Guest writer
Lalzarmawia
Aw Radio!
A khuhhawnna:
A rei ve ta fu. Khawchhak unaute tape recorder rawn phurh thlak te leh radio te khan zanriah ei khamah ro an rel a. Zan dar 6:30-ah patling pui pui khan meizial pawh pak khu ngam mang lovin AIR 'Chanchinthar' puan kha an han ngaithla a. Naupang han ṭum ri deuh datte kha a ri paw'n an hau ngam tawh lo - mitmei awmze nei r>m r^wmin, 'nakinah ka vua ang che' tih melh tak khan an melh rawlh a. Naupang tan hmel pha dai chunga kuangkuah hle hle bak kha chu tih tur dang dap chhin ngam a ni tawh ṭhin lo.
Khawchhakpa radio
A ri ṭut ṭut a, khawchhak leh khawthlang hawi zawngin radio neitupa chuan a radio chu a han tuai vir kual vel a, radio kawchhunga ri leh ṭuk ṭuk
ṭhin kha tihreh tumin, a reh theihna ni ber awma ngaih, a 'aerial' te kha a han pawt d^wk purh a, a fiah phah chuang hlei lo va! Mahse zan dar 6:30 a ri tawh miau a, minute hnih vel a han reh dap a; chutah, fiah leh fai takin Lalramliani Hnamte te, RK. Lianzuala te khan, "Hei hi All India Radio, Aizawl a ni. Chanchinthar..." a han ti a... 'A puangtute' aw han ngaihnobei ṭhinzia leh an zara Zofate'n inthlanpui result kan hriat ngunzia te; an puan zawh rual ruala thingpui sen h^ng dawm paha patling 'chanchinthar chhuidawnna" titi tamzia:inhriatsiak, inrinsiak, in-risk-siak tam zui ṭhinziate mai mai kha!
Tunah chuan 'Ṭhadun hun' leh "...a thlangtu Shalom-i, Muthi," tih ang duangte kha a ri kh^t ta! Mawitea, Chaltlang Tourist Lodge Road; Khumtea, Vaivakawn leh Billy RL Valtea, Pehlawn hla thlan kan hriat kh^t fat tawh hnuah chuan, mi fate'n mahni inlumah mai ni lo, mobile phone-ah nen lam internet an pawt ther fup tawh a. Phillips radio vanglai a chuai a, "Khawlthluakneiin kum 2000 AD bak a hmu thei tawh lo!" an tih p^ng p^ng hnuah pawh, ṭhangtharte chuan he khawlthluaknei bawk hi an la ṭhutchilh fer fur a, internet lipuiah an inhnim bawrh bawrh a, khawlthluaknei ai maha awlsam phone-thluaknei an kh^l leh hle tawh. Chutih lai kara radio lo la herh nung ṭhintute chu lawmman pek hial tlak an ni tawh hial maithei.
Mahse khawvel mihringte hian kan chh<t lo mai pawh a, thil reng rengah a bultumtu leh a bulṭanna ngaihhlut loh an han ni ṭhin hi thiamna leh finna laka uirena chi khat zawng a ni ve ngat ang. Internet-te chu sawi loh, TV leh DVD inlar hma daih tawhah khan radio chuan hringfate hi a lo awi tlei tawh a, radio vanga 'aw celeb' leh finna lo pun nasatzia ringawt pawh hi a chh<ta chh<t tham f> a awm ang.
Khawchhung a han reh ruih a, chawhnu dar 12:30 velah - "Murvate thlawkin l>ng la, romei zing riai karah..." hla hmang khan he radio ngei mai hian van chung s^ng takah min han thlawhpui vawn vawn a, pen-friend leh ṭhianṭha te, chu aia maha la ṭha lehzualte lehkhathawn hlui hai chhuak ta rum rum an awm a nih pawhin... a mawh lo ve!
Keini chu hnaiv^i tak kan la ni. Pu Ṭhena hun laia atta lar zual vanglaia thingtlangpa radio hlut turziate kha ka ngaihtuah let leh mai mai ṭhin a, buhdengkhawl neitu aia an n>u zawk nachhan tur reng reng kha a awm lo.
Thingtlang hmun chengkerah, zan dar 10-a radio-in 'Jai Hind' a tih ruala khawchhung zawng zawng a reh nghal dukna hmun angahte chuan khum lu bula radio chhawng v^ thei nih chu thawvenna tham a tling ngei ang. Zingṭianah, inhrukpuan b^t a, tukverha ha nawh phawn berh berh paha radio volume full ṭhaka herh chiau vawn vawn thei tur khawpa dinhmun ṭha luahtu nih chu a man a sang lutuk a, a tehkhinna tur thil ropui dang hi a vang khawp ang!
Khaw khat sikul awmchhuna mikhual zirtirtu; "Sap hlabu pawh a nei," tia sikul naupangte'n pathian tenau tluk thiala an ngaihsan rawn khan duh hun huna ngaihthlak tur radio a nei miau a, vawi khat radio ngaihthlaka tumbu khawrhsak intiam ngam
ṭhiau pa-hoin an han betlawn ngei mai bawk ang a; radio neitu tan chuan "Bawrhsap-in a ti" tih thu vel mai maite hi chu a va n>p dawn tak aw! Duh leh Bawrhsap-te chu a duh duhin lo thaw ve ang hmiang, 'radio-in engtin nge a tih?' tih hi a pawimawh zawk!
Radio neitupa chuan a thawh fuh ch^ngin a radio chu ṭhenawmte a'n 'set' kep ngei ang a; a thawh fuh loh ch^ng erawh chuan ṭhenawmte hriat ve phal lovin, a khum bulah zawi theihtawpin a ngaithla ang. Radio neitu a nih miau avangin nu-ho feh haw-in anhnah tumt>l lian pui pui an rawn hawn ang a, a radio hmuh chak vang hrim hrimin naupanghoin a inah tui an in sek bawk ang! Zan a lo thleng a, a roh em em, a radio chu a'n khai chhuak ang a, a len luhpuina in neitu nula tan chuan khawvelte hi a t> rawih rawih ang a, tualchhung tlangvalho tan erawh, radio an lo hmuchhuak hi pawi namen lohin a pawi thung ang.
Naupangho lah chuan an dawtsawi lohzia nemnghehna'n - "Pu Vela radio paw'n chuti chuan a ti," tiin inhnialna ṭanchhan leh ṭanfung tehah Pu Vela radio chu an hmang ang a, radio zunz^m fan chu na tak a ni ang. Chu radio hmang chuan tapchhakzawlah pa-hoin Israel-in Tel Aviv a kah chhuah thu te leh Lata Mangeshkar aw tlianzia te an sep phah luih luih ang a. An phur zual ch^ng chuan, "Shillong khu ke-in ni eng zah kal nge ni ang?" tihte an han sep zui chiam bawk ang a, chuti ang thilte chu hisap buai a ngaih ṭhin avangin radio neitu chh^n turin thu tam tak an dah ṭhin ang.
Nia, radio neitu chu n>u lo tak asin - zanlaiah amahin India prime minister a be thei a, Vanapa Hall hnuaiahte pawh vawi duai lo a lo kal tawh tlat a ni!
Mahse, tlangval phawk zualin Pu Vela radio tihdan zir a, "This is All India Radio, the news red by Kawr-sen-ha..." an tih zet zet tawh chinah chuan Pu Vela radio thiltihtheihna chu a chuai lam a ni ta. Chanchinthar puan laklawh laiin station dang man a ching thar ta riau a, reh ṭhep ṭhawpa inthlan result ngaihthlak lai taka khawchhak
ṭawng a rawn riat ve nawk nawk ch^ng a tam ta a. Ri puak ṭuk ṭuk karah a chang chuan fiah em emin vai khuang beng ri tlet tlette hi a rawn ri chhuak leh heu mai ṭhin a!
Tukverh lam hawizawnga dah leh kawngka lam hawizawnga daha a fiah mai theih dan te; han chum deuh chawrh chawrh hnua Thantluangi a rawn zai zawm leh mai theih dan te kha Pu Vela'n a vaibel tluka a hriatbel hlurh tawh hnuah, radio dangin a ropuina khawvel kha a rawn chim buai ve ta a. Radio dang a awm ve tak avanga khawtlangin tlema an en hniam tak deuh hnu phei kha chuan a nei ve lo khuaa pem mai pawh a duh ut ut ṭhin a. A radio ropuina a tlakhniam rual rualin ruling party-a a huaihahni, thla khata ni tin chanchinbu hlui, a hlawma dawng pha chinte khan tapchhakzawlah khupa kutsuihin, sawn vau-ah an vau chhar chhar ngam ta roh a. Mahse radio thara programme an ngaihthlak zawh vek tawh hnu a, "Pu Vela radio-ah a la zai ang," tia pa-ho an la tlan kawi zar zar ṭhin avangte khan neitu hmasa ta n^ chu, a radio hlutna kha eng emaw ti takin a la s^ng vai vai viau a, khaw danga 'sawn' leh 'pem' tum lam chu eng emaw ti tiin a khawlhkham leh nge nge ṭhin.
Khawthlangpa radio
Khawchhak Pu Vela chu a radio vangin pathian tenau hmuhin an hmu a, khawthlangpa erawh chuan radio hrim hrim hi palai leh puarak hmuhin a hmu thung.
Khawchhak Pu Vela chu a radio vangin nula lamin an melh tai huam a, khawthlangpa erawh chu a radio vangin a 'luck' pha ve tehchiam lo a ni ta ve ang, ngaihzawng a nei a, chu pawh chu a sawichhuak ngam lo! Sawi ngam pawh ni se, a rilrua a ngaihzawng a duhna kha a sawichhuak thiam tlat lo va, radio leh a chhehvel hmangin a ngaihzawng chu a hmangaihna thu hrilh a duh a, a 'music' lah chu a ngaihzawng chuan a man pha der si lo.
Nula leh tlangval inrim ve ta ch>ng, kum thum an inrim hnu pawha "a ngaih chu min ngai ve viau tho ang" ti ngam ve feih feih chauh pawh kha a ni maithei, khawi hmun dangah emaw a awm bo dawn a, a ngaihzawn ruk em em mai chu hrilh ngei ngei tur thu leh nun thuruk tam tak a nei si... Mahse a inngaihtuah f> hnuah pawh thu han kamkeuna tur a haihchham tlat! Rei tawk fang a inngaihtuah hnuah, 'thih leh thih' tia radio zai ngaihthlak paha han 'slow' pui det det kha ṭha dawn ta riau hian a han hre ta tlat pek a, zanah a ngaihzawng chu a han sawm ta ngei a, a lo hrethiam lo nasa!
Sawichhuak thiam si lo hian a rilru chuan thu tam tak a sawi a. A ngaihzawng chu zankhuaa radio ngaihthlakpui a ngai mai ang em? A harhchhuah phah chuang ang em?
Radio-a lengzem hla lo ri chhuak riai riai chuan a aiawhin a 'duhlaii' thinlungah thu tam tak sawi se a duh a; banah vuan a, chhing diar diara chhuat dung chhira an han intheh kualdun hnuah a 'duhtaki' chuan an radio ngaihthlak chu a hlawkpui ngei a ring tlat a. Chu ngei chu ani'n a lo 'hl>p' ve leh dawn si...!
Pa khabe tlaw ve tak mai chuan a awm bo hma ngeiin a ngaihzawng thinlung chu neih hlen dan ngaihtuahin, a ralthuam leh hmanraw hlu ber,
ṭawngkam ṭha leh thlum tinreng paw'na a hen zawh loh tur, a radio chu... chhei raw..! a han herh nung vut vut a... Mahse Burma leh Bangladesh inkara Pu Vela radio a tluk ve îkh^w ta lo mai! Chu khawthlangpa radio zungzam chu a 'mah se' rih tlat! Radio-ah chuan a neitupa thinlung a awm ve a ni tih a thinlung ngeia hre ve tura a duhber-i chuan 'ri ruai ruai' mai lo chu a hrethiamin a man pha ve thiam der si lo - chu zan hun hnuhnung berah chuan khua hi a va han v^r lo lulai tehlul em!
Radio neitupa mangang chuan lungphu su dup dup karah, a duhber-i'n 'hrethiam ve se' a tih hla chu beiseina marphu pawh chhiar ngam meuh tawh lo chungin a han herh ring a-
"Listen to the radio
Listen to the radio
'Let's spend the night together
Baby don't go'
They sing it on the radio"
Lo phun rempui ve sup sup mah se, Pu Vela tlukin a radio chuan 'awmzia' a neih thukpui ve chuang si lo! "Liam lovin tlaikhua min varpui la..." tih ang lam biahthu an rawn sak mek chuan khawthlangpa dung chhirpuinu hnenah chuan thu awmze nei a sawi lo hlen a nih teh chuan aw... an radio ve chuan khawchhakpa radio ṭawngṭawl tawh lam pawh a va tluk dawn lo rua em!