TU NGE THINLAI HNÊMTU CHHINGKHUAL LÊNMAWI CHU?

Social media lamah mi pali laiin pitar hmelṭha tak thlalak hi tar chhuakin, “Hei hi PS Chawngthu-a’n Chhîng-khual Lênmawi tih hla a phuah chhan kha a ni,” tih ang zawnga an sawi hi ka hmu fuh tawh a. A thlalak an târ hi chhim lama kohhran rawngbawltu lar tak pakhat nupui a ni nghe nghe âwm e.

Mizote hi chuan thil hi kan hre thei a, a phuahtu ber pawhina tu tih a hriat loh, “A lênna ka chuan ngai lo, A sakhming ka hre bil lo,” “A sakhming, hmel hre bil lo mah ila,” a tih lawm lawm pawha a phuah chhan lo hre nalh nalh theite hi kan awm ta zel a nih hi. Zonu-hovina “reh thei lo tih-reh dan” an hre tlat ṭhin hi a ang ka ti. A phuahtu hian thu dikhlel a sawi a nih ngawt loh chuan, daw chu kan awm a ni.

PS Chawngthu (1.12.1922 - 3.3.2005) - mimal thila ka sawi dawn avangin Pu Sêna tiin ka lam zui tawh rih ang - kha mihring kum chhût chuan ka pu rual hial a ni ang chu. Mahse, “ṭhiante ka ti tawh zawk ang che u,” tih ang deuh khan ṭhian en-in min en tlat a, kan inkawmin, kan inkawp ngun ve viau. Pu Sêna kha kawng khat aia tama min châwmtu tuihnâ; min finchhuah a, thurâwn min petu, fiamthu leh titi ngaihnawm tak taka min chawk nungtu, ka “fapa mal neihchhun” hming pawh min saksak hialtu; min duhsak a, rem leh rem lova min lo fak der ve ṭâwk ṭâwk ṭhintu leh ka thu lakna hnâr pawimawh pakhat a ni.

He hla “Chhîngkhual Lênmawi” tih pawh hi a phuah dan dilchhût takin ka zâwt a. Ka nawr, ka nawr avang khan chipchiar ang reng takin min hrilh ta a. Chuta min hrilh chu, a lehkhabu ka edit-pui, a bu hmingah pawh “Nghilhlohna Par” ti a ka phuahsakah khan a ziak tel nghe nghe a ni (pp. 76 - 78). A bu kâwm hnunga a chanchin dik lo baksaka inziakah erawh kha chuan ka kut ka sil e; ka khawihpui tawh loh chin a ni tlat.

Pu Sêna All India Radio, Gauhati-a a thawh lai, kum 1960 khan Aizawl-ah mi zai record turin a lo chuang chhuak a. Tlai khat chu hranghlui hla phuah thiam Vankhama ina chaw a ei kham hi kê-in a haw a. Khua chu a tlai tawh viau nâ a, ni a la tla lo va. Upper Khatla kawngpui phei, MG Road an tih tâk, tun hmaa Lungremsei 1na an tih leh Lungremsei 2na an tih inkara a kal lai chuan, nula pakhat nen an inkal pêl a. Khatih hun lai khan Aizawl mi hlun fa, nula leh tlangval kha chu an inhre pawp ṭhum a; chuvang chuan a nula tawh chu a hriat ngai mi a nih loh avangin mikhual nula turah riak a ngai a; he hla mawi leh lungkuai tak mai hi a lo piang ta a ni.

Amah Pu Sêna ngeiina a sawi hi i han chhiar chhunzawm teh ang:

“Chu nula chu ka la hre ngai lo va. Aizawl nula pangngai chu a ni lovin ka ring. Mahse, a inchei danah te chuan Aizawl nula style taka inchei chu a ni a. High school kala Aizawla awm pawh a ni mai thei. Ani pawh chuan kan inpêl pawh chu a hre kher lo mai thei. A tîrah chuan kei pawhin pelh pangngaia pêl mai ka ni nghe nghe.

“Mahse, Sabinga Lung zâwn ka thlen chuan ka rilru-ah, ‘Hmeichhia leh mipa hi inhmuhna mai emaw, inpelh mai hun chhung aṭang hian induhna a awm thei ang em? Tun maia nula ka han pêl ta ang lekah khan inngaihzâwnna a chhuak hman ang em?’ tiin ka suangtuah ta mai mai a.

“Tun hmaa hriat ngai hauh loh, a hming leh hmêl pawh la hmuh ngai loh chu duh êm êm thei khawpin kalkawngah tâwk ta mai ila, biak din mai kan ngam ang em? Nge kan pêl ang a, mual a liam hma chuan kan hawi kir chhên dawn? tih te chu ka nula pelh tâk chuan min suangtuahtir a.

“Tichuan, kha nula ka pelh tâk kha duh ta êm êma inchanin, kawng kawi a liam ta chu ui ta ngawih ngawih a, hmu châk leh êm êma inhmelhriattir a, kawm ngeih ta-ah te ka han inchan a. Chuti anga rilru pe chunga kal zelin hla thu-in ka ngaihtuah phei zel a.

“Sikulpuikawn ka thlen chuan ka û (thu leh hlaa mi ril ve bawk R. Zuala - Mafaa) te inah ka lut a, a fate exercise bu-a lehkhaphêk ka pawt thla a, kalkawnga ka hla thu ngaihtuah chhuah zawng zawngte chu theihnghilh ka hlauh avangin ka ziak chhuak vek a. Guwahati ka thlen hnu-ah hla atan a thlûk nen ka rem khawm ta a ni,” tiin.

Chuvangin, Pa Pathian chauh lo chuan Chhîngkhual Lênmawi a phuah chhan hi hria an awm lo vang. A hretu awm chhun lah khian sawi chhuah ṭûl a tih hmêl bawk si lo va, he leiah hi chuan kan hriatchhuah tawh loh kumkhua hmêl.

A lênna ka chuan ngai lo,

A sakhming ka hre bil lo;

Mahse lamkawiah kan lo intawng ta!

A sakhmêla dâr zâm nge,

A zûnzâm zawlai-di nge,

Thinlaia hrualhrui ang min phuartu hi?

Mahse maw, ka tan chuanin,

Lunglên a tizual mai thlâwn;

A sakhming, hmel hre bil lo mah ila;

Tawng leh hian ka mawi nêm maw,

Saw, lamtluang a liam ta e!

Suihlung lêntu rêng chu Chhîngkhual lenmawi.

Khawi lamtluang a chhui dawn nge,

Hriat ve hi ka nuam ngei e;

Hnutiang chhawn tal hianin aw lo hawi se.

Dam takin tih mai tê pawh,

ka nuam e chawnbân vaiin;

Ân nêm tê’n nui hiauvin min chhâng mahna.

Liam mah se zalam phei chu,

Chhîngmitthla a ral chuang lo.

Theih chang se a sulhnu hi han zuiin,

A lênna khawtlang a’n maw,

Ni rei rêng ka châm nuam e;

Tawn leh ni her leh se maw, ka ti.

THINLAIAH I THAR RENG E!

U Sangtê, kan thinlunga i la tharzia ngaihtuah hi chuan kar leh Thawhṭan (1/2/2016) khi Van Ina min hawsan champhaphâk vawi 2na a lo ni der tawh tih rin a harsa a ni. Heti ang hi thil awm dan a nih hrim chuan, keini kan la dam chhung chu hriatrengna lungphun tih te hi thil chuangtlai mai a lo ni thei dawn a nih hi.

En teh maw, U Sangtê, vawiin chu ka lunglêng phengin Dani & Lizzy hla, "Dancing in the Sky" kha ka ngaithla a, ka mittui hi ka chelh zo lo dâwn dâwn mai ka ti.

Vanram awm dan chu min han hrilh teh le, i hmuh tum ang a lo ni em? I lung a muangin, i thla a ngam em? An sawi ṭhin ang hian a lo zalên reng em? Hlauhthâwnate chu a kiamin, i natnate chu a liam zo tawh em? I thaw a hah tawh lovin, thil lem harsat pawh i nei tawh lo vang ti raw?

Tunah chuan angel zaipawl zingah chuan telin, thawveng takin van dumpâwlte kha i dungchhir vêl ang ti rawh maw? I thlen chhoh aṭanga Vanram a nawm sauh dan pawh angelte chuan an pha bîkin kan ring lo.

Vanramah chuan eng nge in tih ṭhin, min han hrilh teh. Hmangaihna êng zâm vêlah chuan in nilêng-zakhua mai em ni? Rimawi te, art te, leh thil thar hmuhchhuah te Vanramah chuan a awm ve em? Nunna thar nen i dam viah tawh ang chu maw, min hrilh teh, chin lêm nei lovin i hlim tawh em?

Min kalsan achin kha chu he khawvelah hian thil ṭha reng reng a awm ta lo ni hial te hian kan hre rum rum asin. I tel lo chuan he khawvela thil engkim mai hi a pangngai thei tawh lo va, a danglam zo ta; a ramin, a ruak huai mai nia.

U Sangtê, i fanu neihchhun i duat êm êm Lal-rem-ruati pawh a nula ve tawh teh a nia. A pian danglam bikzia hi mak kan ti bâng thei lo. Tuma hrilh leh zirtir lohva i ruang chunga lungchhe vankai chingchihlîp a, a ṭah hla chhamte khan a bul hnaia puitlingte kha velh loh a hleih a nei hlei nêm.

Van kohna chhanga mi i kalsan kum Krismas dawn hnaih December ni 21, 2014 zan khan ka lehkhabu chhiar lai ka dahna dawhkan tê-ah hian i lehkha tur hi envelop-ah fel taka khungin a lo dah a. Hnukulh ṭeuhin min siam asin. Naupang kum 8 mi lek kamchhuak atan chuan a mak a ni. Heti ang taka thu lungkuai a phawrh theih chuan a thinlung chu hmun khawhar tak a va ni rua êm! A ziah dan ngai ngaiin ka’n chhu chhuak ang e:

“Apa ka ngai tawh lu tuk che a ..... e nge i an a, i awm na chu a nuam em?... Min kal san ni khan maw ka rilru hi a keh chhe vek a, a hre awm e mai min kal san hian ka thin lung a na lu tuk A pa i hmel hmuh ka chak tawh lutuk Apa i bul a awm ka chak tawh lutuk. He tlai chu a hah thlak lutuk mei dilah ka tla tih mai tur hian. Nga ti nge le heng tiang te ka sawi le? Nang chu arsi ah i chang tawh awm si a. Apa ka hmu chak tawh lutuk che. Mang tha aw apa I ‘heart’ you,” tiin (“heart” ti a ka dahah hian thinlung lem a ziak a).

A hmui thla (lips print) leh thinlung lem a awm nuk a, a sirah kraws lem a ziak a; a khampheiah “H. Lalrinsanga”, a tung chhovah “RIP Kum 44” tih a ziak thla bawk a.

“Arsi-ah i chang tawh âwm si a,” a tih hi, an class-ina an sikula an râl ṭum a, The Lion King film-a Mufasa’n Simba a fuihna: kan thlahtu thi tate chu vana arsi-ah an chang a, anni chuan min thlir reng thin a, kan khawhar chang leh mal ngawih ngawiha kan inhriat changa min thlamuan a, min kaihruai turin an awm reng a, thil ṭha kan tih chuan an lo lawm ve êm êm a, thil ṭha lo kan tih chuan an ngui ṭhin a ni, tih thu ka sawi kha a lo la vawng reng ni tur a ni.

U Sangtê, i thihna chuan tuma rem khawm theih rual loh thinlung kehsawm min hnutchhiah a; kan inhmangaihna chuan tumahina min rûk bosak theih loh tur hriatrengna duhawm min hnutchhiah thung a nih hi. “Mangṭha” tih zawng a tâwp chiang vawng vawng êm mai a, chuvangin “mangṭha” tih chuan kan la thlah phal rih lo che; la intawng leh thuai tur ka ni alawm maw le.