CHUVANGIN I KÛT ANG U!

Huau huau lawm hmel huau huau deuh hian ka lang nâ a, chanvo engemaw ka neih ve lohnaah hi chuan ka tlâng chhuak zen zen lo khawp mai. Chapchàr Kút lawmna runpui hi Lâmmualah heti zât hi an huaihawt tawh a, vawi te khat mah ka la tel ve lo. Chapchàr Kút essay inziahsiaka pakhatna ka nih ṭum lahin hmun danga lehkha zira ka dawhchhuah lai a ni a, Lâmmuala ka pa duty-in min lo dawnsak ta ngawt kha a ni a. Tel ve se su lo mah ila, hnam pual kút hetia kan lawm ṭhin hrim hrim hi chu ṭha ka ti ngang mai.

Ralthuam atana Bible hmachhuana Kristianna-in kan ram a rawn rûn hnu khan, Zorama kohhran ding hmasate chuan an mi leh sate chu nun hluia an kir leh an hlauh avangin, Mizo hnam thilte thlauthla a, kan kút neih ve te pawh mausam turin a zirtir nasa hle.

Hun lo kal zelah kan khawhawi te a lo zauvin, thiamna leh finna kawngah hma kan sawn zel a. He’ng kútte hi kan Kristianna nena inhne rem tura her danglam chuan a pawina a awm lo vang tih ngaihdan nei an lo chhuak ta phuk phuk a.

Kum 1930 bâwr velah Superintendent Office-a Mizo hnathawk, hnam thil ngaihhlut nachang hre phâk chinte chuan Chapchàr Kút lawm nan chawlh an la a. Chuti ang chuan hun engemaw chen chu Chaltlang, Thakthing, Tlangnuam, leh hmun ṭhenkhatah a huhova Chapchàr Kút hman an chîng chho ta a.

Mizo District Council a lo din khan kum 1952-ah Chapchàr Kút (ni 3 chhung), Pâwl Kút (ni 2), leh Mîm Kút (ni 1) hmanna bill chu pawm a ni a. A hnu kum 20 chhung (1952 aṭanga 1972 thleng) khan District Council chuan he’ng Mizo kút hmanna atan hian chawlh a puang zui ta zel a ni.

A huhova, awmze nei taka Sipai Lâmmuala Chapchàr Kút an hman tâk ṭanna chu kum 1961
aṭanga 1964 thleng khan a ni a. Hetih lai pawh hian kohhran fir leh fet zual chuan an la ngaimawh hle a. Pastor bial ṭhenkhat chuan Kristiante tan chuan hman a mawi lo ve tiin thu an la sirtlûkpui fo ni tur a ni, JF Laldailova chuan, heti anga kan hnam nunphung leh sakhua kan inchaltauhtir fo mai leh, kan Mizo thil, kan hnam chhuak reng reng kan entleu ta vek mai hi a run hle a. Ṭhahnemngai takin heti ang hian chanchinbu-ah a au chhuahpui a:

“Eng hnam dang nge hetianga awm ve ang le? Kan Kristian sakhaw puak chhuahna hnam te khu en teh ang. An hnamzia chu an la ngaisangin a bo mawlh asin an hlauh ni. Welsh hnam kan ti maw? A khât tâwka Welsh rama Europe hla kútpui an nghahin tunlaia thil ṭul tawh vak lova lang an Welsh ṭawng ngat an chelek a, Welsh ‘khuallâm’ chi hrang hrang pawh an entir ṭhin asin. Scottish-ho ‘Highlanders’ Fling’ te kha kan chheihlâm nen eng nge sualna kawngah a danglamna?

“Chapchàr Kút hi kan pipute sakhaw thil nena a inlaichin avanga kan hnualsuat dawn chuan: darkhuang, darbu, darmang, pawndum, a, kan Mizo hla thu thleng hian i hnâwl vek law law ang u; kan tunlai sakhuaah a leng ve lo ve! Cheraw kan tih pawh hi kan Pawih unaute sakhaw thil a ni âwm a nia. Olympics kan tih lah hi hmasang Grik-ho pathian biakna mai a lo ni bawk nen. Krismas chen hian Dane-ho pathian lem biakna kút kan ṭawm ve mai a ni lo’m ni? Kan high school zirlaite’na Lâmmuala khuallâm an han beihte hian kan pi leh pute ramhuai biakna rilru kha an pu thar leh ang tih kan hlau tak tak chu a ni hlek lo vang. Pipute thil kan hmuhsit vang chauh a nih ka ring zawk. Tlangnuam nula leh tlangval sechhun khuangchawi lem zir lehte hian Kristianna rilru kha chhetê pawha paih an ît leh hnuhnawh phah ka ring bik lo.

“Kristian sakhaw thuthlung hlutzia hi kan hai bik si lo va, kan ruihpui a, kan hnamzia kha kan la thlâk fel thei si lo, min kaihruaitute’n min khapsak reng si a, a sawhkhâwk, a tawpêng a awm ta a ni. Thiangzauho chuan, ‘A thlûkah, Siali, i buai em ni?’ ti lo rual an ni nêm.

“A ni lo ve, a ni lul lo ve. Heti êm êma sakhaw ṭanchhana Mizo zia kan hmusit dawn a nih chuan, kan Mizo rim nam rêng rêng: kan hla thlûk, kan kum khat kút neih ve chhun te, kan hla thu, kan Mizo history thleng hian i hnâwl vek law law ang u. A sawhkhâwk lo awm zel tur hi kan tuar zo teh reng emaw chu!” tiin (Zoram Thupuan, 15 March, 1963).

He a ṭhahnemngai au aw hian “thlalera mi au râwl” ang maiin ûksâk a hlawh hlawl lo ni tur a ni, kohhran thîkthuchhiat vangin kum 1965 aṭangin a huhova Chapchàr Kút lawm chu an titâwp zui ta a.

Kan pastor langsar hmasa Rev. Liangkhaia paw’n, “Ka dam chhung hi chuan kút hi neih loh ni se ka duh a ni,” tiin a ring a la tikhawng tlat a. Mizo hnam humhalh duh a, Mizo thil ngainatute chu, amah A. Thanglura ṭawngkam takin, Hrangkhawl ngha-um nghei ang maiin a lian deuh an tûm lian a, a tê deuh an tûm tê deuh a ni ringawt.

Kohhran huvang tâwng ṭha ngam awm hek lo, Paihte pal vêng ṭhutin an ṭhu tlawk tlawk mai a ni. Rambuai boruakin min chiahpiah zui ta bawk nen kum 1972 thleng khan mumala hman a ni ta lo.

Kum 7 chuang a huhova Chapchàr Kút kan hman tawh loh hnu-ah kum 1972 aṭangin Directorate of Information, Public Relation & Tourism chuan an rawn awi nung thar leh a. Hnialna awkâ chhuah
ṭha ngam tawh lo mah se kohhran lama intituavawn leh intifêkfawn deuh chin chuan pawm har an la ti nang nang kher mai. Sawrkar berina kút a kutken chhoh tawh vang pawh ni fahmiang!

Kum 1981 aṭang phei chuan Art & Culture Department-in tlawmngai pawl hrang hrang (YMA, MZP, etc.) leh sawrkar mi lian leh mi langsarte phungbawma sawmin ropui takin a kengkawh chho va, vawiin thleng hian khaihlak awm mang lovin hman a ni ta zel a nih hi.

A nih leh tun ang hun, khapna leh khuahkhirhna tinreng hmanga dan chêp leh hual chêpa kan awm tawh hnu hian he kan kútpui hi engti angin nge kan han ur ang a, kan han hman tâk ang le?

Kút sa zawng turin lailungdâwt nen ramhnuai lamah han in-awi liam dâwn rawk ila, kah tur alawi a awm lo emaw a ni dawn si a. Lo awm ta teh reng pawh ni se, han kâp ngawt ila, ASEP lamte’n tlâkdêng zairum kûnga kêlpa thlun ang khuiin min lo melh rum nghal ûl dawn si. Chu bakah, Forest Department lamte’n nungcha humhalhna dan bu saipir khâp dawna chhah min keu khum nghal mawlh mawlh mai emaw a ni dâwn a, pasalṭha ni lovin, ‘criminal’ nih kha kan chan tur awm chhun chu a ni mai.

Kút zu te sa-in, Zupui Ni te han hmang dawn ila zu khuahkhirhna dan (Mizoram Liquor Prohibition and Control Act hi zu phalraina dan anga hrilhfiah tum phêt kan awm thin) chuan kawng min lo khar hnan sa nghal bakah, khawtlanga mi ṭhahnemngaite’n an talhtiang thûlkhung an rawn vilik nghal ang a, kohhrana inti-pachuau chin deuhte’n mitmei kawi min lo hmuh ngei bawk ang a; lukhum hring khumhovin min ṭingmit nghal mai an tum dawn si a. Kan pipute huna Chapchàr Kút ti-Chapchàr Kút-tu ber zu leh sa a tel thian si loh chuan eng angin nge a boruak chu kan han chhêm alh thar tâk ang le?

Ruahmanna siamtute’n ngaihtuahna an seng nasa-in an thiam bawk a, chanchinṭha ênga han thlira mit tikham lo zawnga hman dan tur chu an lo duang thiam ngang mai. Mizo hnam thil tualthi mai tur nasa taka tharthawhna hun pawimawh tak a lo ni ta a nih hi.

Mizo infiamna te buatsaihin: inhruipawh, lungden, insaihruipawh, insuknawr, khanchhuka invuakthlak, lungtum inpaih thuisiak, lung inthiarsiak, silai kah tih angreng te’n an inel hlawm a, hlimawm tak a ni.

Mizo lâm chi hrang hrang: Khuallâm, Tlang-lâm, Zangtalâm, Cheraw, Chawnglaizawn, Chai, Chheihlâm, etc. bakah Zo hnahthlak hnam chi hrang hrang: Kaipeng, Hrangkhawl, Ranglawng, Mualsawm, etc. lâm te entir a ni a. Artui inbarha chhawnghnawh te, a huhova chai rual dual dual te, naupanghovin pawnto an han entir te, kalchheta an han inkhêng kal chhet chhet te, darbu tum, bawhhla leh hlado chham te, kan pipute zai leh hla chi hrang hrang (Domangi Zai, Laldanga Zai, Lelthangkiuva Zai, Kawlkhaw Zai, etc.) kan zaithiam thlanchhuahte’na an sa te leh, Zo nun hlui pholang thei thil chi hrang hrang hmuha hriat tur a awm ṭhinte hi ṭhangtharte tan chuan zirlaibu tam tak hen a ni.

Duh dan tak phei chuan ṭhangtharte’na kan hriat fumfe tawh loh, Mizo nunphunga bet tlat thil eng eng emaw intihsiak nan te hmang leh ila. Entir nan: hmeichhehovin puan tah, buh thlei, buh den, la kaih leh la sai te han intihsiak sela. Mipa-in thiamhnâng deh, thir chher, phênglâwng, darbu leh hnah tum, leh thil dang dang intihsiak bawk se la, hnam tan hian a va hlu zual dawn em! Changkânna leh hmasawnna hming thianghlim changchawia kan hnam thil kan hluihlâwn mêk tharthawh leh âwm chi chu kan hotute hian an ngaihtuah chhuah belh theih ka ring tlat.

A hnam bila kan kút neih chhun a ni tawh a. Kan hunpui dang neih chu phuahchawp tê tê, thlasik laia Ṭhalfavang Kút te, Anthurium Kút, tih ang reng a nih loh chuan, Kristianna kaihhnawih thil vek a ni a. Chuvangin Chapchàr Kútah tal hi chuan kan Mizo hnam thil hi vawrh uar ila ka ti deuh.

Ka duh aiin Chapchàr Kút kan lo hman tawhah hian Kristian sakhaw thil kan rawlh hnem mah mah. Ka hmuh leh hriat theih chinah hei hian Isua hming a tihropui lam ai chuan a tihbawrhban khaw loh hi a tam zawk hial awm e.

Puithu taka hunserh nena bul kan ṭan te chu a ṭha thlâwt e. Amaherawhchu, Pathian hla rawn sa hram hram a, zaipawl puiina Haleluia Chorus an han rem te kha a rem ṭeuh lohna lai awmin ka hria. Hunserh hman hnem, Pathian hming lam rik tam tih ang reng vel hi Pathian thu awihna leh Amah kan ṭihzia lantirna ni se heti ang tak hian a ṭhingbar zawngin kan thang chhe lo vang.

MLTP (Mizoram Liquor Total Prohibition) Act hnuaiah ngei “Isua Nen Chapchàr Kút” (Chapchar Festival With Jesus) tih thupui te kha kan han hmang hluai a, Isua a ropui em? Chanchinbu-a report kan hmuh nen chuan khami kum khan chhim leh hmar a inhlat ang maiin Chapchàr Kút leh Isua chu a inhlat si a nih kha maw. Ruaiin kan lawm lo va, ruiin kan lawm a ni. Arte lên pal ang nawk nawkin kan kal a, Krista hming chu vaivut zingah kan pal pâwl mai mai a ni.

Hmasang kan pipute’na an lo hman ṭhin angin, Chapchàr Kút hi inhriatthiam tawnna hun rangkachak, inkungkaihna chat tawh ṭawn zawm lehna hun duhawm ni chhunzawm zel thei se a va duhawm dawn êm!

Tlaikhawhnu tak tak, Valentine’s Day ngaihhlut nachang hre phâk khawpa kan intihchangkân hnu-ah phei hi chuan he kan hnam bil kút neih chhun ni ta hi ngaihhlut nachang kan inhriattir nawn leh hi ṭul sa lovin a ṭul ta. Chuti lo zawng, rei lo tê-ah Sapho kút phuahchhawp lutuk “Halloween” lâwm phâk khawpin kan inchangkânsiak leh ang a, chutih hunah chuan kan hnam hi kan la changkang ral raih mai dawn a ni. “Chuvangin i kút ang u.” (I Kor 5:8)

KAN THEIHNGHILH NGAI LO VANG

(India Sorkar-in a khua leh tuite kum 1966, March ni 5-a râlpui nuaia min nuai chiam champha Zoram Ni pualin)

Kan khawpui vutdûra in chantir kha,

A hma ang diak khan min dinsak leh dawn em?

Kan hliam-ser zawng zawng kha tirehin,

Kan nu leh pa, u leh naute thisen,

Tuihâwk ang maia in luantir kha,

In hnûk kir leh thei dawn em ni?

Kan pitar, putar leh nunaute lungchhiat

Mittui zozaite kha in hru hul leh dawn em?

A tlâng tluana thlabâr leh râlṭî-a in siam

Thinlung keh-sawmte in châr khâwmin,

Kan hun leh tha hloh zozaite kha,

Min hmuh kirtir leh thei dawn em?

Fahrahte hnenah an nu leh pate pe lêtin,

An chin pawh hriat lohva ruang ṭawih ral ta

Kan laihrui-zawmpui unaute kha,

In kai thovin in tinung leh thei dawn em?

A nih loh chuan, min hrethiam ula,

Kan laka tawrâwt in chhuahna leh,

Chintâwk nei lova diriam taka,

Min hmelma beihna zawng zawngte kha,

Kan hriat reng loh lai pawhin,

Kan theihnghilh ngai lo vang.