HAN DÂWN TEH

A han chhût cheuh cheuh va, ngunthlûk taka a han ngaihtuah ngial pawhin indo ṭulna, ṭhatna, leh ṭangkaina hi a hmu zo ngang lo. Indona do va, duh lohna leh dodalna a lantir nasat vanglai takin, kum 1971 khan tûk khat chu John Lennon chuan "Imagine" tih hla, rimawi khawvel tana thilpek ropui ber pawl chu, zing hma takah Tittenhurst Park-a an mut pindanah a phuah chhuak a. He indo dodalna hla (anti-war song), kumina kum 45 hmel hmu ta-a a lungkham ram a sawi hi, a hnu-a “Nutopia” ti a a vuah tâk nen khan hmun thuhmun an ni.

“Imagine there's no heaven,

It's easy if you try;

No hell below us,

Above us only sky,

Imagine all the people living for today.”

Dik tak chuan he kan khawvel chawk hnawk a, chawk buaitu ber pakhat chu sakhuana hi a ni thei hial ang. A bik takin Kristian leh Muslim hi sakhaw dang betute ngai thei lo fâl filawr kan ni âwm e. Mosalmán-te’n an biak ang be lo va, an rin ang ring ve lote “infidels” an ti fai vek ang hian, Kristiante pawh hian, rinna dang vuan a, pathian dang betute chu “ring-lo-mi/milem bia” tiin bawm khatah kan khung dial a.

Tuartu ni ṭhin Kristiante chu tawrhtirtu-ah an lo chang ta a. Kohhran chanchin chîk leh chipchiar zawka kan zir chuan rîkrâpna, rûmṭhaihna leh râlrêlna-in hmun thûk tak a luah a. Hun Thim kan tih mai hun laia crusade bei a, Mosalmán khati zat an sâm te kha, Kristianna hmai timâwk kumkhua tur a ni. Chuta râwng taka an chêtnaa thi-te chuan “martar” dinhmun sang tak an chang a; khawvel piah lama an chanvo pawh vâwng deuh tura ngaih a ni.

Chuti ang bawk chuan Mosalmán-te paw’n an sakhuana-ina tih tur a tuk (Jihad) an hlen chhuah a, an thih chilh chuan, paradise-ah nula thianghlim (virgin) 72-in lo hmuak dawnin an hria a, lungawi takin thihchilh bomb an pawm puak mai ṭhin. Sakhuana hming chhala kan inchemhar a, kan inhmuh sakhi-na zawng zawngte hian a lutuk a kai ta!

John Lennon chuan he’ng hi rilru-a vawng reng chungin, han suangtuah la kan chungah van dumpawl chauh awm ta ang se, beisei leh chuan tur Vanram awm lo leh kan hnuaiah hremhmun awm lo angin han ngai la. Thih hnu piah lam lungkham buai lovin, mi zawng zawng hi vawiin atan hian han nung tlang vek teh ila. I tum tak tak chuan thiltih awlai ang reng tak a ni asin, a han ti a. “No hell below us; above us only sky,” tih ka han ngaithlak lai hian ka rilru-ah John Clare-a poem-a, “The grass below -above, the vaulted sky,” a tih kha a lo lang leh ṭhin.

“Imagine there's no countries,

It isn't hard to do;

Nothing to kill or die for,

And no religion too.

Imagine all the people living life in peace!”

Ram leh ram min daidangtu bang hi awm lo angin han mitthla teh. I tum phawt chuan thil khirhkhan a ni hauh lo nia. Mahni nunna hlan leh mi dang nunna lâk chhan tur a awm lo ang a. Sakhuana pawh a awm hek lo ang a, mi zawng zawng zai khata luang a, râlmuang taka kan nung tur chu han dâwn teh mah.

“And no religion too,” tih chungchanga a hnua Lennon-a’na a sawi hmang chuan, rem lenna khawvel, sakhua pawl hrang hrang awm lohna, sakhuana awm lo tawp ni si lo, “I Pathian aiin ka Pathian a lian zawk” ti a, chungnun inchuhna boruak awm miah lo khawvel muanawm i suangtuah theih chuan, a takin a thleng thei a ni a tihna a ni. Ni e, thih hnu piah lam lungkhamna-ina a tihkhaw loh ve loh khawvel, mitin an vawiin atana lungrual taka an nun tlân theihna khawvel a thlakhlelh thu a sawi a ni. Mizo hla-a:

“Pâwl pâwl kan sawi ṭhin hi bang tawh se,

Tinreng siamtu hmangaih lal kan belh chuan e,

Chatuan par kan tlan a lo ni e.

Chatuan ram kan hêlna rûn turin,

I din ang aw, hnam tin pawl tin lawi nan e,” an tih nen khan a inhnaih viau âwm e.

“Imagine no possessions,

I wonder if you can;

No need for greed or hunger,

A brotherhood of man;

Imagine all the people sharing all the world.”

John Lennon-a lungkham ramah chuan thil eng mah hi a neitu bik awm lovin, “sem sem dam dam; ei bil thi thi” tiin engkim an inṭawm tlang ang a. Chu khawvelah chuan duhâm leh ṭâm a awm a ṭul tawh lo vang a. Mitin mai chu unau anga in-enin, lungrual takin khawvel hi kan inṭâwm tlâng thei dawn a ni.

Hei hi communist manifesto nena ngaihfin loh tur. Kum zabi pakhatna Kristiante awm dan ang kha a nih zawk hmel (“Ringtu zawng zawngte chu an awm khâwmna inah an awm ho ṭhîn a, engkim an inṭâwm vek a. A neite chuan an in leh lo te leh an thil neih te an hralh a, an châkkhai daih tâwk ṭheuhvin an zaa hnênah chuan an sem ṭhîn. Tirhkohte 2: 44 & 45).

Indonna leh rawlrâla chêtna piah lamah tual-chhunga mipui haw haw-in mahni-a thuneihna inpe chawp a, ram inrelbawlna dan an tlângchíl hian kan Zoram chhung ngei pawh a phingchil buai nasa narawh e. Heti ang “mob rule/law” an tih mai hi, civil rights hruaitu ropui Timothy Thomas Fortune chuan, hleihluak taka mi pangngai piahlamte’na tharum nena an ngaihdan, a na thei ang bera an puanchhuahna a ni a. Society chu a lairil thûk bera a ṭawihzia leh a mawihzia tilangtu a ni, tiin a sawi.

Keini zingah pawh heti anga dan pawisa lo va, mipui thinrim sosang chêtna hi hmuh tur a tam ta fu mai: mi khaw hâlsak te, mi sakhaw biakna in hial pawh lungtuma tâwng tâk chiam te, leh dan ang thlapa dawrkaite dawr suasamsak te hriat tur a awm ta nawk mai. Chu’ng mipui, dan huang pawna tladahte chêt thawhna chu kan sakhaw puithiam pension, lar, lawk, langsar leh lunglian takte’n pawmpui leh phurpui ang zawngin thu an la chhuah ta dah a. Ṭanpui ngaite
ṭanpuitu pawl lian bera hruaitu lû ber lo ni tawh, ram rorel khawla dan siamtute zinga tel pawhin, sawrkar rorelna dan hnawk ti a, “mob rule” ṭha a tih thu a la paupui pâng pâng ngam a. Tuna chu tlawmngai pawl lian bera an hruaitu lû ber thachhang dawltu pawhin, chuti anga dan hnuaichhiaha chê-te chu, “In fakawm thlawt e,” ti a an mahni fak zawnga ṭawngkam a la cheh cheu avangin, he John Lennon-a “Imagine” thuchah hi beng sika kan ngaihtuah thar a ṭul khawp mai. Hei zawng hi a ni kan sawi chu, remna hi hmun i kian ang u ( All we are saying is give peace a chance!).

Lennon-a "Imagine" hla tel lohna khawvel chu “imagine” ngaihna pawh a awm ta lo. A suangtuah phâk aia nasa khan tunlai khawvel hian kan mamawh tawh a nih ber hi. Tawp hleithei lo maimawm tih ang maia buaina zakhua min thlentu, he hla-a a sawi: sakhuana te, ram ri chungchang te, leh huamhauhna (neitu nih duhna) tel lo khawvel hi keini pawhin kan thlahlel a, suangtuah ve kan duh a ni.

“You may say I'm a dreamer,

But I'm not the only one;

I hope some day you'll join us,

And the world will be as one.”

Sâwt chuang lo tur leh awmze nei lova mumang rama cheng anga miin an hmuh hi a ring lâwk sa reng a ni mahna. Mahse, hemi kawngah hian a mal ṭan lo va, a mal tlat hek lo tih a hre tlat a. Amah deuhsawhtute ngei pawhin engtik ni-ah emaw chuan amah an la zawm ve ngei a ring a; chutih hunah chuan khawvel hi pum khat a ni tawh ngei dawn a ni tih hi, a beisei inngahna chu a ni.

Ni e, a mal lo khawp mai. Rev. Dr Martin Luther King, Jr-a 'I Have a Dream' speech te nen pawh khan he a suangtuahna hi a inhlat lo hle (“Martin Luther King” tih ringawt paw’n khawvel chuan tu nge a nih a hre chiang; Mahse Mizote hian “Rev. Dr “ han tih vél hi kan ngai ropui rem rem êm maia ka’n dah lui hram a nih hi).

He hla phuah tura a rilru kaihruaitu leh amah chawk nungtu chu Dick Gregory-a’na Kristian
ṭawngṭaina bu a pek leh, a nuthlawi nupui Yoko Ono lehkhabu ziah Grapefruit tiha a poem pakhat "Cloud Piece" ti a thupui a vuah a:

"Imagine the clouds dripping,

dig a hole in your garden

to put them in." tih kha niin a sawi.

He hla ka ngaihthlak chang hian ṭhianpa Lalzuahliana poem hi ka ngaihtuah chhuak fo ṭhin.

“Inhmuhmawh nán in a zîm a,

Insual nân tual a zâwl lo.

Innghirngho nân ram a tê a.

Indo nân khawvel a zau tawk lo.

Inremnain in a zauh va,

Lainatnain tual a tirem.

Muannain ram a siam lianin.

Hmangaihnain khawvel a hneh ang.” tih kha.

Suangtuahna khawvelah lêngin, i duhthusam ramah i chêng ṭhin a, chumi avang chuan “Mumangneitu-a” ti a sêl leh rêl i phur thin em ni?

I mal lo ve. Engtik nî-ah emaw chuan, nangmah dem a, deu va, do-tu che ngei paw’n i zai an la rawn zawm ve ang a, lungrual takin râwl khat kan chhuah tlâng tawh ang.