KA DÎ CHHAWRTHLAPUI

Lunglênna chawm bawk a, hâwp bawk a, pal baw bawk, ka columnist-pui KL Liana te’na hlarua leh thu tluang pawh ziak hrang hranpa lova chîchawm nuai maia, “ka thla” ti a a chhal ngat, a chham nin theih loh thla êng leh, a zûnzâm leh, a kaihhnawih lunglênna lo ziah ve ngawt chu a inthlahrunawm rum rum mai dawn ka ti. Chuvang a nia a ziah nan thla mang lai kher ka chuh chat ni.

Thla êng khian awm hlê hlê thei lovin min siam a, mi a chawk phûl a, mi a beng dai a; kan nun dan phung pangngai a tikhaih-lak. A tikhaih-lak rêng ang chu. Thla dêt, thla bial leh thla mang (lunar activities) hian tui fâwn leh fawk sân leh hniam dan (tides) a tidanglam nasa ṭhin a. Scientist-te chuan mihring taksa za-a sawmriat (80%) dâwn hi tui a ni e, an ti a. Chuti a nih chuan thla êng chuan mi a khawih danglam tur a ni rêng a ni. Engah maha kan ngaih tawh loh chinah chuan mihring kan tling tawh lo tihna a ni hial mai zâwk lo’ng maw?

Bible-ina “êntu ropui zâwk” a tih “nî” ai pawh hian, “êntu ropui lo zâwk” a tih “thla” hian hringfate lung a kuai zawk em ni aw tih turin thu leh hla-ah kan chawi nasa a. Shakespeare-a aṭanga Sandburg, Siegfried Sassoon leh Serkawn Saitâwna te thlengin thu leh hla-in a châwm a.

He thilsiam mawi hian khawvel mawi hi hla mawi min pe mawlh mawlh mai zawng a nih hi. Kum zabi 11na vela Persian poet pui Omar Khayyám-a’na a lo phuah chhuah, Edward FitzGerald-a’na Sapṭawng hmangte tana a chheh rem, Sangzuala Pa Dengchhuana’na kan tana a kaih nêm te hi a theuneu lo a nia:

“Thlafam dairial chan hi kei zawng ka zuam lo,

Ka chung chhawrthlapui khi a lo êng ang a,

A riangin piallei ram hi ka chhuahsan chuan,

Hrilh pawh hai ve hian ka ring mang e!”

Hla phuahthiam zinga, “Thla hian ka lung a tilêng ve hranpa lo va, ka lâwm ve lêm lo, ” titu ka hriat awmchhun chu Zirsangzela Hnamte chauh kha a la ni (A hla phuah 70 vela “chhawrthlapui” tih vawi khat chauh a lang pawh kha a mawh lo ve).

Khawvel literature-ah thla khi mihring ang ziazanga channa “personification” kan hmu lê lû a. Keini lo hriat bel ve hlur chinah pawh, Walter de la Mare, Chistina Rossetti, a, sawi tur an tam mai. Chu’ng zingah chuan mahni ngaihzawng, mahni bialnu ang hrima thla cheibawl thiam ka hmuh theih hnaivai ber chu hla leh rimawi lama ‘talented’ mai ni lo, ‘genius’ tling phâk V. Thangzama (23.3.1935) hi a ni. A hnu lawka vawrh lârtu ni zui nghal, zaithiam Vanlalruati’n kum 1978-a a phuahtir “Ka Dî Chhawrthlapui” tih ang chi hi chu a vâng teh a nia. Khai mah aw:

Zanin chu, ka Dî Chhaktiang Chhawrthlapui,

Sakhmêlah ka cho lo che (Ka thlang ber che);

Min tum ve che maw? Lo her hnai che maw?

Tlaivârin ka nghâk ang che.

Ka Dî Chhawrthlapui, i no kher mang e!

Lei thim ên la, muan ang che;

Lênlai chêna lêng zawngte min hnêm la,

Liam lul suh la, ding reng rawh.

Theih chang teh selang, lamtluang chhui dûnin,

Suihlung ka rualpui tur che.

Mahse, rauthlalêng lamtluang em i zui?

Lungmâwla’n ka ngaithiam lo.

Ka Di Chhawrthlapui, hlei nga chu zuan la,

Lo lêt leh la kan tâwnah.

Sakhming ko che i, Zan Lalnu tiin,

Ṭuan rêl lo la, châm reng rawh.

Heta a “dî” hi thla de tîr emaw, thla ral lam emaw ni lovin, thla hleinga, thla bial kher kher a ni a. Thla dêt aṭanga a zan sawmpanga-naah chiah a bial avang hian thla hleinga zan an ti a ni âwm e.

A mawina famkim nena a “dî” a rawn hawi thlâ paw phau mai chu, a no nalh nangiang a ni ang, phu lo a inti a, a thlang ber lawi si.

“Min tum ve che maw?

Lo her hnai che maw?

Tlaivârin ka nghâk ang che,” a han tih lai hian ka rilru-ah Emily Dickinson-i’n thla a chawina poem-a,

“And what a privilege to be

But the remotest star!

For certainly her way might pass

Beside your twinkling door,” a tih te kha min hriatchhuahtir rum rum mai. A hla chang dang hi chu amah a inhrilhfiah tâwk bâkah, lo ngaihruat zui ve teh un! In tan ka lo khawih hmelhem khaw lo zo zawk dah ang e.

He musical genius, hla phuahthiam tâwpthang V. Thangzama hian hla thu leh thlûkah ṭhuang (genre) hrang hrangah hnuhma fiah tak tak a nei a. YMA kal-rem hla (Rual Tin Khumtu YMA) te, Ram hmangaihna hla (Tho La, Ding Ta Che) te, Krismas hla (Van Aw Mawi Ri Chu Ngai R’u) te, hnam inpumkhatna hla (Lung Tin Rualpui Turin) te, rawngbawltu nennghehna hla (Van Kohna Thianghlim Chhawn Abrama Chuan) te, Pathian Hla dang ropui tak tak (Siamtu Zai Ngai Mai Rawh, etc.) te a phuah bawk a. A hla Kristian Hla Bu-a 3 ngawk a chuang hi mak i ti ve hial zawk ang.

A hla thu chheh reng reng hi a mâm mawi a, a luang tluang zaih vek mai zu ni a. A hla tam tak phei chu scheme mumal nei chiah hlawm lo mah se, a rhyme deuh thlap hlawm nghe nghe.

Tun thleng hian a kut a la hmui hle mai a, “Khawngaih Chhandam” tih hla a phuah ngat phei hi chu khawvela Kristiante nun kawng testimony ropui eltiang a va tling em! (He hla chungchang chu Facebook lamah ka hlap ve pap pap tawh kha).

He mihring themthiam tak hi lêngzêm hla kan tih lamah hian han inthlahdah ve zauh se ka ti ngawt mai. Kan lung a tih-lên a, kan lunglên a hnem dan turzia mai chu aw! Lêngzêm hla a phuah lo hi chu lênglaite hian lênlai engemaw chen kan chân phah hialin ka hria. Bialnu chei taka thla bial a han chhai a, a han chhaih vêl danah hian a zei zaih zaih hian ka ring nasa mai si a! Lungmâwla’n ka ngaithiam lo!

A HLUI LO, A THAR LEH ṬHIN

(Thawnthu Tawi)

Ka chuanpui turte mahni seat zawng leh bungraw rem fela an zîk huai huai lai chuan, ka seat 37A-ah chuan ṭhuthmun remin, an inflight magazine Jetwings chu ka bih vang vang a. Pâwn lama Bengal boruak bâl leh bawlhhlawh, uih leh uap churh chuan min rawn tuam ve lo bawk a, a hahdamthlak viau.

Ka bula ṭhu tur ni âwm tak chuan a kut lehlama phone-a mi be chungin, a lehlamin kan chunga hand luggage dahnaah chuan a ip-khai a hnawh lût a. Amah pawh en lo chuan chuan ka mitsir ralh chauh va.

A Jeans kekawr dâng da lam mal thlêr hniar sung leh, a perfume rim leh phone-a a ṭawngkam hman dan aṭang chuan Generation Z-er, kum 1995 hnu lama piang a nih ka ring nghal a. Ngaihsak zui lem lo chuan ka thil chhiar laiah chuan ka kir leh a.

A phone dah a, ka bula ṭhu a, a han thâwk halh chuan amah chu ka va en ta a. Ka thil hmuh chuan mi a barakhaih chiang kher mai. Ka lungphû, marphû, leh thinphû chu a inthumrawn tlut tlut a.

Kum 25 vel liam ta a, ka “high school sweetheart” kha, khatih laia a hmêl ang chiah chiah khan, a duhawmna zawng zawng nen ka bulah a rawn inlar leh a ni hawt mai. A hmai a sâwlin, a khabe a zum deuh tih lovah chuan zâwngfian phel an sawi ang hi a ni ringawt.

Kan pawl hnuai chiah a ni a, kan induhin kan inngai ve êm êm ṭhin. Tleirawl inngaizawng ngang kha kan ni a, engvanga inbân ta nge kan nih pawh ka hre tawh lo. Sikul chhuahsan a, hmun danga kan zir zawm tâk vang te pawh kha a ni ang e. Ka thinlung kila mu hle hle tawh, kei pawhina kan fan nawn duh tawh ngai reng reng loh thleng chuan ka ngaihtuah chhuak zut zut a.

Ka hamhaih a, ka bîng mup mup a, ka mur chuai chuai mai. “RP” ka han ti thâwp sat a, ka rilru-a hming lo lang chu ka lo chham chhuak pek hi a lo ni a. Hrilhhai angreng takin mi rawn thlêk a:

“Felfeli ka nia. Ânu nen in inhria mi?”

A nu hming leh awm ṭhinna veng a han sawi chuan, phat rual lohvin ka, awh khaih, a fanu ngei chu a lo ni.

“Felfel, i sawi hreh loh chuan

i hmingpum min lo hrilh teh a?”

“Lalrinfeli. ‘Ti nge?”

Thâwklehkhatah ka thinlung chu chhâwk ang huai hian a rawn zâng nghal a. “Hmangaihna thinlung chuan a hmangaih chu a lo la theihnghilh lo a ni maw,” ti rilru chungin, a fanu hming sak chhanah te chuan ka han inngaihbel a.

Ka neih tâk loh fanu chu en ngawih ngawih chungin, ka thinlung chu chaih ang mai hian, kan thlawhna ûm phâk lohvin, van boruak sangah chuan a leu ta zek zek a, a lêng lek ta zer zer mai!