Guest writer
Mafaa Hauhnar
SAKHMING CHUL LO TUR L. BIAKLIANA
A hringnun nipui a hmang dâwn ṭan chauhva, a kut kal vanglai taka thihna kut râwng takina a pawh luih tâk, Zofate thinlunga thih ni hmêl hmu ngai lo tur L. Biakliana (1918-1941) hi kan pipute’na ‘mi samsar nei’ an tih ang chi kha a ni ngei ang.
Hringnun vanlaizâwlah hian simeikhu ang maiin kum 23 chhung chauh a lo lang zawk a, a lo lan rual deuhthaw hian a liam lehnghal a; amaherawhchu, chumi hun rei lo te chhung chuan a dam rengna tur hnuhma chhenfâkawm tak tak min hnutchiah a ni.
Mizo Novel hmasa ber ni a chhal ‘Hawilopari’ leh thawnthu hmasa ‘Lali’ phuahtu a ni. A hla phuah leh lehlin ṭhenkhat: Angelte lênna ramah, Chung Khuanulêng ruat sain inneihna a lo awm, Zotui thiang tê, luang dem dem rawh tih te leh Hma loh lêntupui cham dêl tihte chuan kan lo in-awitlei fê tawh a. Ka thinlunga Biakliana bûk tirit zualtu ber zawk erawh chu a poetry phuah fîr ṭha ber ber: thawnthu hla (ballad) “Sumdawngpa Vanduaina”, ballad stanza ngat lehnghala a han keuh te, Rubaiyat stanza hmanga “Ka Nu Thlan” a phuah te, a novel “Hawilopari” laimu a phuahna “Hmangaihna Dik”, thu inlalâwn leh inchawih ṭha tak mai teho hi an ni.
Tun thla ni 13 khan Saitual khawtlang chuan an khaw kum za tlin lawmna chi khat atan Biakliana ruhro ṭhenkhat hi kum 70 chuang an lo phum tawhna Roberts Hospital Cemetery aṭanga phawrhin, an khuaah an phum leh niin ka lo hria a. Rilru ṭha tak pû-a ti chu an nih ngei ka ring nâ a, kei chuan ṭul, ṭha leh ṭangkai berah ka ngai lo khawp mai. An khaw tana mi thawh hlawk tak Biakliana hi an chawimawi duh a nih chuan, duh leh a lungdawh ropui takte an kawtchhuahah din mai se ka lo ti khawp a, a ruhro tel kher lo hian.
Mizote hian heti anga kan hnam chanchina mi ropui, hmingthang leh chhuanawmte thlan hai leh chiam a, phum ṭhat leh hi kan intih hmuh viau mai. Thlanrawkpa (Mr Tomb Raider)-ah chuan inpuh êm lo ila. Amaherawhchu, hnam rohlu khawih chingpenna, “sacrilege” chi khat zawng a tlingin ka hria. Heti ang thil hi hnampui zawkte phei chuan an lo ngai puithu khawp mai.
William Shakespeare-a phei chuan a thlanlungah, a ṭhian ṭhate chu a thlân vûng rawn hai lo hrâm turin, Isua hming chhal meuhin a ngen lawm lawm a. “He’ng lungte humhalhtu chu malsawmin awm se la; ka ruh la sawntu erawh chu anchhe dawngin awm rawh se!” tiin thu hnuhnung ber a hnutchhiah hial a ni. Heti ang hian:
“Good friends, for Jesus´ sake forbear
To dig the dust enclosed here!
Blest be ye man that spares these stones
And curst be he that moves my bones.”
War poet hmingthang, Indopui Pakhatna-a kum 27 mi lek ni a thi, Greece ram Skyros thliarkâra an phûm tâk Rupert Brooke-a’na a sonnet phuah ropui tak mai “The Soldier”-a:
“If I should die, think only this of me:
That there's some corner of a foreign field
That is for ever England. There shall be
In that rich earth a richer dust concealed;
A dust whom England bore, shaped, made aware...”
ti a a lo sawi ang deuh khan, Shillong leilung hausa tak mai mual pakhat chu a aia hausa zawk Biakliana taksa vaivut-a tihhausak lehzualin a awm niin ka hria. Zoram leilung hrin leh hrai, a lo dina a lo duan, a lo chawi tleia a lo awihtlei Biakliana ruang an zalhna, a thû a luan ralna, a ruhro an phumna hmun ngei mai kha kumkhua atan Mizo leilungah, Mizoramah a chantir niin ka hria a. Zofate tana hmun thianghlim a ni a, thu leh hla lama a rau chanpuite’na biakzin (pilgrimage)-a an la tlawh a, chibai an la bûk âwl loh tur a nih vei nen.
Tih tak êm-ah chuan amah ang bawka naupang taka ngawr (TB) natna avanga mual liam ta Romantic poet ropui John Keats leh a ṭhian bul ṭhu PB Shelley te pawh Protestant Thlânmual, Rome, Italy-ah daih phûm an ni a, vawiin thlengin British “sawrkar chak tak”-in an ruhro chu an ram England-a an lâkkir leh kher kan hre hleinem. Westminster Abbey-a Poets' Corner-ah anmahni hriatrengna leh chawimawina lungdawh a siam a, a duhtâwk mai asin maw le.
Ka la hre reng mai, nipui rum leh lum vanglai, ni sensa hnuaia kan ṭhian thumina Roberts Hospital Thlanmuala Biakliana thlân awmna a mual muala kan phêk zawn ni kha. A bâwr vel tal han rinzâwn tur hria kan awm der si lo va, hnim pik leh buar buan tak tak leh ṭhâng bawn kan sâm chiam nî kha. Hahchhâwl min dawm tura beer vawt han khiat nachang pawh kan la hriat hma kha a ni a. Kan kut leh bân vêl pawh kan vai phuai nasa ve teh e. A tawpa tawpah, kan sâm chhuak ta kha a ni a. A pa Rev. Liangkhaia’n a thlanlunga, quatrain mawi tak mai a:
“Hei hi hriatrengna lo chang rawh se,
Lalpa rawngbawla hrân tum Vâl ṭha,
Chatuan chawlhna-ah a kal ta e,
Sakhming chul lo tur Lalbiakliana.” ti a ziak ka han chhiar phei chuan lung hi a awi zui hliah hliah mai zu ni a. A tlar karthlakin a rhyme thlap lehnghal a. Mizo lungphun ka hmuh tawhah chuan thuziak mawi pawl tak niin ka la hre hial mai.
Zirlai pawl leh sawrkar lam hmalaknaa a hnua a lungphun thual thar lehna hun an hmannaa, resource person-a ṭang a, L. Biakliana poet ropui a nihzia thu zu pau-pui theia ka awm te kha, ka lawmna tithuahhnihtu a ni. Chuta ka thusawi ṭhenkhat chu pawt fânin ka lehkhabu hmasa ber Chawlhna Tuikam (1997) tih-ah khan, “Thihna Tukdawl Zawh Loh L. Biakliana (Our Beloved Novelist as a Poet)” tih thupuia vuahin ka thai bak ve chuk tâk nghe nghe kha.
“Chhaktiang kâwlramah khian
Chung tûrni a lo chhuak;
A iangin lawmna a lo chhuak,
Thinlai kâwlrâwnah hian.
“Hrehawm i tuar em ni?
Khuanu chu dem lo la;
Hmangaihna dik vang chuan tuar mah la,
A tâwp lawmna a ni.”
PA-TI-PHELH-PHAWLH DON QUIXOTE
Ruhro sawi tâkah chuan, Spanish writer lar, ṭhenkhat chuan “father of modern novel”-a an chhâl hial, Cervantes (Miguel de Cervantes Saavedra 1547 - 1616) kum 68 mi ni a mual liam ta, Convent of Barefoot Trinitarians-a an phûm, convent an sak ṭhat leh avanga a ruhro chin hriat lohva awm ta chu a thih aṭanga kum 400 dawnah a ruhro ni ngeia forensic scientist-te’na an ngaih, an hmuhchhuah leh thu chu tunlai chanchinthar langsâr tak a lo ni ve mek bawk a nih hi.
Cervantes kha novelist, poet, leh playwright themthiam tak mai a ni a. A hmingthanpui ber erawh chu a thawnthu, khawthlang literature-a classic tling phâk Don Quixote kha ni. Don Quixote thawnthu chhumbung kha English subject-ah Mary Mount School-ah khan kan zir ve ṭhin a. A hming putu “a-changtupa” ber kha Pa-ti-pelh-phawlh-a ni berin ka hria a, ka nuihpui vur vur ṭhin.
Don Quixote tih hi “dón kee’how-tee” ti a lam rîk tur ni âwm tak a ni a, mahse kan south Indian sister hàng rîn rên, beng-tila te teuh têa mi sih vâwt vâwt chîng tak mai lam dan ang vek khan kan lam hlawm a, “Don Kui-zot” tiin. Mahse, ka inthiam lo lem lo. Engati nge, a bik takin European-ho khuan spelling an thiam loh hlawm viau teh ei! An ziah loh anga lam tur apui khu a tam em em mai a. Maugham tih chu “mom” ti a lam a lo ngai a; Vaughan tih chu “von”. Chuti ang zel chuan Nazi
= naat-see; pizza = peet-sa. Hahthlak hlawm êm mai!
THAWNTHU TAWI
“Reiêk Tlang chhîp in chuan chhuah hunah, Ngaite-i Nu ṭhutna lungpui toh-lâwtah khan dingin, hmar-chhak lam lo hawi chho la. Keiin kan inchung zâwl aṭangin in awmna zâwn âwm ka rawn thlir thla ang a, hmangaihna biahthu kan inhlan tawn dawn nia aw,” tiin kan inchah lawm lawm kha a ni a.
Ka phone veivâk chu a rawn ri ral ral a, ka lo chhang vat a.
Thaw deuh ham ham chung hian, “Hei kan lâwn chhuak tawh, min rawn thlir em? May, ka hmangaih che,” a rawn ti a.
Ka beng atan hian rimawi a va tling em! Ka hre nawn leh châk em a, “Reception hi a ṭha lo lutuk a, a aia ringin han sawi nawn leh teh,” ka ti a.
A bul hnai lawka a ṭhiante awm vete zah ru ang reng tak chung si chuan, a hma aia ringin, “May, ka hmangaihna che, Reiêk Tlang hi ka thuhretu a nih hi. Ka bulah awm ve la ka ti kher mai,” a rawn ti a.
“Fiorella, i mi hmangaih aia nasa khan ka hmangaih che. Kei deuh hian a nia, i bula awm ve chu châk i ni! Rawn in-teleport theih ni se aw! I kiangah chatuan leh ni khat tal ka awm tur a! Min hmangaih tak tak maw?”
"May, i tel lova nun hi min zirtir tum ngai suh ang che, ka thiam thei dawn chuang lo... Nî a tlâk hnu-ah zan a lo thleng ṭhin tih i rinhlelh nî a lo thlen paw’n ringhlel ve lo la ka hmangaihna che ... Mangṭha min ti ngai suh ka ṭah i phal si loh chuan.”
Romei zing chiai kara Reiêk Tlang thlira ngawi renga rei ngial ka din hnu chuan, hla phuah thiam Vankhama’na Tuikhuahtlang atanga a bialnu te khaw lam thlir chho chunga:
“Awmkhawhar lenkâwl ka han thlir a,
Tlang a lang, romei a zâm kara’n,
‘Tah te khian laitual a lêng ang maw?
Hmana suihlung rualpui hi dawn ve maw?”
tih hla a phuah kha keima hriat tham lekin ka phunpui ta bal bal a.