Guest writer
Lalzarmawia
July 21
A khuhhawnna: Pian cham' a lo thleng ve leh ta. He July ni 21 hi kei leh ka chhehvela khawsa ṭhinte tan chuan pawimawhna zawng a nei ve ngat ang - hlauhawm tak leh mak taka siam (Sam 139:14) kha niin inhre ve miau hek i! A chhui peih leh chik peihte hi chuan thil hi an chhut peih thlip thlep khawp a - he July 21 pawh hi kum khata a ni 202-na (leap year-ah 203) a ni a, kum 400 kal ta aṭang khan July 21 hi Thawhleh, Ninga leh Inrin ni-ahte a awm ngun ber e, tih thuhlate ka lo hre ve a. Keiina he Lei boruak ka hip ve ṭan ni pawh kha Thawhleh (July 21) a ni ve a, chu chuan khawvel kalphung erawh chu sâwi bawih khawpin a tidanglam rih lem lo!
He July ni 21, he ni leh thla ngei maiah hian history lam zirmite tan erawh chuan 'by-heart' ngai thil a thleng ngun mawlh mawlh hle a. Tlaikhawhnua ka thil hriat ve hian cyclostyle hun laia cowboy bu ngaihawm tak takte kha min hriat thartir leh uai uai mai. Wild Bill Hickok kha... kha Bill Hickok-a ngei mai kha a lo "hmanlai pa" ta veng vawngin, a lo "khuarei" hman hle mai hi a lo ni a. Bengkhuaia-hote'n James Winchester an kahhlum hma khan Wild Bill Hickok khan kum 1865 July 21-ah Springfield kawtthlerah Davis Tutt kha an in-draw ṭumin a lo "phawi khalh" tawh a, (kawlphe aia rangin!) kha an "inchinfelna" kha khawthlang cowboy-ho chanchina silai hmanga inchapcharna hmasa ber anga ngaih a ni!
Wild Bill Hickok-te hnu lama mi Jesse James pawh khan July 21-ah bawk a cowboy nun rura chanchin kha fiah takin a ziak a. A hova James-Younger Gang lar zet mai khan American Old West chanchina rel beih hlawhtlinna hmasa ber kha July 21-ah an thlentir a, chu chu kum 1873 khan a ni. Amah Jesse James-te phei chu a thawnthubu nen, a milembu nena kan lo ralkhat mihuai en, "outlaw" ni chunga "a changtupa em em" mai kha a ni a! Bank leh rel rawk vela hmingthang; a hnua hmingthan leh sum it vanga a ṭhuihruai tleirawl Robert Ford-a'n a kahhlum tak kha a ni. Mahse Jesse James chu mi tam tak ngaihdanah Robin Hood ang tho a ni a. Mi retheite tana mi hausa rawk ṭhin; an hlawhtlin hle pawha mahni tangka ip tihpuarna'na hmang ve duh chuang hlek si lo nia sawi a ni. American Civil War-ah pawh khan a inrawlh thuk hle a, ani kha chhim lamṭang - Confederates lam, mi tlem tê kâwia Union sipai phil hmak hmak ṭhin leh khatih laia Confederates lama a meizanghlaptu zinga tel nia sawite pawh an awm.
Civil War sawi takah chuan, kum 1861 July 21 kha American tualchhung indona, a meipui fawhkai ni tak a ni a. Inbeihna tenau aṭanga indona muala an luh ṭan ni, "First Battle of Bull Run" an tih mai, indona hmingthang tak, Manassas-a silai a puah ṭan ni kha a ni. Kha July 21-a indona silai a rik hma, July 14-ah Manassas indonaa tel tur sipai pakhat Sullivan Ballou-a'n a nupui Sarah-i hnena a lehkhathawn, civil war love letter lar ta em em mai; Sarah-i kut chauh ni lovin, a hmu thei chin apiang kut a lo thlen phahna khawpa lehkhathawn lungkuai pawh kha kan hre fur lo'm ni?
Sullivan khan Sarah-i hnenah July ni 21, 1861-a Virginia-a civil war indona lian tham hmasa ber leh indona hmingthang - "First Manassas" ('First Battle of Bull Run') an hmachhawn hma, chawlhkar khat la awmah khan lehkhathawn kha a ziak a. Chu lehkha a ziah lai chuan râl rűn turin ruam pakhatah sipai rual an inbawk khawm luih tawh a. Indo thupek nghakin American sipaite chuan an silai chu an mal chungah an chhuang ṭhup a. Indonaa damkhawchhuak zingah an tel dawn nge dawn lo tih pawh inhre lovin thihna kotlangah an ring an rawlh thuai tawh dawn tih an inhria a. Sullivan khan Sarah-i kha a hrechhuak ngun mai ni lovin, a hre reng a ni ang chu... a lehkhathawna thu ṭhenkhatte kha a lungkuai em mai. Han en ve teh mah -
"Tunah hian American mipui sukthlek chu kan kutah a awm a, 'revolution' sul lo sutute laka kan tha bat chu kan tlak a ngai ve ta a ni. Ka tum ber mai chu maw... lungawi taka ka nunna hlan hi a ni. Kan ram tan eng emaw tal tih ve ka duh a, ka ram leh hnam laka ka leiba hi rulh tlak ka duh a ni.
Ka duhlai, nangmah hre reng chunga hlim taka mual ka liam hunah chuan, he nunah hian vanduaina leh vanneihna a inlan chhawk reng tih lo hre fo la. Fahrah naupang ang maia hetia hun rei tak chhung eitur mumal nei lova ka awm avang hian, kan fa duat lai ngawih ngawihte tan khan eitur kan chhek khawm a ni tih lo hre mawlh ang che. Ram tana tha thawh ve duhna thlarau chuan min thlawhpui vawn vawn reng a, thlifim zingah hian ka hnam rilru chu a thaw tel ve heuh heuh ni-te hian ka hre ṭhin. Nang pawh, ka hmangaihna tawp chin nei lo chuan a um reng che a. I tan leh kan fate tan chuan mi tlaktlai lo ber pawh ni mah i la, hmangaihna leh ram tana beitu erawh chu ka ni ve!"
a han tih te,
"Tunah takte hian nang nena hlim taka nun leh hun kan lo hman tawh ṭhinte khan min rawn tuam thar leh a. Hlim taka ka nun min lo chentirtu Pathian leh i chungah hian ka va lawm tak em! Kan hma lam hun kan lo suangtuahdun ve rauh rauhte kha, en teh, meikhu ang maiin a thâm ral riai riai ang tih ngaihtuahna han pawm thlap mai chu harsa ka va ti em! Mahse Pathianin ṭul a tih miau si chuan, hmangaihna leh nun chu a tawp thei hleinem! Tunah hian duh ni nâ i la chu le, Pathian hnenah chhuanlam siamin, ka nunna zâi chhah a nih lohna'n ka dil thei ang. Chu thlemna chuan him taka kan chhungkuaa khawsak kan relho leh theih dan dap turin min vehthlem ve reng a; mahse ka thei lo - thlemna chu pawm thei ka ni lo! Heti anga thlemna ka hnawl avang hian ka duhtak Sarah, ka hmangaihna che hi chhe tę mahin a derthawng chuang lo tih lo hre reng la, indona mualah ka thâwk tawp ber hun a lo thlen tikah pawh, i hming lam chung ngei hian a nia, mual ka liam dawn ni!"
a han tih lai chângte kha a lungrun ngâwih ngâwih ngawt mai.
"Ram tana beih" han tih chungchangah hi chuan, ram hmangaihtu inti, khawi lai emawa ram ruak hûng deuh fir fer angte tana mual daih chhung chu tlanchhiatna tham tur khawpa ram tana mahni nunna hlan ngei ngei tum zawk ang hrima inpete hian min hneh dan a thukzia leh zauzia hi ka sawi thiam lo. Guam indonaah daih khan han pakai ta i la: American sipaite leh Japanese sipaite inbeihna chanchin ngaihnawm zet zet a ther fur ngei ang. Kha Guam indona (Mariana thliarkar) a thlen vawi hnihna kha July 21 a ni leh a. Chu chu kum 1944 khan a ni - khawvel indopui II-naa indona hmun pawimawh, Pacific tuifinriat leh van boruak thununna kawng pawimawh a ni. An inbeih chhung phei kha chu a rei hauh lo va, chawlhkar thum vel emaw chauh a ni a, chu indona sawhkhawk thawnthu erawh chu a tawp thei ta lo.
Indopui a rêm fel vek tawh hnu, kum 30 dawnah, kum 1972 khan khatih lai, indopui laia Japanese sipai pakhat, Sergeant Shoichi Yokoi chu Guam thliarkarah a lo la tangkhang reng tih ramvakmi pahnihin an hmuchhuak a. Talofofo Falls chhehvelah indo a tawp tawh hnu paw'n kum 28 zet a lo la "sipai" a ni!
Yokoi chu indopui lai khan sipaia a luh hmain puanṭhui ṭhin a ni. Indonaah a tel ve lo ṭul ta a, tuifinriat lamah, Guam lamah an lut thla a. Guam-ah kum khat leh a chanve vel an lo tâl hnuin American sipaite'n harsa lo takin an rawn luahlan ta mai a. Yokoi chu a ṭhiante pakua nen America sipai lak ata an bibo thei hlauh a, an zinga pasarih erawh chu an chin an hre lo zui deuh nghal mai a, pathum chauh an ni ta. Yokoi-ate pathum chu awm khawm ngam lovin, a hrangin an khawsa a. Indo zawh hnuah, kum 1964 thleng kha chuan chu thliarkarah chuan an la inhmu khawm thei a, a ṭhiante pahnih tuilianin a lak tak avangin Yokoi chu a mal tlat a ngai ta a ni.
Kum riat chhung a mal tlat zui ta a. Guam-a American sipaite nena an inkah hnu, kum 28-ah, kum 1972 January thlaa Jesus Duenas leh Manuel De Gracia te ṭhiandun ramvakin Talofofo lui bula an tawn hlawl ṭum chuan Sgt Yokoi chu indopui laia Japanese sipai a nih an ring pha awzawng lo. Chu'ng lai vela cheng ṭhin hnam an tawng taah an inngai a. Mahse amah Yokoi zawkin a tana mi hlauhawm an nih hlauhthawn avanga a lo beih takah chuan ramvakmite pawh chuan an bei let ve ta a, an man thuai a. Chumi hnu chuan Yokoi-a chanchin chu a lo thang ta a ni.
Yokoi chuan indopui a tawp tawh tih kum 1952-ah a lo hre daih tawh nâ-in, "Japanese sipaite chuan a nungchunga inmantir ai chuan thih zawk tur, tih kan ni," a ti a, a thih hma chuan indonaah a tlawm ve thei lo!
Kha kum 28 chhung khan a theih ang angin ramsa a pel a, a intunnuna a ni. Thing leh hnim nena ṭangkawpin buk a siam a, hnah nem leh eng ilo hmangin a thawmhnaw tur a siam mai zel bawk a, Japan mai ni lovin khawvela "sipai hriat hlawh" a lo ni ta a ni.
Mihringin ama tan ni lo, a ram tana thawk a ni tih a inhriat tlatna hi a mawi hian ka va hre thar leh em! July ni 21 a lo la thleng fo vang. Hemi ni hian ka hnam tana martar an lo awm a nih chuan, ka hnam thinlung hian zahna chibai a buk e!