Guest writer
Mafaa Hauhnar
K-CHUANG BIAKSAILOVI
BC (Before Cable) hun lai daih, YouTube leh U2, iPad leh iPod tih vel chu a rim a râ pawh kan hriat hma, kan TV hmuh phâk ve pawh Tlangval leh Tukverh te an ni a, kha’ng curfew vîn hler hlur lai kha chuan in chhung khura “entertainment” kan hmuh chhun chu radio leh lehkhabu (cyclostyled book) kha a ni deuh tlawng mai. Laisaizawk’s comic bu Sudden Muanga, Rualrem City leh a chhehvêla a chêt tlatna, “Sunday (Ruihday) a lo ni a,” ti a bul a
ṭan khan chhung tin deuhthaw min chawk hlim a ni ber âwm e. Khatih hun laia Philips radio ung khek khuka, C. Laldingngheti’n aw tliang, fiak rel rawla a sak, Mangchhuana (L) Sialsûk khaw chhuak, Kulikawn Khasi Veng-pa hla phuah, “A Kal Her Luai Luai” tih kan ngaihthlak ṭhap ṭhin khan tunlai chu ka lung a tileng thar tlat mai zu ni a. An ṭingṭang zût dan chen khan “dang lead” khan kan “zût” zaih zaih ṭhin kha a ni a.
He hla phuahtu Mangchhuana hi kum 13 mi vel lek ka nih lai khan, a hla phuah avang hian an chenna inah ka lên chilh a, ka kâwm tawh a ni. Ka lo kâwlhrâwng ngawt mai, ka duhna lamah kha chuan.
Mangchhuana hi thu leh hla lama mi ril leh ropui James Dokhuma te, Lalṭanpuia (“Kan ram hi kan ram a ni” tih hla, MNF Party-ina, “Zoram hi kan ram a ni,” ti a thlâka an ta bil cheibâwl tâk ngawt phuahtu), leh Romani (“Ṭhal awiin lelte-pa’n lenbuang a nghâk,” “Ṭah lai ni kâwlkûng zamual a liam thei lo” te phuahtu) te unau zinga mi Lalngaihdami fapa a ni a. Lalngaihdami hi an unauvah chuan hriat hlawh vak lo zinga mi a ni mai thei; mahse, a hla phuah "Chheih raw’ kha a lawi dawn e" tih erawh chu a lar ber thung hial si ang. An chhungkua-ah hian talent chhimbal (rainbow of talents) a zâm ruih mai nia. An unau zinga mi tho Thanghnûna chu Asiad 1951 khan fei inkhawhsiak-ah a tel a, Zofate zinga Asian Games-a tel hmasa ber a ni, kha Asian Games kha official taka Asian Games hmasa ber, ti a hriat a ni.
Thu leh hla lama an unau an han duai lohva, an han diau lohzia mai chu. Pa thu thiam leh
ṭawngkam bungraw ngah tâwpkhâwk James Dokhuma kha ṭum khat chu a “K’u” Romani’n heti hian a zilhhau a ni âwm e, “Dova, fimkhur teh u, ṭawngkam te hi in thiam si lo va, mi pawi reu reu in sawi ang e,” tiin. Hei hi ṭhianpa Isaac Hnamte-a min hrilh a ni a, tak tak a nih chuan an unau titi kotlanga dah a manhla teh ang chu.
Khai le, Mangchhuana hla chu ka han tarchhuak ang e. Amah Pu Mangchhuana’na min ziah chhuahsak kha, ka hmuh zawh lohna chin pawh ka hre tawh lo. Hriat fuh loh ka nei nuai mai thei, a dik zawk hria in awm chuan min hrilh ula, ka lawm turzia! (Vance Joy-a hla "Riptide" tiha, “Kha hla i sak khan ka duh thei lutuk che a. Ka hrawk hi a rawn inhnawh leh up up thin, a hla thu i sa sual leh ngei dawn si a,” tih lai kha ka’n hriat chhuah teh daih chu. Aw le):
“Eheu, eheu, eheu... a rui a tlaini lêng
an tam ta êm e!
Engtin ngai ve maw Khuanulêngin?
Dam chhung tawi tê, thih hnu sei tur
dâwn lo rêngin,
Awi, raupui phuar vel ang an meng phuai mai.
“Buaina chhumpui kara lêng Zofate'n,
Puan ang hnâwl ila chawltui ningzu.
Chutin kan ṭhan lo sang zel se,
Lungdam tê'n laitual i lêng za ang.
“Eheu, a hrâng chuang e, chun leh zua,
hrailêng tâwnah,
Awi, talhfung chawiin, a au vêl, pheilai a vâwr.
A hâwl kim ngei e, u leh nau, lenrual tâwngin.
Ka hlau ber mai, aw, tûr-tui ningzu!
“Awi, i dâwn tam lua e, K-chuang Biaksailovi.
Hmatiang sâwn a har, chin lêm a awm lo ve;
A mâwl tual tual, a vai ruai belpui kianga'n,
Awi, lampui tluang laia'n a kal her luai luai.”
Zu sawina, koh duatna, hming lem “metonym” atana Biaksailovi an hman zui dan hi sawi dan chi hnih a awm a.
Khawvel Indopui 2na vanglai chho, Zawlbûk boruak a zuai mêk lai khan Mission hnuaiah zirtirtu Liandova (pastor-a nemngheh a nih hma) khan Sialsûkah zirtir hna thawkin a awm a. Ani chuan fanu hmelṭha, kawm nuam si, zai thiam si, fel si, fing si, “si” ṭha chi hlir Biaksailovi a nei a. Biaksailovi hi kan politician lar Tlanghmingthanga te, Pathian Thuhriltu hriathlawh tak ṭhin Saizahawla te, leh Rev. Lianbuanga te farnu a ni a. Ṭhangthar zaithiam lâr Liandingpuii nî a nih chu.
Sawi dan pakhatah chuan, khatih hun lai khan Sialsûk-ah zu a tam thawkhat hle a. Tlangval lêng chhuak tûr apiang mai khan, “Khaw’ nge, zânin chu Biaksailovi rîm teh ang,” an ti vek mai a. Mahse rîm ziah ta lêm lo chuan zu bawk an lo va in leh ṭhin a. Chuta ṭang chuan Sialsuk CI, pa tîti thiam, Mizo Chanchin tih lehkhabu ziaktu Zatluanga chuan zu chu Biaksailovi tiin a vuah fiam ta a ni, an ti a.
Sawi dan dang leh (ka ṭhianpa, music writer C. Lalṭhazuala thu min bengzeh)-ah chuan, zirtirtu fanu Biaksailovi kha tlangval naran tan chuan han rîm ngam rual a ni lo va. An ina chuangkai ve phâka inngai lo tlangval zu in turte chuan, “Khaw nge keini chu veng thlang lam Biaksailovi i zuk rim ve mai ang u,” tiin an inhnêm ṭhin a, chuti chuan he hming lem hi zû hian a lo pu ta a ni, an ti.
LEHKHA BÛKAH I CHAWL ANG U
Kan vawiin khawvel, internet buaia buai belebut (internet-crazed world)-ah hian, kan ngaihtuahna kan sâwr bing hlei thei meuh tawh lo chu a nih ber hi. Kan tih tur ti pah reng chung siin, kan bula mite kan bia a, kan email kan check a, kan smart phone kan vil a, internet website hrang hrang fangin, kan fawr kual a, hmun hla tak taka mite nen facebook, twitter , whatsapp, SMS, etc. hmangin kan inkawm pah a, TV kan chhuah reng bawk a. Kan ngaihtuahna hi kawng hrang hrangin a kal phirsî sung a. Kan hriat loh hlanin ADD (Attention Deficit Disorder) neite khawsak phungin kan khawsa a. Chu chuan kan thluak a tichawmawlhin, a tichawlawl nasa a. Chawlhna kan mamawh a ni.
Ṭhangthar zawkte (ti ve fahran ila) chuan Facebook bâk chhiar thiam an nei tawh lo vang a, tih tur hial a nih laia, nula leh tlangval, tleirawl zâwk, lehkhabu ngaina leh ngaihlu tak han hmuh hi nuam ka ti ṭhin. Mit na damdawi an tlingin ka hria. Phai lam aṭanga lehkhabu zuar leh chhuahtute’na Aizawla book fair an rawn buatsaih hian ka lang ve deuh ziah ṭhin. Chu’nga anni hmêl ka hmuh chang chuan mak danglam takin ka thla hi a muang ru hliah hliah ṭhin. Loh theih loh (compulsory) a nih vang ni lova, mahni duh thu ngeia lehkhabu la chhiar ṭhin heti zât an awm hian ka ngaih an tingam ṭhin.
Ka book fair kal hi ka nihlawh thei khawp a, min duhsak a, lehkhabu min leisaktu ka tawng fuh thei riau. Tun ṭum 9th Aizawl Book Fair, Vanapa Hall-a neih mêkah pawh hian keima û êm êm Diktei Hnamte (Dr Lalbiakdiki Hnamte, MZU) hian lehkhabu pali ngawt: Contradictionary (an A - Z of confusibles, lookalikes and soundalikes) by Fritz Spiegl te, The Wicked Wit of Insults te, Spunk & Bite (A writer’s guide to bold, contemporary style) by Arthur Plotnik te, leh Chicken Soup for the Indian Romantic Soul te min leisak pek a. A hmasa 3 khi chu ngunthlûk taka ka thlêk a, ka thlîthlai hnua ka thlan ṭhiau an ni a; Chicken Soup for the Indian Romantic Soul tih hi chu kan chhuah dawn aruaia fiamthu titiha min hmehbel a ni thung. Lehkhabu hi chu a thara kan hawn nawn, kan hawn nawn theih thilpek hlu a ni si a, ka lawm kher mai.
Lehkhabu chhiar tur ka nei ṭha nasa tawh mai si a, The Rain Man an tih mai, Laurence Kim Peek anga vawi khata a ruala lehkha phek lehlam lehlam chhiar thei nih a châkawm dawn rum rum mai (Ani hian lehkhabu 12,000 vel chu a vawng titih niin an sawi).
Hriam ṭha reng tura chemin lungtât a mamawh ang hian, kan thluak pawh hian lehkhabu a mamawh a ni. Zirbingna lama an hmuhchhuah dan chuan lehkha chhiar hmanga thluak sawizawi reng chuan tar ât leh rilru mang (Alzheimer’s & Dementia) thlengin a dang a nih loh vek pawhin, a chelh khawtlai thei tih hi a ni a. Hei hi u Dikteii hian tun book fair hawnna hunah khan a pi aṭanga a taka a dik chianzia a sawi nghe nghe kha.
Mu tlem la, chhiar tam rawh, te kha han inti ngawt ila. Hringun vaivut khû bawlhhlawhina min bawh khah lûk tleng fai theitu chu lehkhabu hi a ni. Han mut zar a, lehkhabu chhiar tur neih si loh chu in-kiss miah lova inngaihzawn ang deuh niin ka hria. A kim lo, a ho!
John Waters phei chuan a’n duhthawh hlaih hlaih khawp a (ngaih loh lamah lo ngai lo la) “Nula, mipa tu emaw i zui haw a, an ina lehkhabu i hmuh loh chuan mutpui reng reng suh ang che,” zu han ti mauh a! Fuihna fing tak a ni. Mipa pianfung nalh, hmelṭha, sek phiar phek, a dulthuar pawh thlûr ruka inthlûr fel sang (six-pack abs/washboard abs nei), hausa tak pawh ni sawmsarih rawh se, lehkhabu chhiar ngai lo a nih chuan, i zahpui nî leh hahthlak i tih châng a tam ngawt ang.
Lehkhabu ṭha ngainat nachang hre lo chu, hmeichhia an ni emaw, mipa an ni emaw, tawrhhlelhawm khawpin an mâwl tlangpui. Chuvangin, “Mihring fapa, lehkhabu zial ka pêk che hi lem la, puar takin ei rawh.”
He book fair naktuk thlenga neih turah hian he’ng lehkhabu erawh hi chu ka hmu lo:
I Sam Enkawl Uluk Rawh
(The complete book of hairstyling) by KL Liana
Pangpâr Khawi Mawi Dan
(A Biblical perspective) by Revd Chuauṭhuama
Hawh U, Lalpa Inah I Kal Ang U (Pathian Biak
Inkhâwm Kaihhruaina) by PL Liandinga
Ka Dî, Ka Rawn Zawng Zel Che
(Hindu love story) by M. Lalmanzuala
Mapuii Fanai & John Mawitea Hla Thlirzauna
(Modern critical interpretations) by Brig. T. Sailo
Sai Ram Chhuah Thu (Real life adventure)
by C. Dinthanga
Biangnotê-i Nen Ânka Nêm Tê-in
(Autobiography) by Rev Thansiama
Fiamthu! Fiamthu! Tu huat lohva mênin! Chawngkhuma danin u aw le!