Ngaihruatin Lunglên a Hril Chang Chang

Zofate’na cell phone kan hmel­hriat bel ve tâk aṭang khan ṭawng­kam kaihtawi leh hawrawp lerh chelek kan intihhmuh nasa ve hle a, kan phâk ang tâwk tâwk chuan. Heti ang text messages leh digital communications danga kan ṭawng hman, hawrawp lerh leh kaihtawi hi “textese” tiin a hming an vuah a; grammar, spelling, punctuation, leh style zahawm pangngai tan hmun a awm meuh lo a ni ber.

Short message service (SMS) leh instant messaging (IM)-a kan ṭawng hman hi heti ang lama hawiharh, “e-literate” tan lo chuan hriatthiam har tak tak a tam reng a. A sub-titles tel lova khawchhak film en ang mai a nih chang a tam a. Ngaihruatin lunglên a hril chang chang a ni ber.

“Bb b4 dark - tc & c u soon! TAFN” tih te chu “(I’ll) be back before dark - take care and see you soon! That’s all for now” tihna a lo ni daih tawh a. “Qaema syannu cu vin se lou ciag, qa gyjong vakh2 mae don, qa dwet cak tlad” tih te phei chu, “Keima ṭhiannu chu a va’n chhe lo chiang, ka ngaizawng vak vak mai dawn, ka duat chak tlat,” tihna a ni tih hre tur chuan a hranpa liau liauva “decode” ngai a ni.

Keini ang thu zûna uai (lover of words) hi chuan hawrawp kaihtawi (word clipping) hi kan phal ve ngang lo va ni. Tunlai leh changkang (toonly & cagkag) nihna a nih chuan ka ṭhing khu vut vut mai talawng.

Heti anga hawrawp kaihtawi (textual shorthand) hi thil thar a ni hranpa lo. Kum zabi 19na bul lama telegram thu thawnah te pawh khan an lo ching nasa tawh a. Thu inthawna hawrawp (characters) tihtlêm nan a ni ber a; mahse, a ṭhenah erawh chuan ziah lerh châk vang hrim hrim te pawh niin a lang.

Charles Dickens-a thawnthubu hmingthang, Great Expectations (Gr8 Xpectations) kum 1861-a chhuaka Pip-a’n Uncle Joe hnena lunglehkha-a thu a thawn kha a hmahruaitu a ni mahna: “MI DEER JO i OPE U R KRWITE WELL i OPE i SHAL SON B HABELL 4 2 TEEDGE U JO AN THEN WE SHORL B sO GLODD AN WEN i M PRENTGTD 2 U JO WOT LARX AN BLEVE ME inF XN PIP” a tih kha.

Heti ang hawrawp lerh hman hian kan Zoṭawng pawi hi a khawih tak tak phâkin a lang lo va, engto leh ngaimawh chiam duh tur ni lemin ka hre lo. Chuti ang chiah chuan ṭawng lerh (slang - Systematic Language Assasination by the New Generation, ti a a lampum an phuah fiam)pawh hian pawi a tawk tak tak phak ngai lo. Eng angin duh lovin, dovin, dâl mah ila, a piang tharin, a pian belh zel dawn tho tho va. Ui sawmsarihin, chelh beh tum er teh pawh ni ila, a tualthi zui zel dawn. A ṭha fal dam khawchhuak pahnih-khat erawh chu a awm mial mahna le. Rambuai hma khan JF Laldailova pawhin, “Ṭhangthar ṭawng chher zingah chuan 'phian' hi hman a remchang phian mai, 'thu-kam' zahawm zingah 'hmel' nen hian kan telh hlen hmel a ni,” a lo tih tawh kha.

Shakespeare-a hun lai te khan heti ang hi lo ching tawh sela chuan, Hamlet-a rilru tâwt mup mup te khan: “2 b or not 2 b, dat is da ?” (“To be or not to be that is the question”) a ti ang a. JF-a pawh khan: “Tyh ge dam, cu2 k toopooy a ny,” (Thih nge dam, chu chu ka thupui a ni) ti emaw-in a letling ngei âwm si a. A thu-ah hian ngaihnobeina leh hnûn a awm tho ang em le?

Khawi Lam Mi Nge Hmanah He’ng Hi!

William Shakespeare-a han sawi tâkah chuan Mizote, a bik takin rual-ûte hian a hming hi kan sipel dik hleithei lo (millennium, Napoleon, grammar, guitar, etc. kan sipel sual chamchi ang bawk hian). “Shakespear” tiin a tawpa hawrawp “e” hi kan hmaih deuh fo mai. British-in min awp laia Zofate tana mi pawimawh tak, “Lusei-Kuki Clan” tih lehkhabu ziaktu, Mizote’na Tarmita an tih mai thin Major John Shakespear-a hming nen a sipel kan ngaih pawlh palh a ni mahna (ani hmingah kha chuan a tawpah “e” a awm ve lo va).

Mi an lo ropui a, an lo lâr tâkah hian an chanchin belhchian dawl lem lo tak han vawrh darh châkna hi a lian duh hle. Shakespeare-a pawh hi eng engemaw hi an nihtir reng mai a. A kutchhuak anga sawite hi Francis Bacon te, Earl of Oxford te, Christopher Marlowe teho ziah alawm an ti thûl. Shakespeare-a kha mawngkawhur a lo ni reng nia, an ti mawh lo. Shakespeare hun laia an vaibel, an in bul lawka an hmuhchhuahah cocaine leh ruihhlo dang hnuhma an hmu a, Shakespeare-a khan a hla (sonnet 76)-ah te “noted weed” tih te leh “compounds strange” tih te a sawi tel nawk si a, Shakespeare-a kha ruihhlo ngai a ni ang, te an la ti ta deuh deuh a.

Isua kha Mari Magdalini nen inneiin fa pawh pahnih an nei tih te, Isua khan an khenbeh kha thihpui lovin khawchhak lam rawn tawlh chhovin rawng a bawl zui zel a, tunah Kashmir-ah khuan a thlan pawh a la awm, tihte nen duang khata hlûm mai mai chi niin ka hria.

Shakespeare-a kha Indian (Vai) a ni ti pawl pawh an tam a. A hming dik tak chu “Sheshaee Peri Iyer” a ni an ti a; a ṭhenin “Sheikh Bir alawm,” an lo ti kawkalh leh bawk a. Ka awih loh dan chu lei leh van tiat!

Hman deuh-ah pawh, American professional wrestler John Cena khu “Mizo hnahthlak a ni,” tiin “a chhungte” pawh kan cable TV neih changtlun bera an rawn kawm hluai tawh kha. A pu lungphuna Burma ram a kal ṭuma lawi a chawi zawh thute pawh kha an sawi luamin ka hria.

American zaithiam Katy Perry pawh khu Zohnahthlak a ni a, a hming tak chu Kum­tluangpari a ni a, KT Pari tiin a hming a ziak ṭhin a, Kâwlram aṭanga Saprama an pemthlâk hnu-ah a hming chu a anglicized a, Katy Perry a inti ta a ni, kan ti ve hluai mai dawn em ni ang?

Eng pawh chu ni se, Shakespeare-a kha Vai chu lo ni se. “O Romeo, Romeo! wherefore art thou Romeo?” (Romeo, aw, Romeo! Engah kher nge Romeo i lo nih le?) tih te kha, “Oye Rajesh, Rajesh! Kya apa Rajesh rahe hai?” te kha a ti emaw a ni âwm si a, kei hi chuan ka ngaina âwm lo roh.

Kraws Hlun

Khawvela hymn lar leh sak hlawh ber pawl George Bennard-a’na kum 1913-a phuah “The Old Rugged Cross” hi a ropui ngang a ni ang, khaw pathum ngawt: Albion (Michigan), Pokagon (Michigan), Sturgeon Bay (Wisconsin) te chuan he hla pianna hmun nih hi an inchuh hial a ni.

Zoṭawnga mawi leh dak nalh thlarha letlingtu hi Serkawn headmaster ṭhin, hla phuah leh lehlin thiam chungchuang Lalmama a ni a. Sawisel tur a vang hle.

A thunawna:

“I will cling to the old rugged cross,

And exchange it some day for a crown.”

tih lehlin nana,

“Thlah lovin ka vuan tlat zel ang a,

Lallukhum hlu chu ka la chang ang,” tih lai tak erawh hi chu ka tawng­khawp lo ru angreng hle ṭhin.

A phuahtu hian lallukhum hlu a la chan tur thu a sawi tluangtlam satliah a ni lo va. Harsatna tam tak kara thlah lova a lo vawn ngar ngar leh rinawm taka a lo chelh fan fan thin kraws chu lallukhum nena an la inthleng tur thu a sawina thu ropui tak a ni si a (hetah hian “symbol” a hmang mawi hle mai. Tawrhna entir nan “kraws” a hmang a; lawmman entir nan “lallukhum).

Pu Sena (PS Chawngthu) kha ka zawt a. Ani kha Lalmama khabe liam chânga lo dâk ve fo tawh thin a ni a. Pu Sena chuan, “Pu Lalmama hian heti hian a dah hleinem, a lehlin dan tak chu “Lallukhum hlu-ah ka la chan ang” tih alawm,” a ti a. Chuti a nih chuan a dik zaih mai, ka ti a. ka thaw huai a.

Kristian Hla Bu an ennawn (18th Edition 2004)-ah khan, “Lallukhum hluah ka la chan ang” an rawn ti ta thlap nghe nghe a. Mahse, rilru-a lo bel tawh thil hi chu thlâk a har a ni ang, vawiin thlengin biak in tam takah chuan “Lallukhum hlu chu ka la chang ang” tiin an la sa tlat.

He hla hi hla phuah thiam lar Liandala, Lalmama

ṭhian leh thawhpui, Pipu Chhuahtlang Hlui tih leh Kan Tlangram Par Vulna tih hlate phuahtu-ina kum 1947, August thlaa a lehlin (Tlang hla takah chuanin, kraws hlui tak chu a ding)-ah pawh,

“Chu kraws hlui chu ka vuan reng ang a,

Lallukhum ropui ka la thleng ang,” tiin a dah a ni.