MI FING MIHRINNA NGAIHTUAH CHHUAH ZAWH LOH CHU!

Kan ramah hian koh­hran hi a thu a, thil a tithei êm êm a. Mi hla phuah-ah te thleng pawh hian theihthawh a bâwl fovin ka hria. Mi hla, an lehlin pawh ni lo, anmahni irâwm chhuak ngei lo siam danglam a, lo thlaksak an ching fo va; tih sa loh loh an ti ṭhin. Mahni rilrem zawnga mi hming, duh leh lungsi taka an sak sa lo “edit”-sak ve ngawt ang deuhvah ka ngai.

Kan Kristian Hla Bu chhut hnuhnun ber (18th revised edition, 2005)-ah pawh hian chu’ng chu hmuh tur a awm nual. C.Z. Huala hla “Nitin ka hnenah awm reng ang che, Lalpa” (456) chang 3na tlar 3naa a phuahtu’n a mi deh na thei tur zawnga “Zion ram nuam an hawng leh ta an tih chu!” ti a a phuah chhuah chu thu tluangtlam sawia sawitirin, “an hawng leh ta an ti e!” tiin an “siamṭhat”-sak ngawt a.

RL Kamlala hla “Sualin bosan mah ila, a ṭhatna chuai ngai lo” a tih, “a ṭhat a chuai ngai lo” ti a an thlaksak ngawt pawh hi a fuh lo hle. An buaina lai ni a ka hriat tâk chu, edition hmasa lama “A ṭhatna chuai ngai lo” tih zawh chiah a “semi-colon(;)” an dah ṭhin vang kha a ni. Hei hi semi-colon awmna hmun tur a ni lo. Kamlala hian Pathian ṭhatna chuai ngai lo chu inchhira a zawn leh chuan a zar a zo leh tur thu a sawina a ni si a. “Thinlung a lamah hawn ila ro thil dang a ngai tawh lo ve,” tih tur “lo vang” tia an dahsak (KHB 95) te hi a phuahtu phuah dan ang taka dah kir leh a va châkawm em!

Ka hriatsual te a nih nghal loh chuan, Thanherha hla “Chhandamtu lungngaihna Kalvari” (218) tih thunawna “A kut, a kê, a nâkah hmelma hliam a tuar” ti a an dah pawh hi a phuahtu phuah dan chuan “hmelma hriam a tuar” tih a ni zawk awm e.

Hla bu dangah pawh Zoramliana hla, “Thihna lui ral ka lo kai ta” tiha “Tunah ka chawl ta Krista-ah, Ka chhuahsan tawh he lei hrehawm ram hi,” tih lai pawh hi, “Ka chhuahsan dawn,” tiin an lo her danglamsak a. A zia lo ṭhin khawp mai. He lei hrehawm ram hi tisa ni lovin thlarau lama a chhuahsan tawh thu a sawi a, chu chu khawvel mite’na an hriat thiam loh chu a ni.

Kristian Hla Bu an ennawn lai vel khan Lalthara (IAS) khan, Chawngkhupa hla-a “Mi fing mihrinna hianin a ngaihtuah chhuak zo lo va che,” tih hi a phuah dan dik takah chuan “Mihring mihrinna” tih a ni, tih ang zawng khan huai takin thu a rawn ziak a. Mi rintlak ni a ka hriat avang khan a sawi chu ka lo ring nghal a. KHB 18th Edition-a “Mihring mihrinna” ti a an rawn dah ta pawh chu ka lo lawm khawp a, chanchinbu-ah leh ka lehkhabu Thlaler Aurawl (2007)-ah khan: “Tun edition buatsaihtute hian mi fakna hla phuah sa engakhawlawilova lo khawih danglamsak ngawt âtthlakzia (the folly of tampering unnecessarily with hymns) an man ve ta viau mai a, hla bu hmasa lama Chawngkhupa hla “Mi fing mihrinna” ti a an lo thlaksak tawh pawh, “Mihring mihrinna” (KHB 36) tiin an dah lêt leh ta a, a lawmawm takzet,” tiin ka fak hluai a. Chawngkhupa hian “Mihring mihrinna” tiin a phuah a, mahse, Brig. Sapliana thurâwn angin “Mi fing mihrinna” tiin a thlak danglam a ni, tih thâwmte a awm bawk si a. Amaherawhchu, a hnua ka han chhui zui hian ka lo fak hmanhmawh mah mah niin ka hre ta a.

Ka pu (H. Vanlalthanga) khan, mihlim tih takah, mihlim dang hi a hîp thei riau va. A in pawh kha mihlimte lawilênna leh khualbûk ber a ni ṭhin. An sin atan khan Assam Rifles-ho kawmol (blanket) hluihlawn (condemned) tawh kha a lei khawl rui ṭhin. Thlarau mi Chawngkhupa (1909 - 1990) pawhin iptepui bân nan teh a hmang ṭhin a. Chaw a ei khan chawhmeh: dailuah, bai, tlak, râwt leh chawhmeh dang awm ang ang kha a hmet kawi vek mai ṭhin a, “Chawng-chawhchawrawiha ka nih hi,” a ti mai ṭhin. Ruahsur bur bur zan, zan lai laia blanket han sûk hluai te kha a ching ṭhin.

Ka nu (Lalrinliani) hian a titipui nasa ṭhin a; a ṭawnghriat loh (glossolalia) te hi, “Lo ziak rawh,” tih mai te pawh a ching viau. Ka nu hnena a sawi pakhat chu, khenpui kumin, Tuikhurliana te ina a mikhual laiin, tui ka chawi ve e, a ti a. A thlen inte chu an lawm khawp mai a. An kawt a kawh thlen chuan a tui chawi sa chu a leih baw ta vek mai a. “Engati nge i leih buak leh ngawt?” ti a an zawh chuan, ani chuan, “Khua a ṭhal rei tawh êm a, ‘Ruah a sur dawn tawh e,’ tih entirna a nih kha,” tiin a chhang mai a. A sawi ang ngei ngei chuan a tukah ruah a sur zui ta nghe nghe.

Khai le, kan peng kual thui dawn, kawngpui i pawh leh vat ang. Khatih hun lai khan a hla phuah hi a lar hle tawh a, “Mi fing mihrinna” tih leh “Mihring mihrinna” tih chungchangah hian inhnialna a awm laih laih tawh a. Ka nu khan amah ngei kha a phuah dan dik tak a zawt a, “Mi fing mihrinna” ti a a phuah thu fiah leh chiang takin a hrilh ta a ni. Hei hi a fate’na a lungphuna an ziah dan pawh a ni.

Ka nu hnenah chang ni lo, pa râwnkai leh rinkai tak takte hnena a sawi dan pawh chu tho chu a ni. Kum 1936, April ni 10, Good Friday khan Sailâm biak inah thlarau lama a zâwlpui Upa Khuangzika sermon a ngaihthlak laiin thlarau pawlna danglam tak a chang a. I Korinth bung 1na tawp lam: “Mi fing finna chu ka tiboral ang..” (19) tih te, “Pathian finnaah chuan khawvelin finna hmanga Pathian an hriat theih loh hnuin, thu hril âtthlak hmanga a ringtute chhandam chu Pathianin ṭha a ti hle si a,” (21) tih te, “Pathianin khawvel thil âte chu a thlang zawk a, mi fingte chu a tih mualpho theihna turin,” (27) tih thu te hmangin thlarauvin a pâwl a, he hla hi “a van tla” a lo dawng nawlh mai a ni âwm e. “Mi mâwl ber pawhina an hriat theih, Mi fing berte chhui chhuah phâk rual si loh” a ni miau va!

He a hla dawn thar hi Aizawl hmunpui ngeia puan chhuah ṭul tlata a hriat avangin Aizawl Jail-a tan a dil a. A dilna ang chuan June leh July thla chhung tan inah chuan an khung a, he hla “Aw Khawngaihtu Pathianin” tih hi a puang chhuak ta a ni. Kâr lovah Zoram dung leh vang a tuam chhuak nghal a, vawiin thlengin kan lênkhawm hla chuam a ni zui ta ngat ngat a ni. A chanchin hriat belh châk chuan R. Lalrâwna buatsaih “Thlarau Mi Pu Chawngkhupa” (2014, pp. 238, Rs 150) kha lo chhiar teh u.

Mihring mihrinnaah chuan mi thuahkhat, mi chawhnu lam kan tih tur ang chi chu a ni ngei alawm. Naupan laia ka hmuh ve chang pawhin police lukhum “beret” uk a khum a, ngotekherh a veng a, kawr râng ruai ha-in, ZORO flag leh badge nen a inchei chân buai a, khuangtê hmathlâkin a awrh ṭhin. Mahse Thlarauvin khawvel finna pawhina a zawh loh lawmna a pe miau mai a, lehkha chhiar zauvin, zir sang mah suh se, Pathian hmangaihna thu hi a chhiar thiam em em mai a, “Van leh khawvela’n a khat e,” a ti thlawt reng a. Kawl buntir ngai khawpa bawraw-a an ngaih ni mah se he a kamchhuak hla “Aw Khawngaihtu Pathianin” tih hi chu a thûkin a va sang tehlul si êm!

CHHUT SUAR (PRINTER’S DEBIL)

Thu chhut sual hi a awr (awh ka tihpalh, a awl) ngang a ni, kan thupui pawh hi “Chhut Sual (Printer’s Devil)” tiin lo chhiar dik teh un. Uluk taka han ennawn ngial hnu-ah pawh hian, mahni thu phuah chu kan chhiar dik mai zel a, computer monitor screen hian mit a bum fo. A tlai luat hnu, siam ṭhat theih a nih tawh loh hnu hian kan hmu chhuak leh zut zut lawi a. Ka column hnuhnung berah pawh, “lunglenna” tih tur naupang chhe tawngkam deuhin “lunglengna” te ka tih nawk nawk kha.

Social networking websites leh SMS tih angreng vela Sanskrit, Swahili leh nausen ṭawng fiah lo kaih pawlh emaw tih mai tur khawpa hawrawp chiangnial lo nuaia nula no nalh takte’na thu an chhut te hi chu kan ngaithiamin, kan chhiar thiam em em vek zel a. Mahse chanchinbu zahawm chin leh lehkhabu pangngai takah hi chuan kan thikthu hi a chhe thiang ve bawk a ni.

Ngunthlûk mangkhena kan chhu ni a kan hriat lai pawh hian chhut sual - “typo” (“typographical error” kaihtawi) - hi a pumpelh hleihtheih loh a nih ber hi. Cellphone leh smartphone keypad hmanga thu chhut hi kutzungpuia chhut a ni tlangpui a, chuti anga thu chhut sual chu “thumbo” an ti ve leh thung. “Thumbo” tih chu "thumb" leh "typo" thu pahnih, a awmzia leh a hawrawp kaikawpa thumal siam thar “portmanteau” a ni. Heti ang hi keini kutzungpui lian-ho hian kan chin zual avangin "fat-finger syndrome" te pawh an ti thin âwm e.

Thu chhut sual hian (ṭhut sual ang bawkin) pawi a khawih thui ve thei khawp mai. Shillong MSU magazine Ri Khasi Press-a kan chhuttir pawh, khâwl-ha rem chawpa tih vek kha a la ni a. A bu a lo chhuah chuan, "Mizoram CM Pu Lal Thanmâwla, Dam reng reuh re!" tiin min lo chhutsak kulh a!

Kan veng YMA chanchinbu Chhimhleitlang-ah pawh, “Ruihhlo Do Kum puan bawhzui ṭha ber lawmman an lâk chu Vanapa Section chuan ruiin an lawm,” an ti tawh bawk (ruaiin an lawm kha a ni reng si a).

Hei vang hian alawm Mark Twain paw’n, “Hriselna bu i chhiar chuan fimkhur takin chhiar ang che. Khawl chhut sual te hi i lo thihpui dah reu reu ang e,” a lo tih hial.