Guest writer
Lalzarmawia
Thiamna sem zai
A khuhhawnna: Thuneihna sem zai an sawi a, mi tlem t>-ina thuneihna an chang ngawta hi kalphung ze ṭha lo, hmasawnna tikhawlhkhamtu a ni an ti. Thuneihna tluk bawka pawimawh - thiamna sem zai chungchang pawh hi mi ṭhenkhat rilru-ah a lian a, kan thiamna leh hriatna te hi mi dangin a zar an zo tawk lo fo law maw chu?
Thiamna lama hrawl pui pui, finna lama an chanchin pawh zir tham tur ni hial, pisa hna han chinleh vel pawh a bu-a siam thei tur khawpa hnehsawhte pawh an awm thei dawn ni hian a lang a. Chu'ng mite zirna kalkawng chu anmahni tan chauh ni lo, mi dangte pawh puih theihna tur hlirin a khat a, an thiamna hmang thei tura pisa an luahlum chhan pawh mi dang tana s^wtna beiseina vang a nih hmel a. Mahse thiamna hi sem zai lam ai chuan mahniina kan t>l chuan hlawhtling thawkin kan thaw ta mai ṭhin em?
Chhattisgarh thingtlang khua Medhpur-ah tukhawkha hriat lem loh Vasant Rao Kale a awm a. Chu pa duhthusam ber chu loneitu nih a ni. Mahse a duhthusam sang ber dawttu a ni maithei - sawrkar hna thawkin a kumtluan thung! A hunlaia loneitute dinhmun khirhzia a hriatin, lo neih chu innghahna tlak ni dawnin a hre ngam si lo va, chuvanga sawrkar hna thawk lui ṭauh ṭauh pawh a ni r>ng a.
A tupa khawpui tlangval, Sachin chuan Vasant chu an thingtlang Medhpur-ah chuan a tlawh fo va. A ngai t> bawkin Vasant chuan a tupa chu lo neih lam bawk a lo sawipui leh ṭhin a. Mahse Sachin-a nu leh pate erawh chuan an elpui chhungkaw nuamsa dangte ang bawkin Sachin chu engineer emaw doctor emaw ni turin an duh a. Amah Sachin-a lah chu lehkha zir nuam ti mi a lo ni a, a chhungte duh ang ngeiin Nagpur-a REC (tunah VRCE) aṭangin mechanical engineering a zo va; zirmi ngang a ni bawk a, MBA (finance) pawh a zo tel leh thuai a. Chu achhapah, engineer a nih hnuin law graduate a ni zui leh bawk a.
A engineer hna lamah chuan power plant pakhatah a hna bul a ṭan a, kar lovah a hnaah chuan hotulu a ni chho thuai a. Mahse kum 2007-a development economics-a PhD a beih leh mek laiin a rilru sukthlek chu a lo danglam ṭan ta a, a rilruah mahnia kawng inzawnchawp (entrepreneurship) lam a lian ta ut a. Sumdawnna khawvel (corporate) leilawnah a ler lam a thlen chhoh mek lai leh, dinhmun duhawma a
ṭhut chhoh vung lai chuan eng vangin nge mi dang tan ringawt ka thawh ang, ka tana thawk ve tur ka ni dawn lo'm ni, tih ngaihdan a pawchhuak ta tlat mai a ni.
Mi tam takin sumdawnna lamah an ngaihtuahna an seng vek a, mi tam takin an ngaihthah chu food industry lam niin a hre ve tlat a, chu chuan a rilru pawh a luah ta tlat a. Boral ta a pu titi-te kha a hrechhuak leh ṭhin a, a pu chuan mihring hi hlawh nei lovin a nunkhawchhuah theih a, chaw tel lo erawh chuan a nung khawchhuak thei lo, tih lam biahthu kha a hlan ngun nasa mai si a!
"Buh i thar a nih ngat chuan a engti zawng pawhin i nung khawchhuak em em ang," tih an inzirtir ṭhin a nih kha.
A pu chuan lo neih a duh phawt chuan, a suangtuahna lo puitling taah ngaiin an thlahtute aṭanga an rochun, ram acre 25-a zau chu Sachin-a kuta dah a inhuam thu a lo sawi tawh ṭhin a. Chu thuthlung chu Sachin chuan engineer hna a thawh mek laia Ph.D a han beih thar leh vel aṭang chuan a ngaihtuah thar leh ṭhin a. Tichuan, a tawpah chuan sumdawnna khawvela boss neih reng ai chuan mahni leh mahni in-boss tura inhnuhhniam chu a thlang ta zawk a ni.
A pu zirtirna zui tura thutlukna a siam hnua Sachin-a ngaihtuahna luah nasatu chu hnathawktu chungchang a ni. A pu-in sawrkar hna thawk chung a, ch^k em em chunga a neih ngam loh - lo nei tura a rilru a siam ngheh lai chuan, a pu-in a lo sawi tawh ang ngeiin lo neih chu eizawnna azawnga ‘risky’ ber pawl a ni. Buaina lian chu - hnathawktu a hmu ṭha thei ang em, tih a ni a. A pu khan a sawi thin- "An lo hlawh tawh ṭhin aia tam i pek theih loh chuan an thawhsak duh lovang che."
Sachin-a chuan a vei ngai tho chu a vei lui tho va. Loneitute'n hamṭhatna ṭha zawk an chan chu a duhpui tulh tulh a, agripreneur lamah a insawrbing lehzual a, loneitute'n an hna rim tak aṭanga hlawkna an hmuh theih dan tur chu a lungkham a, a zirchiang hmasa leh t> t> a, an hna chu an hlawkpui ve thei a ni tih entirnaa ṭang turin, entawn tur chu amah ngeiin hnutchhiah a tum nghet ta hmiah mai a ni.
Chutichuan, kum 2013 khan Gurgaon-a a hna nuamsa tak, Punj Lloyd-ah manager a nihna dinhmun v^wng tak chu kalsanin, a ‘sir’ nihna kawr chu hlipin, sadai ek ham pherh leh turin Medhpur thingtlang khua chu a pan ta a.
Punj Lloyd-ah khan kum khatah cheng nuai 24 a lalut ṭhin a, mahse Medhpar loneitu a nih dawn tak avangin kum khatah cheng eng zah tak lalut thei tawh ang maw?
"Engkim mai hi chona a ni vek mai. Lo neih lamah mi han entawn tur pawh ka hre lo va, leileh aṭangin ka zir thar a ngai a, thlai chi thlak dante nen lam," Sachin chuan a ti a. Corporation lama kum 15 chhung eizawnna ngelnghet a neih laia a sum lo khawl ve-te chu lo enkawlna'n a han khawih che ṭan ta a. Lo neih chu a suangtuahna anga innghahna tlak a nih loh chuan sumdawnna khawvel hulum lamah bawk zuan luh tum rilru chungin lo neih bul chu a ṭan ta a ni.
Pisa pindan a luah lai ang kha a ni ta lo. Tunah chuan mahni t> chauhin lei a let ta ṭauh ṭauh a.
Mahse tumruhna leh taihmakna chu a innghahna a ni a. Eizawnna kawng lo dang ta duai mah se, a hna-te chu lo rumin, lo rim lehzual ta mah se, Sachin chuan a seh tawh chu a thlah duh ta bik lo. A thiamna leh a finna chu ni sa hnuaia thlantui hmangin a puangzar ṭan a, a thawhrim azarah kumtluanin a lo chu innghahna tham, rah seng tur awm rengin a chhuah thei ta a, kar lovah a hlawkna pawh a tel nghal a. Thluak fim leh thlan fim nena han beih takah chuan, lo neih chu a pu sawi angin "risky" teh mah se, kawng hrehawm leh ralṭi a ni lem lo - a thawktu-in a zir phawt chuan khawsak nuama khawsakpui tham, dinhmun kan zawtna tham khawpa eizawnna tlakah a chhuak thei ta tlat!
‘Market’ lamah Sachin chuan lo neih chu tha sen thlawnna mai mai ni lovin, tha senna tlak a nihzia a pholang thei thuai a. Amah ang bawkin loneitute chuan an thawhrah chu seng ve se, an hna rim chu a hlawkna tel ve se a duh a. A ṭankhawh dan leh a tawnhriat hrilhhriat zel chu a batah a ruat a; tichuan ‘contract farming’ lama ngaihtuahna an sen thiam theih dan turin a bei a, loneitute chu a fuih a, mumala sum an hmuh theih dan tur chu a buaipui ta ber a.
Kum 2014 khan Agrilife Solutions Pvt. Ltd a han din ve mawp a. A tum ber chu contract farming entawntlak pawl siam a ni.
Bilaspur-a Agriculture College mithiamte ruai a, lo neih dan technology thar leh kawng dik zawk kawhhmuh tumin loneitute a kawm kual a, an tana khua a var theih dan hnaivai ber chu contract farming niin a hria a, a lo neih ‘gospel’ a tlangaupui lai chuan an bengkhawn nghal tehchiam lo a ni teh chek ang -
"Kum hnih chhung chuan zirtir an har em em mai a. Thingtlang loneitu kum 70 mi tan chuan khawpui tlangval naupang t>-ina lo neih hlawk dan tur a sawi chu thil awih har a ni ang," Sachin chuan a ti a. Chu'ng lai chuan amah pawh kum 36 mi chauh a la ni a, lehkhaah ziak meuha thil awmzia an inhrilh chiam a ngaih chang pawh a tam hle.
A thupui ber contract farming chu - thlai leitu leh thartu an awm ang a, an inremsiam ang. A leitu chuan loneitute chu sumin a pui ang a, a thlai duh ang zat loneitu-in a thar thung ang. A leitu chuan a duh ang zatin thlai man a bituk vek ang a, market-ah thlai chu a tlawm lai ber a nih pawhin a tira an lo inrem tawhna angin thlai chu a lei zar zar tho ang. Market-ah thlai a to erawh chuan loneitu-in a hlawkna a tel ve thei ang.
Khatia bul a han ṭan thar leh lai khan Sachin chuan, chu'ng lai vela loneitute tih dan lo ang deuhin, kum khatah buh chauh thar tum lovin, sik leh sa mila thlai thar theih dan tur a dap tel a. Buh seng zawh hnua thlai thar dang la neih theih dan kha awm tlatin a hria a ni.
Loneitute'na an kumkhaw danah erawh chuan, buh thar kha a ni mai a, a bak a awm lo. Thla thum thla li vel buh hmun an enkawl uluk hle a, a bak thla riat vel chu an dah ṭawl leh mai a, chu hmun leh hun awl awm chu Sachin chuan hman ṭangkai dan a zirtir a, buh bakah thlai thar hralh tur an nei chho ṭan ta a ni.
Tunah chuan Sachin-a company dinah chuan loneitu lungawi tak mi 137 an awm ta. Loneitute ram erawh chu a leisak ngam lo va, an ro - an ram ber chu an ch^n lohna'n a venpui tlat a. An zavaia an ram enkawl chu acre 200-a zau a ni tawh a, an kum khat sum lakluh pawh cheng vaibelchhe hnih vel a ni tawh.
Sachin-a zir thiamna chu loneitute tan a ni. A finna chu mi dangte sum bawm timuktu a lo ni ta a, a khawthlir tlangah nui chungin loneitute pawh an lawn ve ta a, a hmun ngeia an zinga t^l a, zirtirtu chu loneitute tan ‘ralkhat mithiam’ a ni satliah ngawt thei ta lo va, thim ata >nga hruai chhuak tura ‘hriakthiha’ a ni ta tlat.
Sachin-a nupui pawh hi communication lama master degree nei a ni. Kalyani a ni a, an company dinah chuan sum ziahfel lam a tum a, khawpui nun nena inpersan takah a pasal hnungzuitu rinawm a ni.
"Khawpui sumdawnna hmunpuia han teivah velte pawh ka chak ve ṭhin a, tunah erawh chuan loneitute nena khawsakho hi nuam kan ti. Sachin khan sumdawnna liana hna a thawh lai khan thla khatah ni 20-te a thangbo chang a awm ṭhin a, tunah chuan boruak thiang tak karah kan khawsa ta a, khawpui mite ei phak loh thlai tharlam sar kan ei ta," tiin lungawina kim a chhiar ve mek a, an nupaa an tum ber chu Mumbai stock exchange-a liluh thuk zel a ni. Lo neih leh loneitute dinhmun chawikan deuh deuh a, economy-a hmun lailum luah thei tura chherchhuah chu an hmathlir a ni.
Tute emaw khawthlir a dik hi chuan tute emaw dinhmun hi a kang awk awk thei mai dawn zuk ni a!