Guest writer
Lalzarmawia
Mamawh chhanna
A khuhhawnna: Lemchanthiam Jackie Chan-a thukhawchangah khan - "Kan chhehvela eng thil pawh hi a hmangtu-in a zir phawt chuan hmanraw ṭha takah a chhuak thei zel," tih a awm a, lapua mai mai pawh ralthuam ṭangkaiah a chhuah thei chu a ni phawt a! Sum te, hmanraw ṭha te leh thawhpuitu ṭhahnem tham tak te tel lo pawh hian tute emaw chuan tute emaw an khaichhuak thei a... ngaihtuah dan dik hi a lo pawimawh leh ṭhin.
Vidarbha, Maharashtra-ah computer engineer Chetan Raut a awm a, chu vai tlangval chuan a hmuh theih hnaivaia kuthnathawktute'n lei rem an rah ve theihna tur a ngaihtuahchhuak a, hmanraw ropui leh tunlai thiamna sang a hmang hran lo - an neih sa, bawng a tawk!
Khawkheng vang te, leiba leh chhan eng eng emaw vangin India rama loneitute intihhlum thu kan hre chamchi a, Chetan-a'n Nagpur-a YCCE-ah computer engineer a zir lai paw'n loneitute intihhlum thu chuan a deng fo va, a na fo a.
Kuthnathawha eizawng chhungkua aṭanga seilian Chetan-a thisenah chuan khawlthluaknei aiin kuthnathawh a luang nasa zawk a, a pa'n kuthnathawh a sawihnawnpui hle chung pawhin Vidarbha loneitute mangang kawtawp inawkhlum ṭhinte chuan Chetan-a chu ral aṭangin an ko tlat a; loneitute harsatna chuan a bawrh tel ve a. Anmahni pui tur leh an fate chhawmdawl kawnga thawk ṭhin, Vidarbha Youth Organisation pawh college a kal laiin a zawm phah nghe nghe a. Kum 2011-a computer engineering degree a han zawh fel hnuah phei chuan a ṭhiante nen Maharashtra khawthlang lam an fang kual a, kuthnathawktute dinhmun leh an harsatna zirchiangin thla khat vel zet an zin kual a ni.
An vah kualna aṭanga a zirchhuah chu - sum leh hmanraw ṭha nena loneih aiin ran vulh chhawr ṭangkai dan dap a fuh, tih zawng a ni.
Chu ngaihtuahna chuan loneitute tana hnaivai leh tlachawpa an hmuh mai theih tur - ran vulh hmanga hlawkna an tel theih beiseiin Mumbai-a TISS (Tata Institute for Social Sciences) ah Social Entrepreneurship programme zir belh leh turin a nawr lut a. An zirna vangin hmun hrang hrangah an zin kual a, amah ang bawka kuthnathawka seiliante tan a mit a l>n zel a, a beng leh hnar verhtu pawh loneitute tana tlachhawp hmanrua a ni zel.
Hmanlai aṭangin India ramah bawng vulh a lar a. Bawng chu sakhaw ṭhenkhat tan 'ran thiang' a nih avangin in tinin kawl an duh a. Chu bawng aṭang chuan bawnghnute an hmu a, leiṭha an dawng a, a ek khawrovin mei an chhem a. Bawng chu lei lettu tangkai a ni bawk. Ar leh kel te chu chhawrnahawm ve viau bawk mah se, bawng bawkin a pui nasa tih Chetan chuan a hre reng. Loneitute harsatna hrang hrang chu bawngin a chinfelsak thei tih a ngaihtuahchhuah hnuin "cowism" a vawrhchhuak ta a ni. Hmanlai ang bawkin bawnga innghat eizawnna chu a vawrh lar belh leh ta a ni.
Mihring chanchin tluk bawka rei tawh, damdawi bawlhlo tel lohna 'organic agriculture' chu Chetan-a chuan a han ching ṭan a. A tirah chuan lungrualpui tur a hmu meuh lo. Amahin a han bei hmasa ngat ngat a, bawng ek leh zun hmangin thlai a chawm a. A beihna chuan rah a chhuah nghal lawk lo. A unau (cousin) pakhat leh loneitu pahnih te nen mi zawh loh kawng an zawhdun ṭauh ṭauh a, zawi zawiin Chetan-a suangtuahna chuan rah a rawn chhuah a, ṭawngka mai ni lo, a taka loneitute a zirtirna chu mit ngeiin a hmuha a hriatthiam theih turin a rah hmuh tur a awm ta zel a - loneitute'n an zui ve ta sup sup mai a ni.
Chetan-a hian bawng thlahpawlh (hybrid) aiin hmanlai ata tawh Siamtu'n an chettlatna biala chawr ve tur r>nga a lo din tawh, an tual bawngho ṭhat zawknate a hmuhchhuah belh zel a: bawnghnute a hrisel zawk a, natna lakah an him zawk a, enkawl an awlsam a, an vahvelna lam thlengin buaipui an nuam zawk tih a hre chhawm ta zel a.
Bawng a vulh tirh lamahte chuan Chetan hian ngaihsan a hlawh lo nasa mai. Bawnghnute sema zingkara a thawh chhuah ṭhin laite chuan fiamthu thawhna'n an lo hmang fo a. Engineer zir zo tawhina bawnghnute a han sem leh ta rih chu - nuihzat leh nuihsawh a hlawh a ni.
Mahse tunah chuan nuihsawh rual a ni tawh lo. Tual bawng pakhat hi chhungkaw pakhat tan a hlawk t^wk tih a hria a, "One cow, one farmer" a aupui mek zel a, kum 2014 pawh khan Global Indian Entrepreneur Contest-ah a "Cowism" chuan lawmman pakhatna a hui a, DBS bank-in thawhpuiah an sawm fel nghal der a ni.
Mizoramah pawh kuthnathawktu veitu hi kan mihring ngah pawl tak a ni ta ve ang. Ṭhenkhat hi chuan buaipui tak t>-in an buaipui. Mahse kuthnathawktute kan buaipui dana hi a 'key' a han inang lo hlawm ṭhin khawpah! Hrawk b^wk chung lam leh kawchhung lam aṭanga 'veitu' hi chu an hrang nalh mai a, "kawchhunga kuthnathawktu tla" chin hi chu kut thliaka chhiar tham lek emaw an ni maithei.
Nula pahnih ka hria a. Pakhat zawk chuan aieng chingtute a kal chilh a, an rualin a thawk a, tih dan hmang ṭha zawk leh an hlawk theih dan tur te a hrilh pah zel a, thil dang zawng aiin aieng chu an chakna hn^rah a hmantir thei a. Nula pakhat dang erawh chuan Aizawl leh phai lam khawpuiah kuthnathawktute tana beiin, sum haichhuah kawngah a ramṭang a, kuthnathawktute hamṭhatna tura sawrkar sum lo tian tawh sate a chhar khawm a, chu erawh chuan kuthnathawktute hnen a thleng tam lem lo ni awm a ni!
Kuthnathawktute hian an mamawh chu sum a ni. Mahse sum aia an mamawh chhanna hmasa chu an zinga tel ve a, an bula thawk a, a tlachawp zela an mamawh hrilh a, kaihruai a, thawhpuitu tur a ni. Chuti ang mi chu he kan lenna Zoram zauvah hian sava v^ng tak an ni lawi si!
Project te, programme leh eng ilo duan vak vak ai hi chuan "kawchhunga kuthnathawktu tla" mihring hi neih kan mamawh zawk daih mai!