CHÂM RENG MAI LA, VAU THLA ÊNG NUAM

Thlasik khaw vawt a liam a, nipui boruak uap churh hriat tur a la awm bawk si lo, boruak a zangkhaiin, a nuam tawk em em mai a. Ṭhal khaw ṭha vuk mai, ni sensa vawl vawl hnuaiah, sikul naupang chhun chawlh laiin, a thawhna sikul-a staff room tukverh-ah Lalsangzuali Sailo chu a dâk voh voh a. An sikul thlang lawkah chuan vaube a par vul bûng a; râl leh lamah lah a khingpui farṭuah a par sen chûk mai bawk a. Tlang leh mual hla zawk lamah a mit a han lên a, ngaih la tawk chauhin romei chhumin a lo bawh paw chiai mai bawk nen. Sava leh nungcha chi hrang hrangin Siamtu hnen aṭanga anmahni hla dawn ang ang chu, râwl tâwp tâwpin an chiarpui nak nak a. Chu chuan inveng hman hlek lovin lunglengna ram pilrilah a hruai lut a; a ziakfung leh lehkhapuan a chuh vat a, kum 1977, April ni 4 khan thâwklehkhatah a luangliam nghal zawih zawih a:

“Ka hawi vel turnipui sensa hnuaiah,

Ṭuangṭuah leh vau, par tin an vul chiai e;

Thlirin mual tin romei a kai chiai e,

Enchim loh aw, Vau thla eng nuam.

“Aw, Siamtu kutchhuak reng lo ni e,

An fak ning lo hrâm thiam aw mawi zawngte’n;

Thlir ve teh u, khua tin an mawi hluan e,

Enchim loh aw, Vau thla êng nuam.”

Vaube leh farṭuah nupa hi chu nêp an har êm bawk a ni. Zofate zinga ka essayist ngainat ber mai C. Ṭhuamluaia pawhin: “Han hawi vel ila, thinghnah no lai chang a ni lo, pangpar mawi tak tak vul lai a lo ni a, ‘Kan tlang ram par vulna’ tih hla te hi i chhiar i chhiar duh loh pawhin, ṭuahpui leh vau zawng i hnar lo vang,” a lo ti ve chiah reng a ni.

Mi ril Vankhama’n, “Ṭhala’n hnah hlui lo ṭil chawr tin duata’n, lung tileng ṭhal romei a lo zam” (Rimawi Ram) a lo tih ang deuh khan thlasik khaw vawtina an hnah a lo hmeh kawlh tawh thingkungte chuan hnah no an chuang hluam hluam a. Lo hâl bâk rama maute pawh chu chawr novin, herhse zîk no te thlengin a chawr sen hlep hlep a. Chiapcha leh nungchate chuan râwl khat chhuahin Vau thla duhawm chu an awi chiah chiah a.

“Siknipui tuar hnu thing lenbuang zawng pawh,

Chawr tin duatin hnah nêm chhuah hring nghial e;

Zai tin rem thiam lelthang, ngirtling chenin,

Vau thla ni êng an awi bang lo.”

Lalsangzuali hian Vau thla hi a duhsak ngang a ni phawt ang, fûr lai thereng ngirtling chenin ṭhâl châr laiin a hrâmtir a. “Lelthang” a tih pawh hi leltê ti a an sawi bawk rengchal, fûr hlo thlawh lai leh favang laia hram ber ṭhin a sawina niin a rinawm. Heti anga a hun leh hmun inmil lova thil thlentir “anachronism” hi khawvela thu leh hla thiam ber berte pawhina an ke an chheh sual palh ve fo-na ṭhin a ni a. A demawm hranpa lo ve.

Tlai ni nêm ni tlak dawn suar, ṭhal boruak thiang tak hnuaiah chuan mi tu mai pawh chu, naupangte thleng thlengin an hlim em em vek mai niin a hmu a, an nui thawm leh hlim awrawl te chuan an sumhmun thleng chuan a fan tak rawih rawih a.

“Tlai nêma’n hringfa zaleng naunâwnte’n,

Van dumpawl riai boruak thiang leng kara’n;

Leng tin kaina sumtuala’n nui hiau e,

Thlang tlai liam tur kâwl êng hnuaiah.”

A suangtuahna chu a vâk zau zel a, a ngaihtuahna chuan kil tin kil tang a hrût a. Chatuan thudik (universal/ philosophical truth) a ngaihtuah thleng a, vul chi reng reng chuan chul hun an nei tih te, nunna nei chuan thih hun an nei tih te, pangpar tinreng leh nungchate leh mihring nun chen hian tawp hun a nei dawn tih a han hriat chian chuan, a lawm em em mai, hun mawi leh hun duhawm Vau thla ngei ngei pawh chu a liam mek a ni tih a hai si lo va. A hma lawka “par ang vul” kha, “par ang chul” tih simile-in a rawn luahlan a ngai ta si. Leilungah hian Vau thla chu chelh beh reng mai tak a nâp hial a.

“Aw, par tin, nungcha leh hringnun chen hian,

An ral leh thin, ni rei leng thei lo hian;

Mahse Vau thla, hun mawi leh hun duhawm,

Cham reng mai la, pialleiah hian.”

He chatuan thudik hian thu leh hla lama kan mi hrâtkhawkhêngte a lo tihrehawm nasa tawh a; thu leh hla-in a sunna hi an lo chham kur ngiai nguai tawh ṭhin. Vankhama’n, “Vulmawi, i len lai a tawi lua e,” a tih te, H. Lalringa’n, “A tawi lua e, i vul lai ni,” a tih te, Rokunga’na, “Aw khawvel puan anga chul tur hi/ Tinkim dawnin han thlir ila/ Aw hringnun par anga vul ṭhin hi/ Hma te’n zamual a liam tur chu,” a tihte hi thu chhûl khat kual, sentiment thuhmun chhuak an ni. Lyric poet hmingthang Robert Herrick phei hi chuan a la sûn nasa lehzual emaw ni aw, tih theih a ni a; anni ai hian a hla hi a thimin, a pik lehzual pawhin a hriat:

“What, were ye born to be

An hour or half’s delight,

And so to bid good-night?

‘Twas pity Nature brought ye forth

Merely to show your worth,

And lose you quite.”

HMANGAIHNA HI

A MIT A DEL EM?

‘Hmangaihna hi a mit a del’ kan ti teh fo va. He ṭawngkauchheh hi ziaka a lanna hmasa ber chu kum 1405 vela “Father of English literature” ti a an vuah Geoffrey Chaucer-a Merchant's Tale (Canterbury Tales a tih zinga mi)-ah khan a ni âwm e. “For loue is blynd alday and may nat see” tiin a dah a nih kha. Amaherawhchu he ṭawngkam hi a lar zui tehchiam lo. Kan William Shakespeare-a khan a la fuh ngang a ni ang: Two Gentlemen of Verona, Henry V, The Merchant Of Venice leh a lemchan thawnthu dangah a rawn hmang mawlh mawlh a, “But love is blind and lovers cannot see” te a rawn tih tâkah kha chuan mite ṭawngkam chelek rim pawl takah a ṭang zui ta a ni.

Hmangaihna hi a mit a del ni hranpa pawhin ka hre ta lo, thil ṭul lo leh pawimawh lo hi chu a hmu lo derin, a hmuh kân lui ve mai mai ni mahin ka hria. Hmangaihte tlin lohna leh tlâk lohna te chu hmu reng chung si-in a hmu lo va, a hmangaih ṭhulh phah lo chu a nih hi maw. A hmu reng a, a pawisa lo mai a ni. Mitdel a hnekin midangte hmuh phâk loh thil a hmu thei bik ni te pawhin a lang hial zawk.

Hmangaihna chuan mit ni lovin thinlungin mi a en a; itsiknain ‘microscope’-a thil a thlir laiin, hmangaihna erawh chuan ‘telescope’-in a thlir thung a; hmangaihna a panna hmun apiangah tlin lohna a chhah ṭhin.

Hmangaihna hi chuan a naute dang hi a ang ve lo va ser-nung tih-reh theih tawh loh te lam hian a hliahkhuh ṭhin. Hmangaihte tlin lohna hmu thei lo khawpa a mit a del vang a ni lo. Lemziak thiamin a ṭhianpa, mit khing lehlam pual chu a lem a ziahsak a; a mit ṭha lam - a hmai khing-phel chauh langa a ziak ang deuh hi a ni.

Vawi khat Rev Vanlalnghaka’n a zinna-a min hruai ṭumin, khaw kar kawnga kan tlan laiin, "Love is HNARPING" a ti zauh pek a. Mahni pasalte zu ṭhing rim nam hum hum pawh mutpui zankhua peih nu an tamzia thute a sawi luam a, a nih hmel angreng.

“Hmangaihnain sual tam tak a khuh si thin a,” (I Pet. 4:8)

LIFE OF PI

“Pathianin min hlamchhiah ni a a lan chang pawh hian ka chungah a mit a fu reng a. Ka tawrhna te hi barah a khawn lo emaw ka tih lai pawh hian, min thlir reng a. Chhanchhuaha awm leh beiseina reng reng ka neih tawh loh hnu-ah, chawlhna min pe a. Tichuan, ka khualzin kawng zawh chhunzawm zel turin min thahrui a!”

Canadian thuziakmi Yann Martel-a thawnthubu ngaihnawm tak (fantasy adventure novel), Life of Pi, kum 2002-a Man Booker Prize a lak phah hialna film-a an siam kha ka en nawn leh a. Hmuhnawm ka va ti kher ve le e!

Mahse, ka’n ti teh ang, keini a “ziaka ziak ngei” ngaina mi (lover of the written words) tan chuan, lehkhabu film-a an siam dang ang bawkin, a film chuan a novel chu a phawk phak lo deuh. Lehkhabu chhiartute’n suangtuahna rama kan lênpui veng veng theih ang kha film entute hi chuan an nei ve thei lo va. Screen-a an hmuh chin zawng hi an thlen chin a ni a. Lehkhabu chhiartute hi chu thlirtute mai ka ni lo va, kan tel ve phâk hial ṭhin.

Yann Martel kutchhuak hmasa lam hi a “tla na” lo khawp a. A lehkhabu hmasa pahnih tlangtlak loh luat vangin a a lehkhabu chhuahsak ṭhintu Faber & Faber chuan a lehkhabu pathumna tur chu an chhuahsak duh ta lo hial a. Publisher dang 5 laka a hnawn kual hnu-ah a tawp a tawpah chuan tukhaw hriat loh lehkhabu chhuahtu pakhatin risk an han lakpui leh thâwr a. Kar lovah khawvela lehkhabu hralh kal ber pawl a ni zui ta a, chu lehkhabu chu Life of Pi hi a ni.