Guest writer
Mafaa Hauhnar
A THLUM NGEI KA TAN KHUAIZU AIIN
Naupan laiin - han ti ve vei ngial ila - Vulmawi kha ka ngaithla nasa ve
ṭhin khawp a:
“I sakhmêl mawi te leh ânka nêm te,
A thlum ngei ka tan khuaizu aiin,
Ka vei reng ṭhin asin;
I chhîngmit mawizia leh biang no te kha,
Kei ka tan chuan
ṭahna titamtu a ni, Biangnotê.”
(Sawisêlbovi by Vulmawi, Par Mawi Rimtui album, 1980)
tia a phuahtu Siama ngei maiina a sak kha ka duh thei ngâng ngâng ngang mai. Ṭingṭanga ka rem thiam ve tirha nuam ka tiha, ka hawi pir ve theihzia kha aw! A hmâwr hawnna (intro) ka han perh te khan ka bula mite’n min ngaihsan hmêl em, ti khan ka meng tâl ru rulh rulh ṭhin. Ni e, “khi zûn ngai khian ka uai hnê hnê” a ni ber e.
Khuaiina zu a neih hi “khuaizu” ni lovin, "Khawizu" a ni a; chuti ang zel chuan: khawipui, khawi-sanghar, khawi-tairêk, khawi-bêl, etc. Mizo
ṭawng kalhmangah chuan thu mal modified form (Pu Buanga chuan hmun ṭhenkhatah, “contracted form” a ti) hi hman a ngaih châng a awm fo. Mahse, a phuahtu leh a satu hian “khuaizu aiin” a ti tlat.
Tunlaia thiam theihtawpa tharthawhtu tlangval Israel Lalbiakrema pawh hian, Ṭhâl Favâng Kût 2014 vela Tetei Ralte nena an zai dun kha chuan, “khuaizu aiin” a ti a (Khami kum khan Ṭhâlfavâng Kût kha thlasik lai thovin an hmang ve em, ka chiang ta lo); tuna a music video (Roar! Media Productions)-ah hi chuan "khawizu aiin" a rawn ti zaih tawhin ka hria.
“Khuaizu” tih chu naupangchhe ṭawngkam dik lo a ni (kan thu danga lai chuan, “I sakhming an sawi rîk mai hi chuan, / Lairilah dâr ang a thang reng e,” a tih-ah hian, “I sakhming an sawi rîk mai pawh hian,” tih a tum niin a lang. “Dâr ang a thang” tih tehkhinna (simile) hi mi dang hman ve zen zen loh a ni a, mawi ka va ti tehlul!).
Thuam kan inbel hi “thuamhnaw” ni lovin, “thawmhnaw” a ni. Tunlaiah hian puitling ṭhan kin tawhte pawh hian:
“I present dawng chu a va ṭha ve.”
“Min lo leng bosan lo la.”
“Eng nge i keng a?”
“Eng shampoo nge i hmang a?”
“I piangthar hnu hian min kawm ṭha duh lo.”
“Saw pa han zuang sangzia saw!”
“Ka tho hma loh chhan chu ka meng rei vang a ni,” tih te hi kan ching ta viau a; a zia lo khawp mai. He thu ka ziah mek lai hian ka ṭhiannu, fa pathum nei tawh chuan, “Ka en ngai lova, ka hria vak lo,” tih thu min rawn thawn mêk bawk a. Zo ṭawng duhtui deuh chuan “Lêngkhawm Zai” kan tih pawh hi “Lênkhawm Zai” an ti deuh thlap zel a; chu chu kei pawhina ka hman dan a ni.
Mizo ṭawng kalhmangah hian a mood inthlaka a hawrawp emaw, a lam dan emaw, tihdanglam ngai a awm fo; chu chu hnam dang leh naupang deuh hian har kan tihna lai tak a ni a; Mizo ṭawng danglam bîkna riau a ni bawk (Pa thu thiam leh mi ril R. Zuala’na, “Zoṭawng danglam bîk riauna nge, Zoṭawng danglam riau bîkna nge, Zoṭawng danglam riauna bîk nge, Zoṭawng danglam bîkna riau?” a tih kha ka hre chhuak).
Kan Bible-ah ngei pawh hian heti anga tihdik loh hi hmuh tur a awm nual, kan Zosâpte’na thumal tawpa “h” an lam rîk phak loh vanga an leh fuh loh ni a lang kha kan chhawm a nih hmel. Entir nan, “hauh” tih tura, “Miin keimah avanga an hau che u a,” (lehlin tharah pawh, “keimah avanga miin an hau che ua,” tiin an la dah cheu - Mat 5: 11). An Bible lehlin thar berah pawh a an thupui ṭhen têt-ah “Dam hozia” an tih hi (Thur 5: 8 - 20), “hohzia” an tihnaah ngaihsak ang. An “h” lam rîk zawh ve loh vang kha ni maw, “thliah/thliahsak” tih aia “Tuin nge hunbi min thliaksak ang?” te pawh an tih ṭhin kha. Lehlin tharah chuan a a tlar pumpui hi an paih ta daih a. “Ziak” modified form “ziah” tihte hi Zoṭawng zir chawp Zosâp zûl zuitute chuan “ziak” tih hlirin an hmang. “Essay inziaksiak” te an ti iak iak a. “Min lo ziah teh,” tih mai turah te hian, “Min lo ziaksak teh,” an la tih ngang ngang hlawm hi. “Beirual” an tih ṭhin erawh chu “beihrual” tiin an thlak ta hlauh a. Ṭhenkhatina “bawi” an tih mai, kan Bible-a “bawih” tih hlira an dah hi ka va lawm kher êm ve le e! Ka pêng thui dâwn, kawngpui pawh leh vat ang.
Hming bîk (proper noun)-ah pawh hian “modified form” hi hman a ni châwk. Vangchhe-pa’n damdawi dawr a siam pawh “Vangchhe Drug Store” a ti a; an hnam hming chu “Vangchhia” a ni thung. Kan kawmthlang nu Pi Lalkhawchhani pawh hi an khaw chhuahna Lunglêng lam chuan, “K’u Lalkhua” tiin an ko.
“Lalhruaitluanga Chawngte khan pakaw hmun han sawi teh se.”
“Miss, eng nge pakaw?”
Tun hma lam thil a ni bawk a, an zirtirtunu chuan a kut chângah foot rule tung zawngin a’n vâng khawn keuh keuh kha!
Khuai han sawi tâkah chuan, Rev. Liang-khaia’na, “Lalpa, i thu hi a hlu ber ... Khuai aiin a thlum si,” a tih hi ngaimawhin; “Khuai a thlum ngai em ni, khawizu alawm thlum,” kan ti a ni mai thei. Hla phuahtu hian a hla phuah zalênna (poetic license) a chelek ve zauh va, khuai hi khawizu aiawhah a hmang a ni.
Heti ang hi thu leh hla ṭawngkam (literary term)-a “metonym” (me-tu-nim) an tih leh, “synecdoche” (si’nek-du-kî) an tih hi a ni thei ve ve ang chu. “Shakespeare-a ka chhiar mêk,” tih ang deuh a ni a, Shakespeare-a kutchhuak lehkhabu ka chhiar tihna a ni. “JF-a kha han en teh,” tih chuan, “JF Laldailova dictionary siam kha han en teh,” tihna a ni a; “Vulmawi ka ngaithla” ka tih khian, “Vulmawi band zai ka ngaithla,” ka tihna a ni.
Hrânghlui Saikûti paw’n,”Kan belpui zû khuai ang a thlum nêm maw,” a lo tih tawh kha. “Ûm khat ka in,” kan tih pawhin ûm chu kan in ngai lêm loh hi; tuibûr hmuamin bûr an hmuam tut ngai lo ang bawk hian.
HMAI CHEINA FUH BER
Hmeichhia tam zawk hi artist themthiam tak an niin ka hria, an hmai hnawih leh cheina bâwlhlo: lipstick, lipliner, eyeliner, mascara, foundation, leh makeup brush vêl an hman thiam ṭhinzia han hmuh hian.
An hmai an chei laia darthlalang hmaa an ṭhatna tura an insiam chhe vak vak te hi hmuhnawm ka ti. Bâkah, tin hnawih sen an hnawih lai, a la ro hma thleng hi chuan an duh duhin min sawp thei bîk lo va, a nawm lai tak niin ka hria.
Incheina bawlhlo leh thawmhnaw ringawt mai ngaituah hmeichhia, an hmai “colouring book” emaw ti tlat khawpa chei rang ruai hi chu an thawrawngin, an kawrawng ka ti. Bible-ina, “"Ṭha inti êm emte an awm a, ṭha an va inti teh reng êm!" (Thuf 30:13) a tihte kha ni âwm tak an ni. Hnathawh a huna thawk bawrh bawrh, mahse, a huna mahni phâk ang tâwka nalha inenkawl tum hmeichhia erawh hi chu ka ngaisang.
Nêlawm si, duhawm si, zahawm si; zuamawm si lo; hlauhawm si lo. “Plain Jane” (nula naran) leh “Fancy Nancy” (nula vul chûk) inkara mi hi ka duh tâwk vêl chiah an ni. An nihna ang ngau ngau (naturally)-a lang tur pawh hian hmai cheina bâwlhlo an hman ve nual a ngai a, an taimâkna a fakawm thlâwt.
An inhnawih nasat luat avanga, an inchhuih palh châng a, hmai khu luih thei; kan rin lohna lai taka mit khap leh fuk thin khawpa inhnawih dur nasa, ha sen bawka hmui hnawih sen hlur bawkte hi hmuhnawmah an kal lo.
Ṭhenkhat tan hian makeup eia dawlh theih chi siam se ka ti, chhung lam mawina leh ṭhatna an neih theih nan. Nui hmêl tluka makeup fuh hi a hmei a pa tan a lo awm lo ve.
ṬHIAN MAMAWH NI ILA CHUAN ...
Zângnadawmna (compensation) atan a ti nge, consolation prize ang reng min pe zâwk ni, “Ṭhian angin in-en ila, inkâwm zui tho ang aw,” a ti a, a heh liak lep chungin a meng hnuai raih a.
"Kawm tur ṭhian chu ka ngah tâwk tawh, ka kâwm sêngin, ka kâwm hman lo zawk alawm. Ṭhian mamawh chu ni ila, ui ka vulh daih tawh ang chu,” tih bâkin chhan ngaihna ka hre lo.
Kha chen ṭhian piah lam kan lo ni tawh a, kan lo kal thui dûn tawh êm mai si a!
“A thu hrimah inngainatna aṭangin inngaih-zâwnnaah a kaisân theih a, inngaihzâwnna aṭangin inngainatnaah erawh chuan a chhukthlâk theih tawh ngai loh,” ka han ti zui leh hrâm a. Ṭhian kan han inngaihzâwn tâkah chuan kan ṭhian nihna lei (bridge) kha kan hâl kâng chhe nghal a; ṭhiana kir lehna kawng a kaw tak tak thei tawh ngai lo.
Inngaizawng ṭhin pahnih ṭhian an la nih zui zel theih chuan, an la inngaizawng tak tak ngai lo a nih loh vêk chuan, an la inbân tak tak lo a ni ngat ang.
Ka rilru baihvai vâk vêl chuan, hmân hmânah khan Lobo-a’n heti ang atan hian, he hla hi min lo saksak dîm diam tawh tih ka hre chhuak a:
“I love you too much to ever start liking you,
So let’s just let the story kinda end;
I love you too much to ever start liking you,
So don't expect me to be your friend.”
MIN NGAITHLA TURIN KA BEISEI CHE A
Min ngaithla turin ka beisei che a,
Thurâwn ṭha pui pui min pe thung a.
I beng min khawn turin ka duh che a,
‘Chuti angin inngaihtuah suh,” min ti a,
Ka thinlung no chu chîlin i ching hrep a.
Ka tan i beng i chhi turah ka ngai a,
Min zilh nghâl mawlh mawlh lawi a.
Ka mihrinna demin, min deuh chhia a,
A kaw tâwpah dan chêpin ka awm ta!
Ka tlin lohna leh tlâk lohnate,
I rawn phawrh thar leh thin hian e,
Engti kawng mahin min tiharh lo ve.
Ka rilru hnual leh hniam tak mai hi,
I rawn hliam nawn leh mai a lo ni si,
Min dâwm kângtu tur, ka ṭhian i ni lo’m ni?