HE HMING HNAISAI LO HI (Nimin ka pian champhaphâk pualin)

KA HMING put chawp (ka nickname leh penname -nom de plume- atana ka hman zui tâk) “MAFAA” tih hian zawhna min tawntir hnem tawhin, mak tih a hlawh ta zauh zauh mai. Ka lai ah hming chu “Lalrinfela” a ni a, ka “official” hmingah a bulah ka hnam hming Hauhnar bul (initial) dahin “H.Lalrinfela” tih ka hmang a. Mafaa tih hi ka êk chhe larpui leh ka chêpa thanpui zawk a nih miau avang hian ka hming pum hre lo hi an kat nawk reng a ni.

Khualkhuaa kan zinpuipa Synod Office-a challang tak pakhat pawh ka hmingpum an lo zawt ru sar sar a, mahni thawhchhuahpuite hming êm êm hriat loh chu zia lo a ti ve deuh a ni ang, “Vanlalfa-a” tiin hmingpum min lo phuahsak ve ta ngawt a nih kha. A nachang a hria chu ka ti angreng.

“Mafaa” tia vuaha ka lo awm tâk dan chu heti ang hi a ni: Ka chhungkhat laina hnaite hian ka têt tê aṭangin “Mafel” tiin min ko ṭhin a; kan nau hmeichhe naupang pakhat la ṭawng fiah thei lo chuan “u Mafel” min tih nan, ama thiam ve danin, “u Mafa” min ti reuh ṭhin a. Chu chu mi tam takin min koh zui nan an hman phah ta a, ka pu hlen chu a ni ta der mai.

Hmana kan high school kal laia pâwl kaw tleitir - Zâwlkhaw tleitiri’n “Mafaa” tih hi mawi a tih thu a ṭhiante bula a lo sawi vang pawh ni êm êm chuang lovin, he hming hi ka ngaina a; lungthlu zânin ka pawm zui ta zel a nih hi. Ka hming nen a intûk loh viauna pawh ka hre hran lo. Kan ngaihsan thlang Sappuiho pawhin Richard kohduat nan Dick an ti daih a, Margaret kohduat nan Rita te an ti ve tho bawk alawm le.

Heti anga mahni lai ah hming ni lo chhawm zui hi mite tih ngai loh pawh a ni bik lo. A khawvel huap phei chuan heti anga mahni lai ah hming ni lo larpui ta zawk hi a za-a za tel teh meuh sawi tur an awm. Thuziakmi zingah ringawt pawh kan sawi seng lo vang. Mark Twain-a lai ah hming chu Samuel L.Clemens a ni a; Lewis Caroll chu Charles Dodgson; George Eliot chu Marian Evans; Ayn Rand chu Alissa Rosenbaum; Golda Meir chu Goldie Mabovitch.

Footballer ropui bera khawvelina a la chhal Pele-a hming tak chu Edson Arantes do Nascimento a ni duah a. Kungfu lalpa ti a an koh hial Bruce Lee te kha a hming tak chu Lee Yuen Kam a ni a. Boxing lama vawk lal len, “The Black Superman” an tih hial, Muhammad Ali tia kan hriat lar pawh a hming tak chu Cassius Clay a ni a. Zaithiam lar Freddie Mercury lah Fredun Balsara; hla phuah leh zai thiam Bob Dylan chu Robert Zimmerman.

Mizo zingah pawh Khawtindala chu Burkhawni-pa tih vek a ni a; Lalsahulha chu Bengkhuaia; Ralthatchhunga chu Taitesena; Hrangṭhuama chu Durra Chongthu; Hrawva chu Rolala. An tam, sawi peih a thu a ni mai.

“Mafaa” tih ka duh êm êmna pakhat chu a common lo riau hi a ni. “H.Lalrinfela” tih hmingpu hi kei ringawt pawhin hlui tam daih chu ka hre phawt a, pakhat phei chuan hmanah khawi khaw middle school emaw ni pawh a rawk a, an man nghe nghe. “Mafaa” tih hming pu ve mihring erawh hi chu internet leh lehkhabu hrang hrang ka râwn pawhin khawvel ram zauvah hian ka la hmu tlem khawp.

Veng khata inṭhenawm hnaia hming in-ang awma a lar lo zawk nih hrehawm turzia te hi ka ngaihtuah ve fo ṭhin. Lalhmerliani Fanai han tihte hi a hming anpui dang an vân êm avang hian kei chuan ṭha ka ti tak tak asin.

Chhim lam hranghlui hlaphuah thiam Lalhmingthanga pawh a chhungte kohduatna “Lalmama” tih a pu zui a, harsatna awm thei tur tam tak a pumpelh phah a ni. Ni lo sela chu Lalhmingthanga han tih ngawt khan, “Tu Lalhmingthanga maw? Politician nge, hmana goalkeeper ṭha zet kha nge, kan makpa bank-a thawk nge ni a, thlanmuala naute ruang phawrh ching kha?” tih kual kawi hê hâw a ngai dawn asin. Veng pakhatah pawh hian Hminga te hi an tam lutuk a, anmahni thliar hran nan: Hming-vaihlo-a, Hming-hmelchhia-a, Hming-sakawra, Hming-samseia, Hming-buṭu-a, Hming-awrpuara, Hming-kebaia, Hming-tûlthira ti te a an chanchin an sawi a ngai fo ṭhin a; ṭul lovah mi pawi sawi palh lek lek chang a awm fo.

Pa duaidim lo leh pa ngiaunger, thu thiam hmingthang, British PM pawh lo ni tawh Winston Churchill-a leh a hun lai vêka American lehkha ziah thiam hmingthang Winston Churchill-a te pawh khan an hming in-an kha harsatna an tawh phah zauh zauh a. Tunah hriat hlawh zui ta sê sû mah suh se a hunlai kha chuan American novelist Winston Churchill kha a lar hmasain hriat a hlawh hmasa zawk daih lehnghal a. Khawvela novel hralh tla ber ber lo ni tawh: The Crisis, The Celebrity, The Crossing tihte ziaktu kha a ni a (He pa lehkhabu ziah reng reng hi chu, a lehkhabu hnuhnung ber The Dwelling - Place of Light tiam lovin, a thupuiah thumal hawrawp “C”-a inṭan vek a ni).

Churchill-a te pahnih hi thuziah thiam tak ve ve an nih avang hian hriatpawlh an hlawh ta fo va. Chuvang chuan British Winston Churchill-a zawk chuan America rama a hmingpui hnenah chuan, “Winston Churchill-a kutchhuakte hi mite’n Winston Churchill-a kutchhuak emaw an tih palh chang a awm ta fo va, Winston Churchill-a kutchhuak a lo ni zawk reng ṭhin si a. Hei hian nakinah Winston Churchill-a leh Winston Churchill-a te inkarah buaina zakhua a thlen thei dawna a lan avangin kei chuan ka lehkhabu-ah leh ka hming ziahna reng rengah Winston Spencer Churchill tiin ka ziak ziah tawh ang,” tih ang hawi zawngin June ni 7, 1899 khan lehkha hlimawm tak a thawn phah ta hial a ni.

Sawi tawh ang khan “Mafaa” tih hian mak tih a hlawh fo va, ka hmingpum pangngai hmang ṭha hle hle tura thurâwn min pe pawh an awm zauh zauh tawh. “Mafaa” tih hi a Hebrai ṭawng emaw, a Grik ṭawng emaw chuan ka hre hauh lo va; Swahili ṭawng erawh chuan “hamṭhatna, hlâwkna, ṭangkaina” tihna te a ni e.

Kum 400 chuang liam ta a William Shakespeare-a’na Juliet-i awkâ hmanga zawhna a lo siam, “Hming hian eng nge maw kawngro a sut tehchiam le?” a tih kha i han inzâwt nawn leh teh ang u. Amah Shakespeare-a vêkin a ti mathlawn lovin, “Rose par pawh hi hming dang engpawh puttir ila, a rimtuina a ngai reng dawn si a!” Ni e, hming chu “fuke emaw, kutke emaw, hmaitlang emaw, mihring taksa bung khawi’lai mah a ni si lo va” (Romeo & Juliet 2.ii)! George Bernard Shaw nge u Roluaha zawk, “Vai film-ah pawh Vainu-in ban lianpui kuah chungin `Ban te, ban te’ an ti vel mai mai alawm” ti kha?

Hming chu midang laka mite’na min hriat hran theih nana kan put mai a ni. “Âr” kan tih te pawh hi eng vanga “âr” ti ngawt nge kan nih? “Mû” leh “parva” te aiin eng nge “âr” chu a “âr” bik viau-na? Hemi han sawi tâkah chuan Mark Twain-a’na “Adama Diary” (Extracts From Adam’s Diary) tih a ziaha Evi’n ramsa hming a phuah dan, Adama’na a diary-a a ziah dan a sawi: “`E khai, saw chu han hmuh phat aṭang sawn sanghal a ang nghal hliah hliah mai, sanghal i ti ang,’ te a han ti ngawt thla ngawt zel a; sa dang aia sanghal a an bîkna âwm pawh chu ka hmu lem hlei law,” a tihte pawh kha min hriatchhuahtir rum rum mai.

Kan Bible hunlai kha chuan an hming tam tak kha chuan kawngro a suin a putute nihphung, rilru puthmang leh nun ram thlengin a hril a. Entirnan pahnih khat lek han thur ila: Jakoba chu “Bumtua” a nih angin kha hming a put chhung kha chu mi bum kha hnapui berah a neih a ni hawt a. Nabala tih chu “Â-a” tihna a nih angin a hming putu pawh a chhah ṭha telh tawlh hle reng a ni awm e (I Sa 25:25). Abrama pawh fa nei lo, chi zîk bûl mah ni se, Pathianina a hming a thlaksak “Abrahama” (mi tam tak pa tihna) chu îhe lovin a pawm a, mi tam tak thlahtu a lo ni ta reng a ni.

A nih leh keini hunah hian kan hming hian eng nge hnemhnanna a neih? An hmel leh an rilru puthmang han chîk a Chhuihthangvalmawia ni lova “Chhawih-thang-val-mâwla” ni mai âwm zawkte hi “Lalfinga” te kan han ni daih a. Hming emaw hmel emaw pawha la vul ngai reng reng lote “Chuailova” kan han inti thla zen a. Suahsual lutuk avanga tukhum chauh lo pawh pâwng chhuak zâwrh zâwrh tawhte pawh “Felkima” te kan ti a. Ka “Pu Ngilneia” hriat han nunrâwnzia te kha aw! “Chhuanawma” zahpuiawm fe fe pawh ka hre nual. K.L. Liana han tih te hian lian mâm miat muat ni awm tak a nih laiin pa-te buk chhir chher a nih daih hi.

Sap-ho zingah pawh Goldsmith-a chu rangkachak chher mi ni lovin hla phuahthiam a ni a, Dr Goodpastor-a chu scientist a ni daih. Anni zingah khuan Dr. Nurse-a te an awm a; Mr Swindler-a te khu kan pawisa vawngtu an ni ang tih a hlauhawm. Takana, Bronxville, New York-a ka hmelhriat nu hming pawh Mary Christmas zu ni teh tlat a!

Hming hian kan nunkhua atan kawngro su viau dawn sela chu “Mafaa” tih hi thlauhthla-in a dawng hlâwk zawngin “Vanlalmalsawmdawngkima” ka inti ngei ang a; “tun achin chu Romeo ka ni tawh lo na’ng e”!

Chutiang a nih hma si hi chuan he ka hming hnaisai lo “Mafaa” tih hi ngun taka ka ngaihtuah hnuin put zui zel rih ni se ka ti!

“A ṭhing rim” kan tih pawh hi hming dang eng pawh vuah ila hnar a verh nêpin, a rimtui phah dawn chuang em ni, tiraw, Pu Shakespeare?