"Ka nuam ve e"

A khuhhawnna: Furpui a liam a, ruah­tuite chu la tla zeuh zeuh bawk mah se, leilung chu favang hun lo hmuak turin a insingsa a. Tlai nêmah phei chuan thinghnahte chu duhawm fahran mai hian ni tla tur chuan a han chhun no ta nghelh mai ṭhin a! Khualkhuaa ṭhian bulfûk nei ve lêm lo tan phei chuan ni tla tur ringawt pawh chu kawm tham hi a tling a; chu chuan khawvel hriat tham Myanmar khawpui lian Mandalay boruak uap churh mai leh khawharthlak ru tlat si lakah chuan a hnêm pha hial nite hian a inhre hial a...

Tisa lungkham

Khawvelah a lo piang ve tawh miau a, vaivut chuan a rah chin apiang a ram ni turin tiam mah se, a hmaa tihtur leh mawhphurhna lo tla chu a hlen zat zat loh chuan mihringa chhiartlak a ni dawn lo! Hma hun a suangtuah a, a nakin nun turte a ngaihtuah neuh neuh fo va, chumi atana ṭha ber tura a hriat chu bawhzuiin Mandalay khawpuiah a invawm lut a, lemziah a zir ve ta chawt mai a nih kha.

Van Gogh te ang chuan, milem ziah ringawt an buaipui a, an nun zawng zawng pawh chutah chuan a awm a; an khawvel pawh lemziahna pindan a ni. Mahse Butta erawh chuan lemziah ringawt a atchilh thei lo - pencil leh chei mawina rawng nen chauha nilen chu har a ti tlat a. Ṭingṭang a kuah fo va, chu chuan khawvel tisa lungkham pêlin lunglenna leh suangtuahna ram zauvah a thlawh chhuahpui fo va, intihsiakna leh intheihsiakna khawvel hre chang lo lêka rimawi khawvela inliluh châng pawh a ngah mai.

Falam, Tahan leh hmun danga a ṭhiante nen a huhovin an zai fo va, khawthlang rimawi thlipui a tleh na bawk nen, ṭhianzahova mumal deuh hleka 'cassette' siam ve-te an han rilruk ve ta a. Mahse an hmabak chu suangtuahna ram mai a ni tawh lo - sum a ngai ta!

Sum chu a tak ram a ni. Khawiah tehlul nge an ni ṭhianho chuan album pakhat puitlin turin pawisa an han theh chhuah ang ni? Chu mai chu a la ni law, engtiang tak chuanin nge mite'n an lo ngaih ang a, an lo <ksak ve ang? Bui lung tâwk ang maiin an vawi khatnaah an khâwk hlauh thei asin! An chhungte'n hun leh sum khawh ral satliah ngawtah an ngai ang a.... eizawnna tur dapa hmanhlelh a ngaih hun lai takah lehnghal!

Ṭhianzahova zan khaw tairêk thleng thleng menga an lo sep rawn ve ṭhin ber tipuitling turin ke an han pên dawn ta chêng a, a eng a mah hmain phei khai a sak nghal ṭalh mai. Ṭhenawm kuhva dawr babu-a hming thai leh zeuh ang ngawt kha a lo ni tawh lo va, Mandalay khawpuite anga recording studio, a chhung pawh an la luh mang mang lohna hmunah te chuan bat ngamna an nei hleinem! Mahse, bat duhna thinlung pawh an neih ngam loh lai chuan thu a lo thleng a - "Lalruanga'n a chhungte pawisa dil khawm tur a hria..." Chu chuan a 'muan ta deuh.

Mi ramah phurrit

Mandalay khawpui hlun leh ropui zet maiah chuan lirthei chhuak thar a thleng zut zut reng a, a nei fate chu studio lam panin an tleng zêl zêl a. An ṭhianzahova 'contri' hmanga album pakhat sual thluk ve an tum thute chu sawi khu ve luai pawh ni se, tu-khaw-kha-in an bengkhawn lo vang.

Butta chuan a lemziah zirna hmun a pan lai leh a haw lamte chuan chu'ng khawpui nun thlir chung chuan a ngaihtuahna a kawm fo va, mihring a nihna zâwna a kova mawhphurhna hrang hrang lo tla mekte chu a ngaihtuah ṭhin a. Mahse hisâp ṭha pui pui leh ruahmanna laktlak tak tak pawh han nei ve ṭhin mah se, damchhung khawsak inrelbawl nana bul han ṭan tur leh ṭan han khawh ve chiam tur pawhin sum a nei lo tih a hrechhuak leh ṭhin a. Chu chuan a nun-ram pawh a tichau fo mai. Sum vanga a tana 'theih loh' tam tak hrechhuak fo chungin hma lak dan tur erawh a ngaihtuahchhuak zut zut fo a - a neihchhun erawh duhthusam chauh a ni si!

Theological Institute-a Bible zirlai, a farnu quarters-ah eng mi nge a la nih dawn tih inhre lovin, eng mihring emaw tak la nih ve tumin Mandalay-ah a lut ve râwih a ni a. Chutih lai chuan kum 24 mi, khawvel cho zek zek rual ni mah se, retheihna vangin khawvel hi zuam har a ti leh ṭhin.

Kum 1976 September thla a ni. Ni khat chu a farnu zin bo hlanin quarters chu amahin a nghak a. Hmelhriat aia hmelhriat loh an tam zawkna khawpui daifema an quarters fâl nalhtê-ah chuan mal inti takin a ṭingṭang chu a'n kuah a, khawvela damkhawchhuah ve tuma a beihnate chu khawsak harsatna vangin a thinlung chuan a kulcho-pui ringawt mai dawn ni-te hian a hria a. Chuti maia thamral tur chuan a inphal bik si lo....

Kawta thingbuk hlimah te chuan lei hringnun hahchawlhna a awm ang em? Mandalay khawpui nun sâng tak chuan hlawhtlinna a tiam ve thei lo em ni?

Tawnhriat thlarau

Khawvel ta a ni a, khawvel erawh a 'ta' a ni ve thei lo... ang maw? Leilung erawh hi chu a ta a ni a, chhul khat kual an nih avangin leilung nen hian engtik lai mahin an inṭhen thei ngai lo asin...

A mitthlaah Falam leh thingtlang khaw dang a lo lang ta zut zut a. Ngaw hnuaia ram an chuan lai ni-te kha a lo lang a; elrelna leh itsikna te'n ro an rel ve phak lohna ngawpui chuan hla tak aṭangin an rawn au va, hringfate khawvel hnuchhawnin khuarelte zalenna ram chu a hawi a -

"Tlang tin mual tin thing tin zar bêlin,

Va tinreng kawp lai di nen;

Lenlai ni chên, lungrualte'n

An her siau e,"

a han ti ta a. Boruaka sava leu zer zer leh thei rah tlana an han chiar noh nohte chu a beng-ah a lo ri a, a ngaithla kham lo. A ṭhianga thing ro-a sava han fu dun rel relte chu a mitthla-in a hmu a, a thlir ning lo. Hnuai lam leia inngaitlawm taka thlasik tlangsam par var tiarte chuan thu an sawi leh ta! Ni e, hnim buk chên bel hen hun khawpa ramsa thaza infiamna hnuhma-te pawh kha an hmu fo a ni lo'm ni?

"Zo bawm dingdi, tlangsam par sir siar,

Lentu chhawl hnawm ram daiah,

Remsa lengrualte'n hlimin sâm an châi e."

Pasalṭhate hîp tlat ṭhintu ngawpui hnuaiah khan tangka leh rangkachak aiin tlachawp nun a hlu zawk a, hnim bawn leh kham khawkrawk karah te khan nun hi a harsat em avangin 'himna' ngawr ngawra pawh kha 'hlimna' a tling asin!

Lungkham piah ram

Sa leh va te tualchaina ramah chuan eng'e awm? Khawvel in-awmlemna thil reng reng hian a luhchhuah ve lo va, khawi hmunah emaw chuan leiin a chhilh hnan tawh pheikhawk chhiate chu chhar tur a awm nawlh mahna le... Mahse chu lah chu chhartlak a ni chuang der dawn si lo!

Theirah leh hnim ringin, a samkhai thei ang berin Chawngtinleri rante chuan leilung hi an chên a, an hlim tlukin hringfate hi kan hlim ve thei ngût ang emaw chu? An tan chuan 'naktuk' a awm ve lo va, 'nimin' a awm hek lo va, 'vawiin' a ni vek! Ni tin an ei khawp petu Siamtu hnenah pek belh an dil lo va, neih belh leh nih belh tumin an tuihal ve hek lo. Ngaw hnuaia lui tui vawt her maite chu 'fridge' leh 'filter' nena then thian' ngai lovin kâtchât leh hnimte'n an zâp dai a. Tuitifiminu leh tui tlan sava te'n lungrual takin chu'ng tuite chu an inthal ṭawm a, tui pump-na khawl leh a hranpaa 'connection fee' chawi ngaiin an khawsa ve lo - engkim chu Khuanu'n an tan a ruat sa tih an hria a, an lungawi mai a. Sava leh ramsa dangte paw'n an puar khawp an hmuh chuan an duhtawk mai a, dahṭhat ṭhen emaw, eiruk leh hl>p ruk lam emaw rêng rêng an ngaihtuah ve lo. Ṭhiante sawmkhawmin theirah leh eitur dang awmna hmun chu an pankhawm a, a hranpaa fiamthu leh rimawi kaihchawp ngai hauh lovin nun hi thiang nuam takin an chên a, zalen taka he van hnuai khuavela an tei vel theih chuan - a tawk! A bak chu pek belh tum mah la, Siamtu duan ang baka nun tum chu an hrethiam ve lo!

Chung lêng lamin tlang leh luipui te an thlawh khûm delh delh a. Hnuai lêng lam chu lungpui chungah te an sawt kai theuh theuh a, ṭhâng leh hnim pikah te an infiam a. Thiamna leh finna hian mihring hi âtna leh duhâmna ruamah a hruai lut mai mai a ni, tihte rawn hria ni phei se, hringfate hi min va awt dawn lo rua em!

Duan leh ruat an nih ang angin khawvelah hian an lo her chhuak a, an vanglai leh dam lai nite chu rei lo ṭhin mah se, changkanna ken tel 'depression' te hian an nunah thu a nei pha ve lo va. Intlansiakna khawvela 'neih duhna whistle ri' leh 'thei ber' nih tumna lam rêng rêng a awm ve loh avangin Butta chuan chutiang nun chu tisa ram pel rawk khawpa chên ve a châk a -

"An lêng e, hlim lai chênin,

An ngai lo tlei dang par, he lei chinah.

Ka nuam e, an ianga hmatiang dâwn

ngai lo nun nuam..."

a han ti a. Mahse he damlai khawvelah hian mihringa lo piang a ni tih a inhrechhuak leh a, chu'ng khuarelte nun chu thlahlel tak si, thlahlel hleithei si lova thlirin, duhthu a han sam a. Mahse hringnun a hmuh chian poh leh, he zawhna hi a rilruah a lian a -

"Aw, awm ve ngai maw hringnun?"

a ti chuai raih a. Nia, naupan lai nun ang mai khan he'ng nungchate hi chuan engto leh lungkham nei hlek lovin khawvel hi an hmu cham pût mai si... An neih chinah an lungawi a, hnungtawlh turin an derthawng chuang si lo!

"Vau, ṭuahpui leh chawnpui par zawngte,

Vul lai rêl an kûr siau ve;

Romei zâm chiai zing riai nen

Ṭhâl an mawi e,"

Aw, aaa...! Kei zawng, Pathianin ka dam phal se, Butta dungthulin he kan Zoram nipui chei mawitute hi a lanna tlâng aṭanga chuan nawn 'ka nuam ve e!'