VALHA VALA VALHALA!

Tunlai khawvela a movie leh a novel ang zâwnga tlângtla êm êm, chhiartu leh entute’na an kûrpui nasat tak mai chu “Fantasy” hi a ni âwm e. JRR Tolkien -a The Hobbit leh The Lord of the Rings te, C. S. Lewis-a The Chronicles of Narnia te leh tun lai deuh J. K. Rowling-i Harry Potter-a thawnthu te, Twilight (series) Stephenie Meyer kutchhuak aṭang ringawt pawh hian a chiang ngang mai.

Fantasy chu thawnthu phuahchawp (fiction) thlur (genre) chi khat, khuarêl khawvêl kalphung kalh, leilung dana hrilhfiah hleihtheih loh thil, tisa khawvel piah lam, suangtuahna rama din leh duan, dawi leh rau lam kaihhnawih, mi tih theih si loh, sa ni chiah chuang bawk si lo, thilsiam maksak tak tak “channa” a ni. Science fiction leh horror nena ngaihpawlh loh a ṭha âwm e.

Fantasy literature hi Mizote’na kan tlâkchham lam tak mai a ni a. Hemi huang (genre)-ah hian Mizo hniak hmuh tur a awm meuh lo a tih theih hial ang. Tuna C Lalnunchanga, Taitea ti a kan koh mai ṭhinina fantasy novel Kâwlkil Piah Lamtluang [C. Ramengmawii, phek 502, Rs 350, 2015] a han ziak hi Mizo literature hmasawn chhohnaa mêl-lung pawimawh tak a va ni êm!

Kei chuan a mimal tak chuan Fantasy hi a film emaw, a thawnthu emaw zawngin ka tuipui ngai teh chiam lo va. Kan enin, ka chhiar peih ṭhaṭhum ṭhin lo. Ka hmu hniam lo va, ka dahsang ngai hranpa lo bawk. Tuna Mizo novelist zinga ka la dah chungnun ber Taitea kutchhuak hi ka han khurbînpui ta tak tak thung a. Ka chhiar zawh hma chu châng dang ka kân thei lo a ni ber. Fantasy meuh pawh mi ngainattir a, mi ngaihzawntir thei khawpin Taitea hi a themthiam zu nia. Mahni duhthu ngeia ka awih lohna mi dah botir thei khawpin mi a hmin thei. Chhiartute mi chelh beh tlat dan a thiam a; phêk tinin a tibing mup mup ang che.

Mizo literature-a Taitea pawimawhna hi sawi nawi rual a ni lo va, a hming hi novel huangah chuan Hmingthangvunga a ni hawtin ka hria. Novel hi bu 8 a ziak tawh a, ka ngaihdan chuan mi dangte aia a filawrna leh a fawr fâlna chu Pasalṭhate Ni Hnuhnung tih leh Ruamrai Thuruk tih kha a ni a. Chu a dinhmun nghet sa mar mar tak mai chu tuna a novel thar hian a rawn sawh nghet lehzual a. Kan novelist ṭha ber a nihna hi a prove leh chuan a ngai hauh lo nâ a, he lehkhabu hian a rawn tichiang leh sauh zawng a nih hi le.

He a thawnthu bu thar hi ṭhal khaw rum laia ruahtui haw hmasa ang maiin ka lâwm a, hlimin ka parh hawrh hawrh mai. Kum tam tak hnua Mizo novel ka chhiar zinga original ber a ni, tiin duhthawh takin ka’n sawi hial teh ang. Kum 10 chhung zet he a thawnthu hi a puahin, a phuah a; a chaiin, a chhaih a ni. Zu pawh a in-up rei na nâ nâ chu a fîr ṭhain, a thlum tui bik an ti ṭhin maw kha? He a novel hi, “10 years blended” ngat lehnghal a ni bawk a, hrawk a fah ngang mai.

He thawnthu hmatheh-ah hian a thawithamin Vala (Vanlalliana) chungchang min sawi hmawr hawnsak a. A bu chhung chu Vala’na ama chanchan a sawina (first-person narrative) a ni thung.

Shillong-a an khawsak laia a lungdî Muantei’n pasal a neihsan mai tur tuar thiam lovin, MNF movement lam zawmin volunteer-ah a inpe a. East Pakistan-a an rammut lai hian zâwl-ai-di chungchang an sawi chuan a beng a verh hle a. Chu zâwl-ai-dî chu zawn chhuah a, a bialnu thinlung lâk kir leh chu tum berah neih ta a. “Ka ar khaw thim dai dawn hle mai; mahse, zâwltlingvawn nata damchhung ni chhiar liam ai chuan, beisei detna lama ka nunna dahkham chu ka thlang zawk,” ti a zâwl-ai-dî zawnga a ramchhuahna leh a rammutna-a a harsatna tawh leh a buaina tawn chanchin a ziahna (adventure) a ni.

Chu a zâwl-ai-dî a zawnna luhka hmasa ber chu tuifinriat lai taka “hmuhtheihloh thliarkar” mihring tumahina an la kai theih loh va Utnapistima va hmuh hi a ni a. Chu thliarkâr pumpui chu lungpui hriam takin a hual a, livir zaupuiin a kual a. Tunlai lawng ṭha ber ber leh thlawhtheihna hmang pawhin chu thliarkâr chu a kai theih loh. Lawngte chu livirin a hîp pil a, thlawhna thlâwk pawh thlipuiin a nuai darh vek ṭhin.

A bik taka sawngbawl leh cheibawl pûm bik hmanga chu thliarkâra a luh dan te, vantirhkoh paihthlâkte thlah awmna Ahfrid khawvela a lawmman dawn tur mitthla reng chunga a chên a, a chêt dan ngaihnawm tak kan hmu zui a ni. Vala (Vanlalliana) hi Ahfrid khawvelah “Valha” ti a hriat leh sawi a ni. Vala duhthusam ram chu “Valhalla” tiin ka han vuah ve ngawt a nih hi, “Valha Vala Valhalla” tih hi inrem a, in-rhyme riauva ka hriat vang a ni. Valhalla tih hi Norse-ho thawnthu hlui (mythology)-a pasaltha indonaa thi ta-te an lo lawmna pindan zau leh ropui tak a ni a. Tun hnuah chuan duhthusam ram, zahawmna, ropuina, leh hlimna hmun sawi nan an hmang zui ta a ni.

Nung sârh maia he a fantasy novel ziah hi Hollywood lama director hmingthang Steven Spielberg emaw, James Cameron emaw chuan film-ah siam se, Oscar Award a lâk lohna tur bik ka hre lo. A chhiar tawhte pawhin a fakna hla hi an sa sang hlawm khawp mai. Tunlai ṭawng takin Taitea fan ruhkawl (die-hard fans) ni sa lo tan pawha ngaihven tlâk a ni.

He lehkhabu hian i nitin nun pangngai aṭang khan hun dang, hmun dangah a hruai hrang daih ang che a. Taitea Kâwlkil Piah Lamtluang insial kal ruih mai chu han zawh la, a suangtuahna khawvelah chuan han lêng leu vêl teh le!

NUN HNIANGHNÂR NEITU

LALDAILOVA PACHUAU

Mi thil phal, khawngaihna ngah, "Pathian ṭih mi" an sawi changa ka mitthla fo thin, mi tam tak tana malsawmna hnar,mi dik, ṭha, fel, leh rinawm rum rût mai, LPS Cable TV Network neitupa ber leh hming chawi chhan, Laldailova Pachuau (1933 - 2016) vuina hunah ka nu leh ka û-te chu a hmunah an kal a. Kei chu ka hriselna a derthãwn deuh avangin ka kal ve lo va, in lamah TV aṭangin a vuina ka lo hmanpui ve a.

Chapo chhan tur leh uanpui tur ngah êm êm chungin tlâwm takin a nung a. Lansarh a tum lo va, lar a khêl lo va, a intivei ngai hek lo. Mahse, a nun khan mi tam tak thinlungah thu a sawi miau va, a va han thi ropui tehlul em! Harsatna leh vanduaina-ina a hnehbân ve theih loh mihring, Pathiana innghat tlur mi a ni a, keini anga beidawng sam chu ni se, Mizoram, a bik takin media khawvel hi a pachhe ngawt ang le.

Ka pian ve hma daihin ka chhungte nen hian Canteen Kualah an inṭhenawm a; retheihna lo paltlang hovin, chhungkaw pakhat ang maiin an lo khawsa ho tawh ṭhin. Harsatna hruihrual pakhatina a lo phuar bawm tawh an nih avangin, an inpawhna a thûk bik a; vawiin thlengin an inngainat tawnna leh an inlaichinna hi a la nghet hle a ni.

Mihring mize pangngaiah chuan kan harsat pachhiat laia kan kianga ding a, kan tana ṭanpuina kut lo phar chhuak ve ṭhinte hi kan han mi len a, dinhmun sanga kan din tâk hnu hian kan hrechang tawh ṭhin lo tlangpui a nih hi. Pu Laldailova leh a chhungte erawh hi chu chuti ang mi an ni ve lo va, lei rem an la rah mumal loh laia thil chhe tê lo tihsak ve-tute hi an theihnghilh ve mai ngai lo.

Ka pa thih tuma an pâr-kual rawn daha an thuziak te kha ka han bih lêt leh a, ka thinlung a khawih kher mai.

“Min lainattu Lûra,

Hmangaihna, khawngaihna, lainatna tâwp lo leh dawhtheihnaa khat, kan chhungkaw baihvaih lai leh berh lai ber pawha min uaptu - keini nupa leh kan fate tan chuan “Thlamuantu” Lalpa’n kan tana a rawn dah i ni tak zet a.

Kan chhungkaw min muantu i nihna leh thinlung taka i chunga kan lawmna zawng zawngte kan sawi chhuak sêng lo.

Kan thinlungah hian engtikah mah i dai ngai dawn lo a ni.

U Lur, kan lawm e!

Nangmah ui tak zettute:

Laldailova Pachuau leh a chhungte,

‘LPS’, Zarkawt, Aizawl.” tiin.

Hei bakah hian Pu Laldailova vuina huna a chanchin an semah pawh, rem leh rem lovin, ka pute leh, ka nu leh pate an la lam ri hrâm hrâm a, “Hetih lai, an retheih lai bera an chunga ngilneihna chhuahtu an thenawmpa Pu Vanlalthanga (L) leh a fate Pu Lura (L) leh Pi Rini te chhung (Tlangnuam), leh man lova enkawl damtu Dr Selbuanga te hi an hre reng ṭhin," tiin. Chu achhapah chanchintharah an la puang tel leh ta nghal a. Ka nu phei chuan, “Kan tih a beitham tehlul nen an va tizahthlak zawk ve,” a ti hial a ni.

Pu Dailo, thla khâwng angel rualte chuan zaiin Chawlhna Ramah chuan awi lût che sela, ka pa leh ka u-te, leh lui kai sa kan chhungte zawng zawng hnenah khan, “In tel lo chuan an tlei lo,” tih min rawn hrilhsak dawn nia.