Khawvel chawmtute

A khuhhawnna: Leilungah hian lal ropui leh mi hausa tawntaw te, mi thiltithei leh thluak ṭha elkhen te, an chet hlek apianga "chanchinthar" siam thei nghal zung zung te an lo kat nawk tawh a, chuti ang mite chanchin chu bang laia tar ang kulhin khawvelin a hmu-in a hre ning hlei hlui a. Mahse tui luang ang mai an ni: lui mawng lamah an luang liam a, a hnâr aṭangin tui dangin a rawn luahlan ve leh zel a - an kumhlun bik lo. Hmasang aṭanga dinhmun hniama kumhlun an awm a, chu'ng mite thawm chuan engtik lai mah hian (tih theih turin) ngaihsak a hlawh ve teh chiam ngai lo - anni chu khawvel chawmtu an ni lawi si!

Engtik lai khan nge khawvelah hian inkaihkuaha khawsaho del del tura hrin, mihringte zingah hian intluktlan lohna hian bu a khuar ṭan le? Chu'ngte chu keini chhut ve phak bak a ni a, mihringin a sahmim puarna tur bik chauha a thluak leh a thahrui sen nachang a hriat tirh ni-te chu chhut chhuah zawh rual ni tawh lo mah se, chu hun chu khawvela hun lungchhiatthlak ber lo inṭanna ni a ni mai lo'm maw ni le? 

Ngaihtuahna mawl tak aṭang chuan "Mihringte hi intluktlang tura duan kan ni lo" tih hi a dik hmel. Mahse a ni hauh si lo. Intluktlang lo tur hian leilunga min dahtu hian mihringte hi min rawn chawr chhuahtir dawn em ni? 

Khawl tha chakna hmanga thil siam chhuah leh sumdawnna hmanga mihringin a mihringpui a ei ṭanna ni leh thla chu anchhia han lawh mai duh rum rumna ka nei ve fo - mihringin "mihring" a nihna a hloh phahna hun anchhedawng a ni si! 

Intheihsiakna, intlan­siakna - intihsiakna rap­thlak zetin tunah chuan kan nun hi a luah khat hmuk tawh a. Chuta a dingchang apiangte chu dawhsana pho chhuah an ni a, dawhsan luah pha chin - a ṭhi beh chin chu mi tlem tê zel an ni nachungin, chu'ng mite thu thu chuan khawvel hi kaltir a ni a, chu'ng mite duh ang ang chuan khawvel hi kal tura ngaihna hri ṭha lo zet a lêng tel bawk a. Dawhsan luah pha ve lo-te chuan dawhsan luah phate biaktlawn leh an rawngbawlsak chu an kumkhaw hna turah an ngai a, dawhsan luah pha ve lo-te thawm chu a rin ber lai pawhin uitang bauh ang lekah an ngaihsak si! 

Amah Fam Kaphleia khan "Khawvel hi englai pawhin siam ṭhat a ngai reng a" tiin kum 80 chuang kal tawhah khan a lo tlangau tawh a. Ani a tlangau hma daih, kum za tam aṭang tawh khan hausa leh rethei inkar vang ngawt pawh hian khawvel hi siam ṭhat a lo ngai hle tawh a, kan tunlai khawvelah lek phei chuan "siam ṭhat" han tih ngawt pawh a beidawnthlak nghal sa tûn tawh mai.

Mihringin a nunkhawchhuahna'na "a nachang" a hriat hmasak zinga mi - kuthnathawh lah chu, vawiin thlengin hna azawnga kumhlun ber, hnam tin dan, vawiin thlenga chhawm nun zui zel mah ni se, khawi laiah mah hian "kuthnathawktu" dinhmun chu chawi san tak tak a ni ngai lo va, kan Zo tlang ram nuam, Fiara tui thiang kan dâwnnaah meuh pawh hian kuthnathawktu ni lo thei tura mahni thiam zawng zawnga ṭan lak hi mi pangngai leh mi rilru nei zia a ni!

Amah Fam Kaphleia bawk khan engtin nge a lo tih kha: "Khawpui chawmtu an ni a, an tel lo chuan khawpui mite hi rilṭamin an thi zo mai tur a ni. Dik tak chuan khawvel chawmtu an ni," a ti a. Mahse khawvel hian a chawmtu a haider lui tluan zel a, khawpui hian ama thawm bak a ngaithla tak tak ngai lo va, a chawmtu thawm chu lui kama uchang tlak ri tluk lekah a ni, a ngaih ni!

Heti ang thu runthlakin ka ngaihtuahna a luah thuk chang apiang hian khawvelin "mi sual" tia a kawh rawn; "hel hmang" tia thah tuma American sawrkar ngei ngei pawhina nasa fê-a a veh hnu a, a zawlpui Bolivia rama a hliam tuar chunga an phuarhlawm che hlei thei tawh lo, runthlak fahrana sipai zurui an kahhlumtir tak - Che Guevara (1928-1967) kha ka hrechhuak leh ṭhin. Kha mihring, kuthnathawktu rethei leh rilṭam, sal ang maia mi hausa leh awmthei te'na an bâwih a, an chhawr fe a, an phu tawk hlawh siamsak ahnek a, ran ang maia an enkawl ṭhin haw ngawih ngawihtu, "Che-a" khan a eizawn ve-na tura daktawr hna a han thawh ve tituai pawh kha a bansan phah hmak a. Thirsakawrin South America rama kuthnathawktute tlawh kual beihpui kha khawhar takin a thlak a. Ani kha chuan kuthnathawktute kha ralkhat aṭangin a hmangaih ve ngawt lo va; awmhmun aṭangin an dinhmun chawikanna tur "lem" kha a duang ve ngawt lo va; Van aṭanga Lo Chhuk-a ang mai khan, Che Guevara kha chuan khawpuia a daktawr kawr kha a hlip a, thingtlang hmun hrang hrangah kuthnathawktu dinhmun kha a zuk luah ve a. An zingah a tâl a, an hna a thawhpui a, a kaihruai a, kuthnathawktute khan khawvel hi awp ve tawh zawk se, rual hlei awm lovin he leilungah hian mihringte hi intluktlangin lêngho thei i la, tih ngawt maia kha a suangtuah a. A suangtuahna chu a vah chhuahpui ngei bawk a. Mahse, kum 39 mi lek a nih laiin mi hausate khawvel din zel duhtute chuan an kaphlum ta si!

He mi hausate khawvel, "mi ding­chhuak" kan tihte khawvelah hian sum, thuneihna, lalna leh nawmsak duhna ngawr ngawrin ngaihsan a hlawh chhung chuan Eden kha kan chen leh tawh ngai lovang a, kan sawi fo "remna" phei hi chu kan um hla tual tual ang tih a chiang reng.

Kan Zoram khawvel hi Che Guevara-te ang tan chuan chet chhuahna hmun tur chu a ni ve! South America leh khawvel ram dang, kuthnathawktute an beh tlawk tlawkna hmuna mi retheite dinhmun khirh leh chhe tin bawm ang kha kan Zoramah hmun tinah hian hmuh tur a awm khir lêk lûk a, mahse kan Zoram hi chuan Che-a a nei ve lo! 

Englai mahin he ramah hian khawvel chawmtute/ khawpui chawmtute dinhmun hi a kâng ngai lo hrim hrim a. Mahnia inrelbawl kan zir ṭan ni aṭang tawh khan kuthna­thawktute hian nuih ve hawk hawk ni an la nei ve ta lo reng reng a. Retheih­na hi kuthnathawktute "pa rochan" a la ni zel zawng a ni lo'm ni!? 

Mi ṭhenkhat hi chuan "khawvel chawmtute" dinhmun chawi san theihna hun remchang hi an lo nei viau tawh a; mahse Jeriko kawnga puithiamte ang tho kha an ni! Mi tam zawk hi chuan "khawpui chawmtu" nih ve loh hram hi kan duh a, khawpui mi nih kan duhtawk a. Kum 50 vel aṭang khan han chhut teh mah - khawpuiah hian kuthnathawh aia kuthnathawktute tha ringa ei-a puar tumin kan inawi lut a. Nimin, vawiin leh naktuka ram hruaitu te, pisa dawhkan pawimawh luahtu te, eng eizawnna samkhai emaw daptu te hi kuthnathawh loh hram dan ngaihtuaha thluak vawrh a, a theih dan ber leh "hmelhriat" zawng chawpa khawpui tihulumtu kan ni fur mai lo'm ni? 

Khawpui chawmtu kuthna­thawktute tel lo hian khawpui a awm thei lo va, khawvel a kal thei lo va, mahse an dinhmun chu Hindu-ho chi hnuaihnung ber ang thawthângah kan la dah a ni hawt a. A zung chawpa an retheihna kar phawng tura hmala taktak duhtu mihring hi he ram hian a la hring ta lo em ni? He ram hian mi tam tak a mamawh lo, mi pakhat chiah a mamawh - khawvel chawmtute dinhmuna ding ngam mi huaisen chu!