Guest writer
Lalzarmawia
Nungchate chhawr-thla
A khuhhawnna: Hmasang ata tawh, chhawrthla êng riai khian lei mite nun a lo chhaih tawh a. Mihringte hian kan hunbi hi thla det leh mang aṭangin kan teh a, he thla êng hnuaiah hian mumang ropui tak tak kan din a, he thla êng hnuaiah hian lunglen zai engzah fakau nge thamral tawh ang? Hmangaihna leh lunglen kaihbu atana thla êng paw phual mai kan chantir mek lai hian ṭingṭang ri karah nungcha tesep thawm a lo ri a; suangtuahna ril tak nen tukverh biang nghenga kan thlir veng veng lai hian nungchate nunah he thla êng hian engtiang takin nge thu a sawi ve ang?
Hmuh theih loh hmutute
Pianphunga thla mang lang tlat ṭhin te, thla a ên dêk dêk tawha ‘pangngai’ hlei thei ta lo te kan awm nuk lai hian, thla êng zungzâmin nungchate nun a khawih nasatzia hria chu kan tam kher lo ang.
Tukloh bengngawng takngial pawh hian a haw kawng a hre ṭhin a, vaṭhu, koro leh chawngzawng tih angreng velte pawh hian Ni zungzam hmangin an haw kawng an hre ṭhin. Ni êng ringa an khawvel dam hun chhung reilote hmang ṭhin, chungleng sava-te ang bawkin, hnuaileng, bawng ke tin pawh tiat lo tê tê - sephûng, rammûng leh kaw hreuh keuh keuh chite chuan thla êng zungzâm aṭangin an haw kawng an lo hre ṭhin. An taksa chhungah thla êng chuan ramchin hriatna, ‘compass’ a siamsak a; thla êng han inkâp
ṭai darh seng seng ṭhinte’na a tuam dan ang zelin, vengchhak lama In nei chuan vengchhak pan nachang an hre mai a, vengthlang lama bupui nei paw’n thla zungzâm ringin an haw kawng an hre mai ṭhin.
Tuifinriat lawngpute angin
Tuifinriata lawngpute chuan hmar arsi hi arsi pangngai ang maiin an thlir liam ngai lo. An zin kawngah he arsi hian kawngchin thui tak a hrilh ṭhin. Hetiang chiah bawk hian African dung beetle (Mi dum êk vung sephung!) te chuan zan thla eng hnuaiah chaw an han zawng a, an chaw zawnna kawngah chuan ‘torchlight’ atan thla êng pup mai khi an hmang a, khi thla êng zungzâm aṭang khian leia sephung eizawngte chuan In lam leh ram lam an thliar hrang ṭhin.
Khawdur leh ruahsur karah lawngmite an buai ṭhin a, chhum dum hnuaiah sephung pawh an buai ṭhin. Thla êng zungzâm rin tur an neih loh chuan he’ng African sephungte hian an tlatna ram bial zimte chu a bial zawngin an hel kual chui chui a, thla zungzâm an han rin theih hnu chuan kawng hruaitu atan an hmang ve leh mai ṭhin niin an sawi.
Ni leh thla an thlir changin...
Ni leh thla a êng tawh ngai dawn lo a nih chuan, nungchate chu an buai khawp ang le. Ni, thla leh arsi hnuaiah hmangaihnate hi pung ta deuh deuh leh rinawm tura intiam nuam bik ta riaua kan hriat lai hian, sava leh leia rannung tesepte chuan nunna’n tak tak he’ng Siamtu meichherte hi an lo hmang a. Anni tan chuan thih hnu Beram No Eng a awm ve tawh lo va, he leia ni, thla leh arsi êng a chawih rual rualin an eizawnna leh an nunkhua chu a tawp a ni chawpchilh nghal mai. Savate hian ni leh thla ringin an thla an khawng a lo ni a, sephung leh bawkvak tenauhote hian ‘kal chhet chhet’ tihna’n van thiltihtheihna hi an lo hmang reng a lo ni.
Thla em ât
Nungchate chungah hian thla khian thu a nei ṭhin. Awk-in thla a lem hian nungchate nunphung hi a buai vek ṭhin an ti a. Sai aṭanga sephung chenin thla awklem hian nungchate nungchang a khawih ṭhin e, an ti mauh mai. He ngaihdan hi ‘scientific’ taka finfiahna a la awm lo va, mihring hriatna satliah aṭanga hriat mai chauh a ni. Members of Wildlife and Environment, Zimbabwe-te chuan Mana Pools National Park-ah thla awklem hun chan chhuah a, nungchate mizia lo enthlak an tum mek a ni.
Hetiang ngaihdan hi a lo pianna a rei tawh. Kum 1878 lai khan American inventor Thomas Edison chuan thla awklem leh nungchate mizia hi a lo zir tawh a, duh angin a hlawhtling lo. An sawi dan chuan, thla awklem a han reh fel chiah hian nungcha tam tak chuan khaw êng pangngai emaw tiin, chaw zawngin an vak chhuak sup sup mai ṭhin.
Leihipthei
Thirhipthei kan tih ang deuh hian lei chhungrilah leihipthei (magnetic field) a awm. Ni, thla leh arsi-te’na nungcha kawng an hrilh dan kan sawi dawn chuan he leihipthei hian awmze thui tak a nei ve tih kan sawi hmaih thei lo vang. Sava tam tak hi leihipthei rinchhana pêm ṭhin an ni a, an thlawh kual zer zer lai hian leihipthei thachakna an hmang a, van chungsang taka van thiltihtheihnate’n an thunun ang bawkin lei chhungrila thiltihtheihna hian a thunun ve bawk a ni. Khawmuala kan hmuh ang chiho chauh pawh hi a ni lo, leihipthei hian tui chhanah pawh hipna mak tak a nei tih hriat tel a ṭul.
Sangha kawlh zet mai, Shark an tih chiho hi leihipthei (magnetic field) zulzuia khawsa an ni. He leihipthei hmang hian zinkawng an zawh a, hemi chhawr ṭangkai hian, mi thiamte chuan shark an man dawnin magnetic field lem an siamchawp a, an duhna hmunah shark-te hi an hualchep mai ṭhin.