A PHÊK ROPUI CHUNGAH

Tun ang digital khaw­vel, vawi khat kheuh keuhva information duh duh deuhthaw a hmeh chhuah theih tawhna hun, rangkachak zungbun bunna zungṭanga han tuk keuhva duhthala audio leh video clips a hmuh zut zut theih tawhnaah hi chuan lehkhabu chan hian nawhchizuar siniar chan pawh a tluk tawh mang lo achha chu a ni e. Mahni duhthu ngeia lehkhabu lo la chhiar ngur ngur chu vân an vâng pharh tawh. Mi fate’na laptop, palmtop leh khâwl changkang tak tak an leklâm sup sup tawh laia typewriter lo la inchhawp hnawk ang mai hian kan tunlai lo ni te hian ka hre ṭhin.

Kei hi ka changkâng lovin, ka “thangkâng lo” hneh ve hrim hrim ni maw, lehkhapuan chilh khawma chhut ngei lehkhabu hi ka la thlang ber ta fan mai. Lehkhabu hlui rim leh thar rim te hian duhtakte rim ang mai hian min la hîpin, min la aizial hneh a. Digital lehkhabu - eBook leh iBook tih te leuset hi chu savun kawrchung chhana hnungthak hiah tlukah pawh ka ngai lo.

Zan mut dawna lehkha chhiar loh chu in-kiss miah lova inngaihzawn ang deuhvah ka ngai. A kokim lo, a kalh a kim lo, a khingbai! Thlasik khaw vawh vanglaia blanket thuah thum kâra kut han rawlh chhuah a, kut bâwr vur-ting vek khawpa lehkhabu han chelh te hi ka nawmchen ve-na a ni.

Tunlai mi tam zawk hi chuan kan thil hriat duh hi internet-ah kan google (zawng kual) puat a; kan hriat duh lai tê chauh chhiarin, kan thur chhuak a; chuvang chuan kan kan thil hriat hi a ziaktluak lo va, a chhum bung a, a nghet lo riau ṭhin. Social networking websites vel aṭang leh, TV leh chanchinbu-a ngaihdan thawh khawm aṭang ringawt pawh hian a chian êm hi. Chhiar tlêm si, kamtam si; hawi zîm si, vak zau si, chaltlai leh dêngkhâwng taka thu vuak thlâk thiam em em mai, mi fing pui pui, tumahina kan râwn lêm loh, thatho leh ṭuantha ang reng fu, eng engemaw chu hre ve dûm, rin tak tak tlak si loh “resourceful idiots” hi duh aiin kan tam ta. Internet ṭhatna leh ṭangkaina chu sawiin a siak lova, sawi sen a ni lo. Chutih rual chuan information dik lo chhuahna kawngpui lûn ber (biggest super highway of misinformation/ factual errors) a ni bawk tih hi hriat tel tur; rinrâwla neih râwt ngawt chi a ni lo.

Screen-a thil kan lo thlir mai ang lo tak hian lehkhabu chhiar hi chuan kan thluak, rilru, ngaihtuahna leh suangtuahna kan hman vek - “interactive, intellectual involvement” - hi a phût tlat a; chuvang chuan thluak sawizawina ṭha tawpthang a tling.

Lehkhabu chhiar ngai mang lo, ngainat leh ngaihhlutna chang pawh hre lo mihring chu, lehkha zir sang tak a ni emaw, sorkar, kohhran leh khawtlanga dinhmun chungnung taka ding pawh ni se, kawng tam takah tawrhhlelhawm khawpin an chut a, an chhaw chhah chhuih châwk. Hriam ṭha reng tura chemin lungtât a mamawh ang hian, kan thluak pawh hian lehkhabu a mamawh a ni. Tuma tur luih lohva lehkhabu chhiar thin mi chu, eng anga mi tlâwm leh hniam pawh ni se, fingvâr vak âwm pawhin lang mah suh se, tâwngpâwng zuam ngawt suh ang che, i rin aiin a hriam ru hrep ang.

Indian-English writer ka ngaihnat tlemte zinga mi Ruskin Bond chuan, “College kal ngai miah lo mah ila, college kalte lehkha chhiar aia tam a nih loh paw’n, an chhiar zat tal hi chu ka chhiar ve chiang a, chuvangin ka education hmuhna hi chu second-hand lehkhabu dawr a ni ti ila ka sawi sual tam pui lo vang,” a lo ti a. Chuti ang chiah bawk chuan,Cowboy-bu ziaktu hmingthang Louis L’Amour, a lehkhabu avanga chawimawina chi hrang hrang lo hui ngheng tawhtu hi lehkha zir sang lem lo, mahnia inzir fing, inhlawhfaa eizawng chunga kum khata lehkhabu “awmkhauh” tak tak 120 chuang chhiar pap pap ṭhin a ni a. Ama chanchin a ziahna “Education of a Wandering Man”-ah khan: “Eng zirna in mah hian ‘education’ min pe thei lo tih hi ka hre chiang a. Zirna in (university)-ina a pek theih chu a ruangâm mai, zirlaite kawng kawhhmuha kaihruaitu chauh a ni. A bâk zawng chu mahni-a inhai ven chi a ni,” tiin a ziak.

Cyber khawvelah leng tawh mah ila, kei erawh hi chuan lehkhaphek ropui chunga chuang khawlchhut ngei mai hi ka la thlang ber mai.

MAL book of the year hi

Mizo Academy of Letters-ina kum chhira Mizo irâwm chhuak lehkhabu ṭha ber thlan an chin tirh lam aṭang khan ka phâk ang tawk tawkin ka lo thlâwpin, ka lo phurpui ve ṭhin. Sabereka Khuangkaih magazine ka enkawl lai te khan an secretary report zawng zawng nen lam ka chhuahsak thlap ṭhin a; review, interview, a ziaktu leh a lehkhabu chanchin tih angreng te nen khan. Engemaw chen chu cover story-ah pawh ka hmang deuh ziah ṭhin. Keini tluka an lehkhabu thlan chungchang tuam ṭha kha an awm lo vang ka ti ngam sak, anmahni journal Thu leh Hla ngei pawh chhiar telin.

Mahse, ngaihzawng rinawm lo neih ang maiin min tihnualin, min tibeidawng nawn ta awn awn mai a. Vawi hnih-khat han thlan fuh loh palh ṭum te chu a awm ngai alawm, mahse, an thlan fuh loh kum a ni kum tin ta deuh mai ni ber khan a lang a. Tunah hian vawi 25 zet an thlang tawh a; “Thlan âwm tak a ni,” ka tihpui theih chu bu 5 pawh a tling lo. MAL meuhvina thlang ta chu tiin a ziaktute’na a bu min pek loh pawhin ka lei ve hram hram ṭhin a. Mahse, engtik lai emaw aṭang khan ka lei buangbar peih ta lo. Phek 20 vel ka chhiar thlen hi chuan ka duhkhawp aia tam hi ka hmu a, a bak ka sâwn leh thei tawh ṭhin lo. Engemaw zat hi chu literature pawh ni lovin, Pankaj Mishra’n, “anti-literature chi thar” a tih ang kha ni maiin ka hria. A ṭhen phei chu creativity anchhe lawhna (a curse to creativity) ni mai te pawhin ka hmu.

A chang hi chuan chanvo ṭha chelha thiltithei deuhte’n “Ka hnungthak min hiah la, i hnungthak ka hiah ve ang che,” an intih tawnna hmanrua ang lekfang ni hian ka hre rum rum ṭhin. Pawl tlem têa mi tlêm tê-ina an duh zawng leh duhsak zawng an thur chhuak a ni ber lo maw, a tih theih ang.

Mizo literature hmakhua ka ngaih luat avang khan, kan thu leh hlaa tuimi inhlawmkhawm pawl lian ber meuh pawh zuah lovin ka khêng a, ka kher a, ka khak a, ka khâwng kher kher ṭhin, Kelkâng kal ve lo tih takah. “Kalphung nei lova kal hi MAL kalphung a ni,” ti te khan ka han ngur ta chher chher mai ṭhin a. Mahni pute sîk chiam chîng bawngpâ chu an pute laka tuitlak ngaihna awm hek lo le, an bekbawr chhah min chhawn a, an thiltih nikhua pawhin vote thlak zo tawh haw lam ang maiin min chiau-au peih alawi an awm ta meuh lo. Mahse ka inchhir chuang der si lo.

Hman aṭanga ka lo sawisel tawh, an bengkhawn duh miah loh chu, fiction leh non-fiction bukthlêng khata an khai ṭhin hi a ni. Ṭhuang (genre) hran daih a ni a, eng tehfungin nge an teh a, eng sahal nge an khai ṭhin ka hre chak ngawt mai. Zai thiamin nge thiam zawk thu sawi thiamin? tih ang deuh hi niin ka hria. Thlûr thuhmun hla lamah pawh han ti ta ila, a la khirh fu tho asin, RL Kamlala nge hla phuah thiam zawk Fam Lalzova?

An lehkhabu thlan tam zawk en hian, tun hmaa tehfung (judging criteria)-a an hman thin ni a an sawi: Originality & creativity (25%), language & critical analysis (25%), literary & artistic value (25%), layout and general impression (25%) te hi an hman tak tak rin har ka ti. An thlan chhan an sawina “citation”-ah pawh hian a chiang reng mai.

Literary award a nih ang hian lehkhabu ṭha leh ṭangkai kan tih pawh hian kan thlêr sîn a, kan hlai pan thiam a ṭul khawp ang. Ṭhat leh ṭangkai thu ngawr ngawrah chuan: Oil Palm chin dan bu te, ei siam dan bu te, traffic rules bu te, Sande Sikul zirlaibu te thleng pawhin lehkhabu chhawrnahawm tak a ni hlawm alawm. Literature khawthlir aṭanga lehkhabu ṭha ber kan thlang dawn a nih chuan a lehkhabu kha kan en tura ber chu ni âwm tak a nih laiin, a ziaktu dinhmun leh chanvo chelh te, a pawl zat leh credentials te hian a thlangtute thinlungah hmun laili a chang fo niin a lang. Tun hnuah hi chuan chu chu an dahṭha ta deuh a, tin, fiction lam an âwn ta fu bawk. A literary quality lamah erawh chuan ka dahsan hranpa loh lehkhabu (books of questionable merit) an la ni fur. Keima lam dik loh te pawh a ni ve em em tawh ang.

A thlangtu tur kan thlan danah pawh hian kan duh fir deuh a ṭha khawp mai. Mite chuan heti ang endiktu atan hian: reviewer, critic leh men of letters lar te, literature lama mi vengva librarian & publisher te, college lama literature zirtirtu ṭha chungchuang leh chanchinbumi, literature lama hming chher tawhte hi an hmang ṭhin. Keini hi chuan MAL pawla inbarh lût thiam, phusa peih, hotute nuih ruala nui keh hui thei reng, an laka tlatlum fal bik leh a remchang chang an man khawm hi a ni ber a, mite ngaihnawm tih tur thuziak mam ṭha thlep tlawp pawh la nei mang lote an ni fur hlawm a, chu’ng mite chuan lehkhabu ropui tak an thur chhuah nawlh theih a beiseiawm lutuk loh.

Ka ṭhian hnai tak pakhat chuan, an kalphung a han en hian, “Ka lehkhabu hi chu book of the year in thlannaah hian khawngaihin lo thlir tel ve lo mai teh u, tih hial ka châk e,” a ti. A rin loh takin top 10-ah emaw ni kha chuan a lan ve phâk lawi kha. Kei chuan kha a lehkhabu kha khami kuma lehkhabu chhuak zinga ṭha ka tih ber a ni mauh thung.

Heti ang lam thlangtu awmchhun an nih avang hian MAL hian fimkhur, uluk leh ngunthluk takin chêt la tawh se, ka duh takzet. An lehkhabu thurchhuahte hi a nawlpui hmuha Mizo lehkhabu dinhmun tarlanna pholêng a nih avang hian mêna thlâk theih mai a ni tlat lo. Mizo lehkhabu chhiar tam vak lo chuan, “Mizo chu literature-ah kan lo la hniam hle mai, lehkhabu ṭha bera an thlan mah heti mai mai hi a nih si chuan a bu dang phei chu ka chhiar peih lo,” a ti thei dawn tlat. Tunah pawh hian hian MAL Book of the Year hian ngaihhlut leh ngaihven a hlawh nêp tawh hle niin a lang, Pulitzer leh Man Booker dawng lehkhabute hi chu awihawm loh khawp hian an hralh nasat phah thur thur a, tuna book of the year-a kan puan vete hi chu, keini phak tawkah pawh an hralh hnem phah lêm vak ta lo tlat. MAL hi a fimkhur loh chuan, L.Keivom ṭawngkam takin, an lehkhabu thlante hi “MAL zahawmna hêktu” mai mai an ni hlawm ang tih a hlauhawm.

Kuminah hian eng bu nge pârṭhi an awrhtir leh dawn, i lo thlir ang.