhthusam ang ngeiin pa hausa a lo ni ta! A hnathawkte pawh rangkachak lawmna zupui bakah, an ka hupbehna nen, hlawh lamah chuan an ph^ng lo.

Chutih lai chuan California chu Red Indian ram a la ni a, luipui dungah sapho leh Mexican-ho an awm ve pheuh pheuh chauh a la ni. Mexican War lai a nih avangin patling tam tak chu indona lamah an rammu vek a, mihring hmel hmuh tur an tlem ṭhin hle. Hmeichhia chu khaw luahlumtu an ni deuh tlawng a, naupangho chuan an pate hnenah lehkhate thawnin, indona ruam aṭanga in lama haw tawh mai turte'n lehkha ngainatawm tak tak an ziak kur luai a; rangkachak khur lam chu an ngaihtuah hman tak tak lo.

Mahse indona ralthuam chher thawm leh laipui lawn ul ul-na karah chuan mi tlem t> chauhina thuruk an vawna chu a p<t ru ta tlat mai! Indona lama mi zawng zawng tih theih deuhthawin beng an chhit mek lai chuan, thu bengverh a lo thleng ta a - Sutter-a ramah rangkachak laih chhuah a ni!

Chu thu chu a thang chak nangiang mai - khawvel zawng zawng hi a d^p chhuak ta em maw tih tur khawpin a darh chak a. A hre pha chin, mipa fa tawh phawt chuan Sutter-a rangkachak ram chu an pan ta ruih ruih mai a. Ke-in mel sang khat pawh kal ngai se, chu rangkachak ruama tluhlum tur tal pawh chuan an liam duh ang tih tur hi an ni vek mai a, chhungkua leh indona an buaipui hman tawh lo!

Ruam hausaa mi rilṭam
Sutter-a rangkachak khur chu an tlan da rang kher mai. Hmun dang pawh an rek pawp nghal zung zung a, Sutter-a ram chhung leh a piah lam zelah pawh rangkachak khurpui chu a lo inchh>k v<m th<r mai hi a lo ni a! American River luipui dungah chuan rangkachak chu tui thal tak hian an thal chhuak mup mup a, k^r lovah iptepui khat lek lek hi chu pa ^wmn>m t> t> paw'n an ngah zung zung mai a ni!

Mahse rim taka rangkachak laih chhuah tuma beitu an awm lai chuan, thawk lova rangkachak neih ṭawk tum pawh an awm zui ve ta zel a, an dan pangngaiin silai bawkin ro a rel leh ta!

Sap leh Mexican-ho chu an intithiam lo thuai a. Hausa ber nih tumna thinlung chuan inhuatna a hring zui zat a. Rangkachak bupui hai chhuak mah se, leib^ leh rethei an pung nghal hluai mai a ni. Chu mai a la ni lo, inkahhlum thu thar an hre zui chamchi a, rangkachak awmna hmun apiangah silai mu leh ruang pawh chhar tur a awm ta zel a, tuma'n remna ban an phar thei lo.

Hausak tuma California pantu an pung th<r th<r ni tin a. Chu rangkachak ruamah chuan retheia khawvel liamsan ta pawh an pung zel. An hmangaihte ai chuan rangkachak buaipui chu dam chhan tlakah an ngai a; mahse chu rangkachak chuan mi zawng zawng a daih si lo! Rangkachak khur neitu hmasa ber, Sutter-a pawh chuan leib^ nei ṭun chungin California ram a chhuahsan a lo ngai ta zawk a, rangkachak hmuchhuaktu Foreman Marshall pawh a hlawk bik chuang hlek lo - rethei bakberhin a thi a ni.

Rangkachak phena rohlu
Tunah chuan Sutter leh Marshall-a chanchin an theihnghilh zo ta. He mihring pahnih vang hian California chu khawvel hmun ropuiah a chuang chhuak te pawh a tih ve ngam a. Mahse 'California lai chhuaktute' chu an hre reng lo. Tunhnuah John Sutter-a ram chu an hnam rohlu (historical landmark) tiin humhalh mah se, 'Welcome to the Hotel California' ti thei dinhmuna hlangkaitute thawhrimna chu ṭhangtharte’n an hre zui tak tak tawh lo.

Ropuina leh hlawhtlinna bulṭhutah mi tuemaw, thawkrim em em mai a awm ṭhin tih hre lo ṭhangthar mawl hiat huat an lo chhuah zut zut laiin, Don Fogelberg erawh chuan an bulpui chu a hre reng a - he mihring hi rangkachak kawl tlak mi tlem t> zingah telh chi a ni!

Ani chuan khawvel mihringte thinlung retheihna vangin thihna a lo thleng a, duhamna vangin buaina a lo chhuak a, hausak duhna chuan pachhiatna a thlen ṭhin tih a hria. Hringnun hi ropui ch^ka tuih^lin a thaw huam huam reng a, kan thinlungah 'chatuan' a inphum miau si avangin 'chintawk' kan nei ngai lo tih hla thluk lungkuai em em mai hmangin a rawn puang chhuak ta a ni.

"Sutter's Mill"... he hla hi zan mut hmunah hman deuh khan ka ngaithla ziah ṭhin a, cowboy lunglen hla a ni tih pawh ka hria. Hla tam tak hi chu a hla-rua vanga kan ngainat a awm a, ṭhenkhat thung hi chu a thluk vanga kan ngainat t^kte pawh a awm. 'Sutter's Mill' - rangkachak ruam aṭanga hla lo irhchhuak erawh hi chu a tir aṭang tawh r>ngin a mi deh dan a dang zar mai a, a thu leh a thluk piah lamah, a hlaa mihringte nun hlui leh a ngaithlatute nun hlui leh hmakhuate chu a lang nghal kuar kuar ni maia hriatnate ka nei ṭhin.

Kha rangkachak ruamah khan mi ṭhenkhat chu hausa vum th<rin an khawchhuak a, ṭhenkhat tan erawh thlanmualah a chang a. Nei hlei lo nghei hlei lova dam khawchhuak zui ta hram hram an awm laiin, a ṭhen chu ramtuileilovin an awm phah a, Sutter-a rangkachak ram chu anchhia an lawh tuk tin duh hial ang!

Kohamna chuan kohamna a cho chhuak a, ṭhatna erawh chuan ṭhatna a hring mawh hi a buaithlak lai taka chu a ni. Rangkachak h<m chunga thih a ṭulna ram zauvah hian retheih ngamna thu nung aiin hausaa thih duhna 'sermon' a tla ṭha zawk zel a. Thlantui aia ṭhuthmun thiltihtheihna pung zel hian mihring a sawp rethei tulh tulh dawn tihte hi Fogelberg-a 'Sutter's Mill' aṭang hian hriat chhuah phah uaih uaih hlawm i la ka ti mang e.

He hla hian environment humhalh leh tihchereu lamte pawh a hawi a. Fogelberg hian khuarel aia changkanna lam chauh melh ṭhin mihring nun dukdak lo te pawh a rawn hawl zuai zuai a, chu lam erawh chu tun ṭuma kan 'subject' ber a nih loh avangin, a hla tlipna -

"...some would curse John Sutter's Mill
Some men's thirsts are never filled,"

tih lai t> hi ka tarlang duh a ni. Ni, ni, ni, duh^mnaa khat mihring tuihal hi, van malsawm ruahtui tla leh zing daifima a lungawi zawh tawh loh chinah chuan eng thilah mah lungawina a nei thei tak tak tawh lo - an dang hn^wmna tur tui hna kangchat thei lo hi a v^ng pharh ṭhin zuk nia!