Thu leh hla huang

THU HMATHEH

Thu leh Hla huang ka vil ve thung tawh dawn a ni a, a phûrawm dan leh a huphurhawm dan a intluk thial âwm e. Mizo literature temple vengtu sakei kawlh angah ka inngai ve thla ri rawk a, Mizo literature tibawrhbangtu chu kan hap bawrh bawrh mai dawn a ni. A ṭul a nih chuan Mizo Academy of Letters lakah pawh kan hum ang. Kan rual-ûte’n literature hi language ringawt emaw an ti pawh ṭhiah kan tum ang. Literature chu languange chunga leng a ni miau va. French poet leh critic, Paul Valéry chuan thu (prose) chu “kal” nen a tehkhin a, hla (poetry) chu “lâm” nen. He huangah hian kan kalin kan lâm tak tak dawn nia u, awle!

LUNGTê TAL
Luipui kama ṭiaulung let mai mai hi niin ka inhre thin.
Mahse ṭiaulungah rau rau pawh tlêma mûm leh mâm leh mit-la deuh tak han nih erawh chu ka châk viau.
Tute veivâk emawina an chhar a, lâwm taka an en a, lungawi taka an hûm a, an iptê-a an khung tâk hialah te ka inchan a.
Chu mi veivak chu nang kha i ni thei ang em?
Nangmah hnaih thei tur ang berin, i pang depah ka awm tlat ang a. I hlim leh lawmna thlen chu ka tum ber a ni fo ang.
Min nin leh min kham nî a thlen hunah luipui vêkah chuan min paih lêt leh mai thei reng dawn alawm.
Tui luang zahngai thei chuan engtik ni-ah emaw vaukamah min lên chhuak leh mahna - tu emaw tal-ina min lo chhar leh atan.

ZAIMI KHAWHAR
Zaimi khawhar (lonesome troubador), mi lungleng thei, nun baihvai leh khawngaih thla-la tak a ni tih mai loh a chanchin hriat ka nei meuh lo.

A chang chuan, “Ka ui, ka ar,” titu pawh nei fumfe lo va khawlaia ui chuang vaha vâk rawlai mai mai, mi bathlâr remchangah te pawh riak lâwp lâwp mai thin a ni âwm a; arsite nen chauha an tlaivar chang pawh a tam ni hmiang.

“Zantiang awmhara suihlunglen changin,
Mahriakte’n laitual ka hrût vel a;
Lawina run vaiin, zai tin ka chhiar a,
Tlaikhua ka varpui si-ar mai pawh."

Amah chhim zaikung F. Thanliana hi ka dam rualpui chu ni mah se, a thih thâwmva-ah a chanchin hi ṭhianpa Ṭhuamtea, David L. Fanai hnen aṭangin ka hre ve chauh a. A hla phuah eng engemaw chu ka lo hre sil ve tawh teh meuh mai ('Lung a lêng êm mai'; tih F. Laldinmawii sak te); mahse, amah tak kha ka lo la hre ngai lo. He hla “Lêngtinkhumi” tih-ah hian ka hmu ta e!

Riakmaw sava hi an sawi hmangah chuan sava khawngaihthlâk leh baihvai tak a ni a. Thingkûng tin hnenah hian zan riah hi a dîl a, “Riak maw?” a ti zel a. Mahse eng thing mahin riah an phalsak lo va. Nakinah chuan thingthiang kung hi a han dil a, ani chuan a lo phalsak ta a. Chuta ṭang chuan riakmaw hi thingthiang-ah lo chuan a riak ta ngai lo, an ti.
Chuti khawpa sava hnawng nasa leh duhtu hmu lo chu lungrualpuiah sawmin, tlaivar
ṭhaka lunglen thu hrilpui atan a ngen ta hial a:

“Awmhar valeng riakmaw, lo leng la,
"Thiang maw?" tiin thing tin zawh lai bang la,
Tuahlai run in sangpar dawhrema'n
Zantiang chhin har lunglen i hril dun ang.”

He hla phuah nan hian pen-tui aiin mittui a sêng hnem zawk ang tih a chiang reng mai si a. Ni e, a vai vawng vawng em a, mi in luah lai bathlar pawh chang lovin in-rel (tuahlai rûn in) a bel a nih chu!

In tuarna no kha ber ber aṭanga thu leh hla zupui rawn pût chhuak hi a thlum tui si a, tirawh u maw: Lalther, Lianchhiar, Lalzo, Jimmy L. Chhangte, F. Thanlian? In nunkawng hi kawng awlsam a va ni lo êm! A zarah malsawmna kan lo chang lawi si. Nangni’n a man in pe a, keini’n a rah kan lo seng a nih hi.

“Kumsul sawm tamah chhung kim lenlai ni,
Chhingmit rauthlaa’n i hlui lo ve;
Hraileng hlimthla te hlei te’n an dang lo,
Ka thlir, ka ngai zual, tah ka bang thei lo.

“Ka lei parmawii, zaleng tin khumi,
Lungmawl luat vang a sam ang then hnu,
A ngaia zan rei ar ang ka vaihna,
Thangvan chhawrthlapui a eng ruai mai!”

Ni e, tiraw, Pu William Shakespeare, rimawi hi a lo va’n thur em!

ROKUNGA SUALNA
Hlaphuahtu ropui, rawngbawltu thawh hlâwk leh talent peipung ṭha em em Rokunga’na kum 1969 July ni 12-a a thih hma lawk, May ni 7-a a hla phuah hnuhnun berah khan:
“Sualin bo mah ila,
Tu dang ka thlang chuang lo;
Ka dam chhan ber ka lo hre lo,
Lalpa, min ngaidam rawh,”
a ti mauh mai.
Kan “mithiam”, degree leh title hraw leh hrawl pui pui pawm thûr thûr chinte pawhin Rokunga khan sual lian tham engemaw tak a khawih leh ni a ngaiin, Rokunga sualna te chu eng nge ni ang tiin an chhui chiam chiam a. Kohhran upa meuhina a thih dawna ruaia heti ang thu a rawn phuhchhuak ta mai te hi mak tiin, pawi an lo tihpui a, “He hla ka sak hian Rokunga kha ka khawngaih a, ka hnuk a ulh
ṭhin,” lo ti pawlte pawh an awm nawk mai a ni âwm e. “Harh La, Harh La, Zoram, I Tlai Ang E,” tih hla a phuah vang khan MNF movement a chhem alh nasa a, thisen chhuahna-in a zui tâk chiamah khan a inchhir a ni, ti pawlte an lo awm ta dah rual vei nen.
A buk ṭhelhin an ṭhelh niin ka hria. Rokunga, Pathian tana mi invawng leh
ṭhahnemngai em ema kha sualah tlu-in, dam chhan hre lovin a va awm thar ta thut e, tihna lam a ni reng reng lo.
Miin Pathian thianghlim a hnaih zawh poh leh ama bawlhhlawhzia a inhmu fiah ting mai ṭhin a, mahni insitin, a kaikun tlawk tlawk a, “Ka sual zungzâm ka chhui phâk lo, Lalpa, min ngaidam rawh,” a ti lawm lawm ṭhin a ni zawk.
Ṭha leh tling tawka la inngai hi chuan Pathian an la hlat viau a ni mai.
Amah si rial khawpa hnaihchilh tan lo chuan:
Ka thla chau a chawl ta,
I thisen luangah chuan;
A ropui dawn mang e,
I chhandamna hmun ralmuangah,
Ka chawl kumkhua tur chu.”
Han tih chi ziazang a ni lo.