"Zai la, ka thla', zai kawngtluan la"

A khuhhawnna: A tawp hun tur hre lovin he zinkawng hi kan zawh a. Beiseina thla kh^wngin hmuh theih loh chu kh<m kan tum a. Kan marphu leh lungphu thununtu ni lo mah ila, thlamuangin kan nui a. Kan himna nia kan hriat leh kan hlimna nia kan hriat te, hahdamna nia kan ngaih te hi a ink^wlkalh nuaih a, kan kutzia ang bawkin kan thlir hi a inang lo nuaih chu a ni a.

Khatia kum a han thar a, hunbi thar kan han chhiar leh ṭan hnu lawk khan ka rilru-ah hunbi hlui leh mihring nun vailiamna hla a lo lang a. Chu hla chu, rambuai boruak ipik zam vel leh ser nung hrisel lo kara thluang mar a, thatho taka ram thar leh nun thar luah tura Zofate thinlung ngui chawkharh tura "Tho la, ding ta che" tih phuahtu, amah V. Thangzama hla duhawm leh lungkuai - "Khawngaih chhandam" tih kha a ni.

Awmnemt> si, sehhel ru ve riau, keini ang thinlung pawh chhun nem nak thei khawpin hmeichhe pali, 'Philia' tia zaiho hian he "Khawngaih chhandam" hla hi an sa nalh nek mai pek a. 'Nalh' mark ka pek ve ngawt chhan pawh - a phuahtu V. Thangzama nun-ram hrethiam a, a thlir ram hmu ve vuai vuai ang maia an sakchhuah vang ni hian ka hria a. Rimawi lamte hi chu ka hre lo chhah lehzual n^ a, V. Thangzama lairilte pawh an fan pha ve hial mai awm mang e, te ka lo ti ve mai mai a, chuti ang ngaihdan erawh chu a 'nawi' deuh maithei e.

Chu zai chu zankhawtairek thlengin muthmunah ka ngaithla nawn sek a. Chu hla chu thinlungin ka zawm a, a riin ka lo zaipui ve bal bal a. Ka rilru-ah hla pakhat a rawn lang tel a, "Sualin bo mah ila" tih kha a ni. Chumi rual chuan a phuahtu Rokunga chungchanga mi ṭhenkhat ngaihdan ka nuihzat ruk ve deuhte kha a lo thar leh a. Han p>n kual hmasak zawkte pawh ka duh phah a.

Kan rohlu, Rokunga khan a dam chhungin thi ve thei tawh lo tur hla ngaihnatawm leh ṭha tak tak kha Zofate min hnutchhiah a. Kum 1969 July ni 9-a mual a liam hma lawk, May ni 7-a a hla hnuhnung ber "Sualin bo mah ila" tia famkim lo mihring a puanchhuahna kha mi ṭhenkhat chuan Rokunga vawmna'n an hmang a. Khati taka fakna hla nung lo phuah kur nguai tawh si kha, a damlai nî kawlkila a liam dawn hnaiha "Sualin bo mah ila" ti ta leih leih chauha lo ngai a, a lo nikhualohzia a inpholanna anga lo ngai an awm pek a, chuti anga lo ngaitute chu ka hmu nikhualo ngawt zawk mai.

He ram leilung luahtute zinga Van tana mi ṭhahnemngai leh fak hlawh ber berte zinga tel pha ve awm hial tur, Rokunga khan a "sual kai dum" kha Van darthlalangah a hmu chiang em mai a, misual mai a nih inhre reng chungin "chhandamna hmun ralmuang" kha a thlir a, "khawngaih ban" kha a vuan mai a ni. Sim tur nei nia inhriate mittui leh thiltih hi a ni lo'm ni, Van paw'n mark a pek zat zat ṭhin chu?

Chu Rokunga leh a hla chu V. Thangzama "Khawngaih chhandam" hla hian rem thluam hian mi ngaihtuah teltir a. Kan zaipu-te hla hi inkhuangrual lo viauin lo hre mah la, 'khawngaihna' an ngaihhlut a, an man fuh dan aṭang hian a ni, kei chuan he hla pahnih hi ka dahdun ni!

Khawngaihna vang chauha Van kai theih inbeisei, Rokunga thlirna kha V. Thangzama hian a rawn ṭawmpui a. Kohhran Upa pahnihte hian eizawnna leh dinhmun lamah chuan chhuan tur an ngah ve hian ka hria. An innghahna chu he leilung chungah hian a lungphum a inphum ve lo thung a, vai ruaiin Van an thlir lo va, fiah takin an beisei ram chu an en kar a. An rinna lungphum, Sibuta lung phun ai pawha nghet zawk chu thlemna thlipuiin a chhem thlu zo lo va, chapona leh uanna ni an herchhuahtir ve lo va, he khualzin kawngah hian an mawhphurhna tleitl^k a, "hahchawlhna ram" lama kir leh an tum mai chauh a ni.

"Kan damchhung hun hahthlak takah,

Thlipui leh sualna hr^ng karah;

Hlim taka kal a va harsa..."

titu V. Thangzama dinhmunahte hian ka han indintir chhin ve vel a. Assam Civil Service officer te, Mizoram Civil Service officer te niin Lunglei DC te, director te, MPSC secretary hna te a lo chelh kual d<m tawh a. A hna leh a nihna-ina a ken tel thilte ka'n ngaihtuah a, "Thlipui leh sualna hrang karah" kei hi chu ka tlu rawk rawk ang a, ṭiauvuta in satu ka nih inhre lovin ka hawi champ' velh velh mai awm mang e!

Sawrkar inrelbawlna lamah chuti chu a ni a. Vantlang inrelbawlna kawngah Central YMA vice president-te pawh lo ni tawh a ni a, khawtlang thilah pawh mi zahkai leh mi ngaihch^n tling phak a ni. Pathian rawngbawlna lamah Kohhran Upa a lo ni bawk nen, han invilik a, han intihtuavawn vel a, deh loh sakei huai ang hrima han vei thur thurte pawh, mihring ve ta chu, a nawm nek dawn tehlul nen hian. Mahse chu chu V. Thangzama thiam lohzawng leh a khawrzawng tak hi a ni a, a dinhmun a san poh leh Van a hmu chiang ting mai a ni awm asin!

In leh lova nghehna te, sum leh paia himna te, nihna leh thuneihnaa hlimna te ang chiina a tihbuai a, leilung leh a chhunga thil awm zawng zawngte chunga thuneitu ni ve ta ang hrima inngai a, mahni mihringpuite chunga inlawkleu a, nungchang leh ṭawngkam han thlahdah thla mai mai mi han ni ve se'ng zawng, V. Thangzama hian kum 70 ral a kai hnuin, beiseina phurawm tak nen -

"Hun hlimawm ber a thleng dawn ta,

Khawngaih vanga chhanchhuahte tan;

Kan lei hun chhiar a kim dawn ta,

Khualzinte lawma kan chawlhna.

Kawngtluana min hruaitu ber chuan,

Kawng chin a hria, kawng min hawn ang;

Ka zin hla hlui a tawp hun chuan,

Khawngaih chhandam hla ka sa ang,”

a ti ngam dawn em ni?

Thihna chuan eng hunah pawh rawn man se, V. Thangzama chu a inpeih at reng tawh a. Mihring dam hun chhunga an sawi, kum 80-te chu lo herchhuak dawn mek mah se, lunglengin a khawvel hlui a thlir ngawt lo va; inchhirin a nun hlui a thlir ngawt lo va; kha'ng khawvel nun hrohr^ng leh duhawm hmel pui pui anga a hmaa rawn inlan ṭhinte lo hnawl a, kawngtluana 'Kawhhmuhtu' a lo zui ve chawn chawn ṭhin chuan 'Hmel Danglamna Tlang' a la thlen ve ngei dawn tih a chiang tlat a, ngui leh zuai ch^ng ni a thlen pawhin -

“Kan damchhung hun hahthlak takah,

Thlipui leh sualna hr^ng karah;

Hlim taka kal a va harsa,

Mahse ka hnaih zual hahdamna.

Zai la, ka thla', zai kawngtluan la,

Min khawngaihtu’n min hruai zel e;

Chawimawina ni a chhuak dawn ta,

Hmachhuan luiral kan kai dawn e,”

a ti fan a. Eizawnna leh ngelnghehna lam thlu hman lovin, "Hun hlimawm ber" leh "Chawi­mawina ni" chhuak tur chu nghakhlel takin a thlir a nih hi maw le!

A inchhuanna chu hna leh a hailuh thil lam a ni lo - 'khawngaihna' a dawng ve zawk chu a ni! A himna nia a hriat chu a nihna leh dinhmun lam a ni lo - khualzin kawng a tawp huna a thlen hlenna tur in zawk chu a ni!

Ni e, a zin hla hlui a lo tawp ve hunah chuan "Khawngaih chhandam" hla a sa tawh ang a, a khawvel nun leh hla 'key' chu a khawvel thar nun leh hla 'key' nen chuan a dang hlei hle tawh maithei. Sual tura thlemna leh hum thim te'na an bawh l>k l<kna karah pawha infuih harh a, "Zai la, ka thla', zai kawngtluan la" ti hram hram zeltu chuan hmu lova a hmuh si chu a la hmachhawn ve ang a, hmuh theih loha chelh tlattu a thlah loh lawmman chu a la dawng dawn a ni. Chutih hunah chuan heti hi a la nih a ring a, rinhlelhna leh inrintawk lohna lam a lang ve lo. Heti hian -

“Lal hmaah kei ka lan hun chuan,

Min hriat ang hian ka la hria ang;

Chhandamtu hmel ka hmuh hun chuan,

Khawngaih chhandam hla ka sa ang.”