CHAPCHÂR KÛT

Thu Hmatheh: “Mi ramah zawng lunglen a nâ e,” tih ang tak tak khan mahni ram chhuahsana la awm bo ngai lo, kei tlangval kum 18 mi awrh kha ka lung a leng thei em em mai a. Romei Chanchinbu, ka chhungte min rawn thawn aṭang khan Art & Culture Department leh Chapchar Kût Celebration Competition
ṭangkawpin Chapchar Kût essay competition an dawn tih ka lo hria a.

Chapchar Kut lam inziahna lehkhabu haiin State Central Library-ah ka birh nileng ta zak zak a. Ka essay kutziak ngat lehnghal chu ka thawn ve a. Chumi ṭuma ka ziah ve a ni a. Ka vanneih asiamin lawmman pakhatna ka dawng ve ta hlauh a ni. Lunglen hnemah ka’n phawrh thar ve a nih hi.

“Kûtpui kan ur khuangruah chiar nghian e,

Chappui rawh lohvin a ṭul ngai lo.

Chappui rawh lohvin a ṭul ngai lo,

Ka chung chhawrthla a vanglai lo maw.”

Suaitlânga Kawlni lal lai (Ca. 1450 - 1700 A.D.) a ni a. Ṭhal tir lam, chapchar âwllen laiin tûk khat chu, Kawlni lal hovin Suaitlang tlangval rualte chu sapel turin an ramchhuak a. Tlangvalho chuan an zenching denpui nulate bengbeh tur sai-ngho var var leh a ruh ṭha ṭha; an dawhkilh tur sazuk ngal fim fim hawnsak ngei an tum a.

Mahse, beiseina sârthi, vanneihna mei bul zawng zawng an neih zo va. Ramchhuakho chu hauhukin êk a lo theh nge, tlakawrh savain a chhaih ngei ni, vanneihna nen an inchemhar ve hrim hrim, an hlawhchham ta hlauh mai a. Hrilhhai leh zak tak chungin, kut bengin an hawng ta a.

An khua an thlen tûkah hahzu zûk pawh tum lovin, hrilhhai leh zah inkarah an thâmral lo chauh a ni tih an lalpa’n a hriat chuan an hnenah, “Vala te u, zahfâkah lu êm va chhum suh, bân va chhum suh, naktukah hahzu chu hlim takin kan zu ngei tur a ni. Vanpui êm a la chim lo va, khuanu’n min hual ang a, kan la ramchhuak leh ang a, a ki zum zum leh a ngho var var kan la kap ang chu. Hahzu chu kan zu ngei tur a ni. Keiin vawkpa leh zu belpui ka rawn thawh ang a, nangni’n ar leh zu beltê in thawh ang a, hlim takin kan awm tur a ni,” a ti a.

Tichuan, nula leh tlangval dangte sawm khawmin, zu chu an zu ta a. An ramchhuak an hlawhtlin ṭuma ai mahin an hlim an lawmna chuan a tawng sâng zâwk a. Hlawhchham hi hlawhtlinna bul a ni tih hrilh nawn ngai tawh lo rual insehmur chu, lal in chuan a dawl ta lo va. Pawnah chuan zu leh sa chawi chhuakin, a lehpek awm tawh lo lêkin nuam an chên a.

An inkaihkuah a, an sawi rual dual dual a, an chai a lo ni ta reng mai a. Naupangho chuan chaiho chu mit tla dâwnin an lo thlir a. Upate chuan, ‘Min en chuan zu chawi rawh u,” an ti a. Naupangho chuan zu an chawi a, inkaihkuah ho chu an tulh bawrh bawrh a. Suai khaw mipui chu a pui a nawiin, nuam ti lo fa an awm lo vang tih tur khawpa hlim salo lama hlimin, nuam zawng zawng an ta neih a ni.

An khaw lal chuan thil zawngchhang leh chin fo tlak niin a hria a. a kum lehah pawh chuan, a hun ngai velah, zu te zu ho lehin an chai ho leh dual dual a. Chutiang chuan a kum a tinin an ti ta ziah a.

Tichuan, Mizote tana kût azawnga kût duhawm ber, kût hlimawm ber, kût huapzo ber, kût pawimawh leh awh rei ber “Chapchar Kût” a lo piang ta a ni. Chapchar Kût pian rual rual hian ‘Chai’ a lo piang ve nghal a. Kût ni-a zu chawi a hring tel nghal a, hlim leh lawmna te nen hian chhulkhat chhuak an ni.

Suai khaw mipui hlim leh lawmna fawn vel chu a kuang aṭangin a fâwn liam a. An ṭhenawm khuate chu a fawk bua chuan a bual a. Khaw hran hran suartluanin, ram a la duai duai a, kar lovah Zokhua zawng zawng duh thaw chu Chapchar Kût hian a fan chhuak a ni.

He Kût hi hun nuam leh lunglenthlak, thilsiam hmanga Pathian inpuanna lan fiah leh lansarh êm êm lai, ṭhal tir lam, chapchar âwllên lai, romei zâmina tlang leh mual tin hlahthlem nei mang lo va a bawm chiai chiai hun; vaube, farṭuah leh par-thing chi hrang hrang parfung chawia an vul ṭan hun; thlasik khaw vawtina a lo nuai hrep tawh thing hnahte no hluam hluama an lo chawr hun, ngawpui zaipawlte’na inchawih mawi taka ‘Halleluia Chorus’ an rem hun, Vau thla chawhnu lamah an hmang ber ṭhin.

“Mipa lo vât leh hmeichhe nau ve chu hlang chunga chuang ang kan ni” tih ṭawngkam chher chhuah ngai khawpin lo vah hi hna rum, hna hrâm, hna hautak leh hna dehkhrih a ni a. Chapchar awllen lai hi hnathawktuten an thawhrimna ata hahchawlhna nuam an hmuh hun a ni a. Zum leh hriam, sakawlh leh buar leh, khâm leh suar laka dam taka an chhuah avanga an lawmna entirn nan Chapchar Kût hi an hmang zui ta zel a.

He kût ni vang thla a lo inherchhuah hma fe aṭang hian an urlawk mup mup ṭhin a. Val upate leh tlangvalte’n ram pilrilah kût sa tur pelin an ram chhuak a. Sangha manin a ṭhenin thang an kam a. Zu lah, sawrkar leh kohhran mite mitmei veng hlek lovin an sa mup mup a. Nula, tlangvalte leh naupang ṭhenkhatte chuan zulawm an khawn bawk a. Tumah an ralbang lo.

Chutah kumpui lingleta an lo thlir leh, an nghahfâk Kût ni a lo thlen chuan “Lusai vawk talh ni” tiin tlangau a han auva. A ni hnihna-ah chuan Ralte ni an au leh a. Tu leh fate’n an pute zu an khek a, pute’n tute armit an lo rawh a. Pa neinung leh chenghnawng deuhte chuan an tute chu vawkin ar-mit an rawh ṭhin.

Upahovin zu an in nileng a. Nu te, nula leh tlangval paw’n in ve bawk mah se rui khawp leh insûm zo lo khawpa in an awm ngai lo va; a ṭhianin a thiang hek lo.

Tlaiah nuhovin thlengin buh leh sa leh artui chhum hmin sate an chawi chhuak a. An fate nen kawtchhuah bungzar hnuai lungdawhah chhawng an hnawt a.

Hmei zan hian nulain an puan thûlkhung ṭha ber ber an rawn bih chhuak a, vakiria an khum a. Lal hlau lo ṭhi te dahin ṭhival, ṭhifen leh ṭhi-hnâ te an rawn awrh chhuak a. Tlangvalho lah zan dang ang lo takin, nalh mangkhengin an rawn inchei a. Ṭhi-hnâ fang an rawn beh chhuak fur hlawm a.

Tual laiah chuan hmeichhia leh mipa inkarthlakin an ding kual a. Mipain hmeichhe koki-ah an kuah a, hmeichhiain mipa kawng hnunglawmah an kuah ve thung a. A laiah khuangpu leh seki tumtu an awm a. Khuangpu chuan chai hla a han la a, seki tumtuin hla a hril a. Tichuan âm takin, dan chhung leh dan pawn awm hauh lovin lâm an thai ta ṭhin a. Naupangin chaiho chu zu an lo tulh a. Hemi zan hian tlaivara chai tur a ni a; chu chu an ziak loh dan neih sa a ni. An tlaivar loh chuan zan danga an chai ve a thiang tawh lo.

Kût zan thumna chu ‘Kût Zan’ tiin a hming an vuah bîk a. Hemi zan pawh hian ‘Mahni lu lâm’ tiin, hlim takin an chai ṭhin.

Kût ni lina ‘Zupui Ni’ an ti a, zupui an dawn nileng zak a. Tlai lamah lâm an thai leh dual dual ṭhin.

Kût ni ngana chu ‘Zuthing Chawi’ an ti a, kût ni atana an zu sak khawl sa zawng zawng in zawh ngei ngei an tum ṭhin.

Kût ni rukna hi chu ‘Ei puar awm ni’ an ti a. Hemi ni hi ‘Ni Hrilh’ an ti a. Ni serh a nih avangin a khaw pumin, awmni an kham ṭhin.

Hengte hi Chapchar Kût an hman dan tlangpui chu a ni a. Amaherawhchu, khaw hran hrana an hman dan leh an hman hun chhung a in-ang lo. Chawngtui khuaah phei chuan he kût hi nuam an tih êm avangin hun an hai a, Favang thleng rawkin an chai a, nakinah chuan buh seng tur an nei ta lo va, an khua a lo ṭeh ta chiam a ni, tiin an sawi ṭhin. Ruallung khua-ah pawh vaki-in buhvui a rawn pu lut hial an ti bawk.

Chapchar Kût lai hian nupa inhauh, intihtlan, inṭhen te an remti lo va; a thiang hek lo. Chuvangin, he hun hi inhriatthiam tawnna hun rangkachak, inkungkaihna chat tawh ṭawn zawm lehna hun duhawm a ni reng a ni.

Chapchar Kût hi nula leh tlangvalte ta deuh bika ngaih theih a ni nâ a, tar kiring aṭanga naupang chumchiap chenin a huap zo va. Pawl kûtah chuan naupangin nuam zawng zawng an pumbil a, a chuang a liam mi dangin an lo dâwt ve ṭhin. Chapchar Kût-ah erawh hi chuan naupang pual, puitling pual a awm ve lo. Hmanlai pipute tan kha chuan hei ngei hi a ni ‘Mi tin tana chanchinṭha’ chu.

N.E. Perry-a enlenna hmanga ngun taka kan bih chiana kan zir ve chuan, “Chapchar Kût hi kût zawng laia Mizote kût ngaihsan ber, pawimawh ber leh nuam an tih ber a ni,” kan ti lo bikin ka ring lo.

Chhinlung chhuak inti, Mizopa tan chuan he kût hi “St. Valentine’s Day” te aiin a neu chuang lo. He kût hi Mizopa khawsakzia nen a inmil a, an culture nen a inrem a, an thlarau a pawlin a hnêm zo a ni. Hmanlai pipute khan nunkhua chênin, hlim lai par an tlan ve ṭhin a nih ngai chuan, Chapchar Kût-ah khan a ni ngei ang.