KA CHANCHIN HI ZIAK DAWN ILA

Kan tualchhuak chanchinbu pakhat chuan, Indian tennis star Sania Mirza autobiography ‘Ace against Odds’chu Sania pa Imran Mirza ziah, niin a sawi a. Imran Mirza hian a châk chu dappuiin, a phuah khâwm velah pawh a pui ve teh meuh mai; mahse, autobiography tih a nih ang ngei hian a ziaktu chu amah Sania Mirza ngei hi a ni a, he lehkhabu hi kum nga dawn a lo sual tawh a ni nghe nghe.

“Autobiography” tih hi Grik ṭawng thumal pathum kaih-khawm (“autos” = mahni + “bios” = nun + “graphein” = ziah) a ni a, a awmzia chu mahni chanchin ziahna tihna a ni ber awm e. Miina ama nuna a thil tawn amah ngeiina ziaka a dah hi a ni, kan ti thei ang.

Heti anga anmahni chanchin an ziahna lehkhabu, autobio-graphy ka ngainat deuh deuhte chu (tlêm chauh han thur ila): The Story of My Life by Helen Keller, The Diary of a Young Girl by Anne Frank, Long Walk to Freedom by Nelson Mandela, The Story of My Experiments with Truth by Mahatma Gandhi, I Know Why the Caged Bird Sings by Maya Angelou, Zoram Politic Lumlet Dan (Bel Keh Phuar Khawm Tui Pai Thei Lo) by A. Thanglura te hi an ni.

“Autobiography” leh “memoir” hi awmze in-ang reng, duh duha hman thlakthleng theih ni a ngaih a ni deuh ṭhin a. Tun ang thu leh hla hun (modern literary era)-a ṭhuang (genre) hrang hrang daidanna bang a pan tial tial hunah phei hi chuan thlei leh thliar hran a har telh telh mai. Lehkhabu chhuahtu lian leh lar tak tak bakah, “Amazon.com” ngei paw’n huang (category) thuhmunah a dah a ni.

Memoir-ah chuan a ziaktu nuna hun bik, thil thleng pawimawh nena intawng, va thlur bingna deuh a ni a. Novel te anga a ngaihnawm tur zawnga ziah a ni tlangpui bawk a. Ama “memoir” a ziahna, Palimpsest-ah Gore Vidal chuan he thlur (genres) hnih hi heti hian a sawi, "Memoir chu miin ama chanchin a hriat dan a ziahna a ni a, autobiography erawh hi chu history, research beih ngial ngai, ni, thla leh kum bakah, kan thu ziahte finfiah nawn leh ngai a ni," tiin. Mizo ṭawnga memoir bu kan neih ṭhat lâwt laka ka hriat chu “Thamral Lo Mitthla (Lingering Memories)” tih Jimmy L. Chhangte ziah hi a ni.

Autobiography han sawi tâkah chuan kumin May thla Thu leh Hla Huangah khan heti hian âwkâ ka nei zauh a nih kha:

“.... kan Mizo IPS officer châwl ta’n ama chanchin a ziahna bu hminga, hming chungnung tak a vuah, “HT Sangliana: Ka Chanchin (An Autobiography of Super Cop)” (2016) ti a tun hnai maia a tihchhuah te hi, a hming aṭang ringawt pawh hian keini ang rual chu kan tîm a, kan ṭim (Mi dangina a chanchin an ziahna biography-ah “Super Cop” tih chuan lo ko se la hriat a hahdam deuh tur. Ṭhangthar zawkte’na “Super Trio” an invuah mah engtia tih thu loh). Khawvel hriat hlawh Bengali writer, Sap zingah pawh ani aia Sapṭawng thiam hi an tam lo vang a, tih tur Nirad C. Chaudhuri’n ama chanchin a ziah ve kha chuan, a bu hmingah “The Autobiography of an Unknown Indian” (1951) a ti ngam ṭâwk kha a ni a, a lehkhabu hi ‘international classic’ tling a ni lehnghal. Brig. T. Sailova’na ama chanchin a ziahna bu hminga “A Soldier’s Story” a han ti te kha mawi ka va’n ti tehlul em!” tiin.

He ka thukhawchang hian a ziaktu vua leh vâng ni âwm takte lai a lo khei zak ni tur a ni, palai rawn thlâk mai pawh an duh uaih uaih hman a ni âwm e. A bu chhunga a lehkhabu hming vuah dan sawi fiahna pawh chhiar mang lovin a rawn pâwr ve vak a, te pawh min ti a ni âwm e.

Ni e, ka pha lo, a bu hming, a “subordinate title” hian, hmel-chhe ṭankhawh laklawh ang maiin min hnar sa tlat mai a, a mahni leh mahni inngaizawng (narcissist) thawmhnaw deuhvin ka hria a, phêk khat pawh ka keu lo. Mahse, chutia min han vawm lêt ve tâkah chuan, a chhuahtu thuhma-a a bu hming phuah dan a sawi lai tê bîk chauh chu ka han bih ta a. Heti hian a lo inziak:

“Ama ziah ni lem lo, a bu hmingah hian KA CHANCHIN tih hnuaia ‘An Autobiography of Super Cop” tih hi keimah ziah telhsak a ni a. ‘Super Cop’ tih hi police ṭha chungchuang tak a nih avanga India mipuiin amah koh nana an hman a ni,” tiin (India mipui a tih hi engzat pawh chu lo ni se).

Hei hi thil nih dan a nih chuan, a chhuahtu hi a thathovin, a thothang a ṭha mah mah mang e, mi autobiography hming ama thu-a lo belh ve ngawt chu leh! Tun hnuah chuan hlîng rah palh hlau taka a kal dêm dêm te pawh a ṭha ang. He a lehkhabu hming avang hian a ziaktu pa ber hi mi ngaihven leh hriat hlawh châka tuihal huam huam, lar leh lansarh thlahlel (attention seeking & publicity-hungry), mi lu lei leh intivei (pompous & arrogant) tak angin kan hmu palh ang tih a hlauhawm khawp mai. KA CHANCHIN tih hnuai chiaha khual khung chhunga, a “qualifying subtitle”-a ‘An Autobiography of Super Cop’ tih a nih hian ngaih sual loh a har êm a ni.

A dah duh a nih chuan hnampui zawkte’na an tih ang hian a bu hming ni lovah, a kâwm chhipah emaw hawrawp tê deuh zawkin, “‘An Autobiography of Super Cop” tih ziak se, a hnuai chiahah “Publisher” tih dah bawk sela mi a ko deuh ang a, a pai pawh nuam ngei ang.

Tuna ka ban phâk maiah pawh hian humorist Dave Barry-a lehkhabu chhîpah, (a lehkhabu hmingah ni lovin) heti hian a lo chuanga: “The funniest man in America - The New York Times Book Review” tiin. A bul chiaha Phillip Yancey lehkhabu kâwm chhipah pawh, “There is no writer in the evangelical world that I admire and appreciate more - Billy Graham” tih a lo chuang leh bawk a. A dangah pawh: “No 1 bestselling author” tih te, “Winner: the Man Booker Prize 2015” tih angreng te an dah a, mi chîn loh dan a ni lo. Mahni chanchin ziahna bu hminga heti anga a chuan chuan a ziaktu kha mawh a bel loh theih loh alawm.

A nih leh, entir nan mai mai, zaithiam chuai leh chul thei lo C. Luri ṭawngkam takin, ka chanchin hi ziak dawn ila, ka lehkhabu hmingah, “Ka Nunkhua: An Autobiography of the Mizo Shakespeare” tiin lo vuah ta ila. Ka lehkhabu min chhuahsaktu khan thuhmahruaiah tawi tê-in, “Ama ziah ni lem lo, a bu hminga ‘Mizo Shakespeare’ tih hi keima ziah telsak a ni a. Mizo mipuiin amah koh nana an hman a ni,’ tiin min sawi mâmsak tum ta se, ka hmai a phih fai zo ngût nâ ‘maw chu le?

Ṭhian thum zaipawl “Super Trio” hming chungchang ka khaknaah pawh, pa pakhat chuan, “A tirah hming an nei lo va, Super Trio tih hi chanchinbu mite’n an lo phuahsak a ni a, miin an lo hriat dan a ni chho zui nghal a, an pu tlang ta mai niin alang,” tiin a rawn sawi a. A enga khaw pawh chu ni se, pu tlaka inngaiin an pawm duh a, an pu zui ta tihna a ni a, insawi fihlimna teh vak tur a awm lo.

Nausen laia hming min saksakah chuan duh dan sawi tura âwkâ kan la neih ve loh avangin, min saksak ang ang kha kan put ve ngar ngar mai a ngai a (chutichung pawh chuan chanchinbu velah roreltute hriatpuinaa hming thlak kan hmuh chamchi hi). In chhunga chaichîm lo lût pawh hâwl chhuak ngam mang lo pawh hi Saizahâwla ka ni thei a. Mahni pastor bial chhungah pawha mite hriat hlawh lo pawl tak pawh Khawvelthanga a ni thei tlat. Hei nen hi chuan khaikhin rual a ni lo ve.

MIN HRIA EM NI?

Ka hmêl i hria-in, min hmu fo pawh a ni thei; mahse, ka nun kawng chhuk-chho zawh dan chipchiar min hriatpui em?

Mi hrechiang ni a inhriain, min demin, min deuh zung zung ang maw?

Ka nui ri i hriain, ka hlim hmêl i hmu fo ang ti raw’? Mahse, ka mittui tla i hmu tel tawh em?

Chhungrila ka natna lanchhuahtirtu chu ka mittui hi a ni lo fo va; ka natna thup tuma hlim hmêl ka pu lui hrâm hrâmte hi asin a châng chuan ka lungngaihzia puang chiang zawktu chu.

KHUA A TLAI HMA HIAN

Sikeisen thleng rawkin ka hmangaih che, a lo lêt thlâk leh lam zawng nen.

Ka hmangaihna che hi ngaihthah a, namnûlin, palzam ngai hauh suh ang che.

Chutilochu, engtikah emaw i muhil i ṭhangharh ang a, koh kir rual lohvin ka lo liam hla lutuk tawh si ang.

Chutih hunah chuan, arsi chhiara i buai luat vangin thla-pui ber i chân ta tih i hrechhuak ang. I zawn buaina lamah i dawn sa reng hmangaihna chu i hloh ta tih i hmu fiah chauh ang.

“Ani zet kha chuan min lo hmangaih a nih kha maw le. Ka lo chhuah ta kher kher kha aw!” tiin i inchhir ru ve vawng vawng ang a, phêngphehlepa khua a tlai zo tawh si ang.

Min koh kir tumin râwl tâwp chhuahin au mah la, i aw thangkhâwk bâk chhâwntu leh chhângtu i nei tawh lo vang.