Guest writer
Lalzarmawia
Zantiang chhawrthla a lo ên changin...
A khuhhawnna: Hmasang ata tawh, chhawrthla >ng ruai hian lei mite nun a lo chhaihin, a lo chiah zawr vel tawh a. Mihringte hian kan hunbi hi thla det leh mang aṭangin kan teh a. He thla >ng hnuaiah hian mumang ropui tak tak kan din a, lunglen zaite chu eng zah fakau nge thamral tawh ang? Hmangaihna leh lunglen kaihbu atana thla >ng paw phual mai kan chantir mek lai hian, ṭingṭang ri karah nungcha tesep thawm a lo ri a; suangtuahna nena thla >ng hnuaia nunkhua kan chheih per lai velte hian nungchate nunah engti ang takin thu sawi ve ang maw?
A chatuan hunbi chhiarin vanzawlah a lo herchhuak leh a, khuarel ngainat nachang hre feih feih tawh chin phawt chu thla >ng hnuaiah kan han englo zo a! Thla >ngina mihring thinlung a chhun nat a, a chhun tuiral a, a kawih her kual vel mek lai hian, kan khuarel thisen zawmpui, archhiara ar-te nunkhua pawh a kuai danglam nasa a ni lo'm ni?
Hunbi vawn kawnga nun nei tawh phawt zinga rintlak berte zinga mi, khuan hun leh pawnchhuah hun vawng dik berte zinga mi, ar-te hriatthiam phak bak aia ringin Zan Lalnu-in thu a han sawi a. Khi vansang aṭanga leilung a han chhun p^wt phual tawh chinah chuan ar-te'n hun an hai a, thla hlei nga-ahte ngat phei chuan zankhua hi ralin, khua a lo var ta emaw tiin an pawnchhuak a, keini Zofate chuan hnam dang neih ve loh 'Arkaiden zan' thumalte kan neih phah a, ar chatuan hun vawn tikhawlo zo ṭhintu thla >ng meuh hi chuan chhaih buai apui hi a ngah teh e!
Khua leh a vel chauh a ni lo, thla >ngina nungchate nungchang a khawih danglam dan chanchin ngaihnawm hriat tur a tamzia tamzia hi! Thla a lo >n hian lei hipna a thlak danglam miau avangin nungchate khawvel a khawih buai nasa hle an ti a. Sakeibaknei leh nungcha dang, sa hel ei ṭhinte hi thla bial hma chawlhkarah an zia a danglam ṭan a, thla >ng hnuaia nungcha mize zir ṭhintu Noga Kronfeld-Schor chuan, "Thla bial dawn zan chawlhkarah hian khua a lo thim veleh hian sakeibakneite chu an rilṭam a zual ṭhin," a ti mauh mai.
Nia, pianphunga thla mang lang tlat ṭhin te, thla a >n d>k d>k tawha ‘pangngai’ hlei thei ta lote kan awm nuk lai hian, thla >ng zungz^min nungchate nun a khawih nasatzia kan chhutpui tehchiam fahran lo maithei. Tuifinriata lawngpute chuan Hmar Arsi hi arsi pangngai ang maiin an thlir liam ngai lo va, an zinkawngah he arsi hian kawngchin a hrilh ṭhin a. Chuti ang deuh chuan African dung beetle (Midum >k vung sephung!) te chuan zan thla >ng ringin chaw an zawng a, an chaw zawnna kawngah an ‘torchlight’ atan thla >ng kung mai khi an hmang a, khi thla >ng zung aṭang khian in lam leh ram lam an thliar hrang ṭhin an ti.
Khawdur leh ruahsur hnuaiah lawngmite an buai ṭhin a, chhum dum karah sephung pawh an buai ṭhin. Thla >ng rin tur an neih loh chuan he’ng African dung beetle-te hian an tlatna ram bial zimt> chu a bial zawngin an hel kual chui chui zel a, thla >ng rin tur an han neih leh hnu-ah chauh an bo-na ram aṭangin an harhchhuak leh ṭhin.
Thlaler fanghmir an tihho-te pawh hi an danglam leh pek. He’ng fanghmirte hian an taksa chhungrilah thil hlatzawng hriat theihna an pai ve tlat!
Zirchiangtute chuan he’ng fanghmirte hian khaw >ng chu ‘kutke’ berah an hmang a, van ink^p >ng ruih mai khi an tan chuan Bethlehem Arsi ang a ni. Khi van >ng ruih mai khi thlaler vaivut zinga fanghmirte chuan hruaitu meialh angin an en a, kawng an bo ngai lo. An ke pen tin aṭangin an thlen hlatzawng an hre ve thei tlat a. Van inkap >ng ruih hmangin Sahara thlalerahte chaw zawngin an tei kual vak vak a, an hniakhnu an teh thiam ve tlat a, engti anga hlaah pawh ei va zawng mah se, an bu awmna an hai ngai lo va, bo zawn tur an nei ngai lo!
Heti anga in lam leh ram lam an hriat hran theihna tur hian hniak tihchiar dan tawk an hria a. Chin hriatna’n, an thlen hlatzawng zel bithiahin, awlsamna’n pen sâu dan an hre ṭhin. Zau lutuk lova hniak 1,000 vel hnutchhiah a, chumi aṭanga an in lam an hriat theihna dante chu Duang veltu themthiamzia tichiangtu zawng a ni ve chiang e!
Nungchate chungah thla khian thu a nei miau a. Awk-in thla a lem hian nungchate nunphung pawh a buai vek ṭhina sawi a ni. Sai aṭanga sephung chenin thla awklem hian nungchate nungchang a khawih ṭhin e, an tih mauh chu! Ama'rawhchu, he ngaihdan hi ‘scientific’ taka finfiahna a la awm lo va, mihring hriatna satliah aṭanga hriat mai chauh a ni thung.
Heti ang ngaihdan hi a pianna a rei tawh a. Kum 1878 lai khan American inventor Thomas Edison chuan thla awklem leh nungchate mizia hi a lo zir tawh a, duh angin a hlawhtling lo. An sawi dan chuan, thla awklem a han reh fel chiah hian nungcha tam tak chuan khaw >ng pangngai emaw tiin, chaw zawngin an vak chhuak sup sup mai ṭhin a ni.
Tukloh bengngawng takngial pawh hian a haw kawng a hre ṭhin a, vaṭhu, koro leh chawngzawng tih angreng velte pawh hian ni zung hmangin an haw kawng an hre ṭhin. An khawvel dam hun chhung reilot> hmang ve ṭhintu chungleng sava-te ang bawkin hnuaileng - bawng ke tin pawh tiat lo t> t> - seph<ng, ramm<ng leh kaw hreuh keuh keuh chite chuan thla >ng aṭangin an haw kawng an lo hre ṭhin a. An taksa chhungah thla >ng chuan ramchin hriatna, ‘compass’ a siamsak a; thla >ng han ink^p ṭai darh sung ṭhinte’na a tuam dan ang zelin vengchhak lama awmte chuan vengchhak pan nachang an hre mai a, vengthlang lama bupui neite paw’n an haw kawng an hre ve mai ṭhin.
Ni leh thla a >ng tawh ngai dawn lo a nih chuan, nungchate chu an buai khawp ang le!
Ni, thla leh arsi hnuaiah hmangaihnate hi pung ta deuh deuh leh rinawm tura intiam nuam bik ta riaua kan hriat lai hian, nungcha hrawl ber ber aṭanga rannung tesepte chuan nunna’n tak tak he’ng Siamtu meichherte hi an lo hmang a. Anni tan chuan thih hnu Beram No Eng a awm ve tawh lo va, he leia ni, thla leh arsi >ng a chawih rual rualin an eizawnna leh an nunkhua chu a tawp a ni chawpchilh nghal mai dawn a. Ni leh thla ringa savate'n thla an khawn te, sephung leh bawkvak tenauhote'na ‘kal chhet chhet’ tia van ropuina >ng an lo hmang ve boh bohte hi, kan leilung chanchin tingaihnawmtu a va ni ve chiang kher em!