Guest writer
Mafaa Hauhnar
ZOSAPS
Chhut leh chhuah chi chanchinthar (print & electronic news) lamah, “Cherry Blossom Avenue” hmasa ber tura Chief Minister-in “Cherry Blossom” ṭiak a phun thu kan lo hmu zut zut a. Ka Mizona hi a lo ṭhen sawk sawk mai.
Kan khawvel, khaw-hawi leh khawthlir a zau tial tial a, hma kan sawn zel a. Kan ṭawnga kan sawi theih loh thil tam tak a lo awm ta a. Chu’ng thilah chuan a sawina thumal nei, hnampui zawkte ta chu kan hawh mai a ngai reng a, thu leh hla lamah ngat phei chuan thil sawi fiah nana an thumal bil hman (literary terms) chelek nasa pawl tak pawh ka ni ve ngei alawm. Mahse, keima invên ve nan, a chhehvêl thu sawi fiah lo chuan ka tâwngpâwng hman ve mai ngai lo.
Cherry Blossom tih chu Mizo ṭawng mawi takin kan nei a, Tlaizawng Pâr kan ti a, hla phuahtu Vankhama phei chuan, “Riahrûn an lûm che’m ni khuavângte’n” a lo tih hial kha a ni. Tlaizawng Thlêr emaw, Tlaizawng Par Khawtthlêr emaw te han ti zawk ta ila, duh leh kualkhung chhûngah “Cherry Blossom Avenue” tih chu dah ve chauh ila, kan ram khat lu ber chuan Tlaizawng Par ṭiak ngei kha phun bawk se la ṭha tur. Bah leh buai naka hnam dangina Chapchâp Kût tih an han lam te hi hlu ka ti a, “Jhoom Festival” kan han ti hrâm lo pawh hi lawmawm ka ti.
Sap leh Sapṭawng kan ngaihsan uchuakna hian chin lêm a nei ta lo chu a nih ber hi, “Tuihri leh Kawṭhalo Zirhona” han tih mai aia “Seminar on Tuihri and Kawṭhalo” han ti hram hram duh kha kan ni a. Kan ṭawnga a tlukpui kan neih sa rengah pawh Sapṭawng zawk han hman hrâm hi changkânna chi khatah kan ngai hial tawh a, “Zosaps” kan pung ta thûr thûr mai a nih hi. Kan Mizo nula ṭhenkhatte’n, “Nia, Sap tur Mizo-a piang kha ka nia, chuvang chuan ka fate tal chu Sap ni teh se,” ti-a Sap mipa “date” an nawm thu an sawi pâng pâng ngam tawh pawh hi a mawh lo ve. Chaw kan chu a ṭhing a, fried rice chu a lo changkang êm a ni.
Khawpui nu-ho pawhin an fate chu: thing-fanghma, balhla, fanghma leh theifeimûng eitir lovin, papaya, banana, cucumber leh lichi kan pe tawh a. Chawngchilhi thawnthu, Cinderella thawthua kan thlakna pawh a rei tawh êm a ni. Kan chawlhkar khata ni hrang hrang, kan Zosapte’na min lo phuahsak: Chawlhni (Pathianni), Thawhṭanni, Thawhlehni, Nilaini, Ningani, Zirtawpni leh Inrinni tihte chu hmang peih alawi kan awm tawh meuh lo. Sunday, Monday, Tuesday, Wedneday, Thursday, Friday, Saturday a ni fai deuh vek tawh.
Kum khata kan thla hming erawh hi chu a
Sapṭawnga kan lo hriat bel tawh êm avang hian kan chelek lâr zawk lo thei lo va, hetah hi chuan kan demawm êm êm loh ve. Sahmulphah Thla han ti ila, chu chu engtik thla nge kan intih hê hâw a ngai a. “November maw le,” tih chuan a fiah leh viau lawi si a.
“Ṭawngṭai Tlâng” tih theih reng te hi, “Prayer Mountain” kan han ti hrâm hrâm a. Pathian Fak leh Biakna hun aia Praise and Worship hun kan hman hian kan hnar ngul te sangin, kan mitmeng te hi a paw ta phêt phêt emaw tehreng ni. Whatsapp leh Facebook ilo velah lek phei chuan nuih tiza khawp hian Sapṭawng dik mang hlei lo kan chelek nasa ngang mai, “Ka left daih mai dawn emaw ni le,” tih leh a chhehvel chu, hun leh hmunin min daih dawn si lo va, sawi ṭan lo law law leh lawi si ang. Heti taka mahni ṭawng hi hnualsuat tur a ni dawn em ni?
Kum 2010 khan UNESCO chuan an zirchiannaa an thil hmuh an puan chhuahah, Mizo ṭawng hi
ṭawng boral mai hlauhthâwnawm zingah a telh a. Kei chuan a boral mai chu thil hlauhawm niin ka hre lêm lo. Kan ṭawnga heti zat lehkhabu leh chanchinbu a chhuah tawh a, a chhuah mêk a, a la chhuah zêl hmêl avang te leh, Mizo ṭawng ni lo
ṭawng dang thiam tak tak nei lo Zofa heti zat kan la awm avang hian.
Hlauhawm ber ta zawk chu changkanna changchawi a, kan ṭawng Sapṭawnga kan pawlh dal tial tial te, kan ṭawng thumal tam tak tar thi zawih zawih mai te avanga kan Mizo ṭawng a dazat a, a dahlau ta telh telh mai hi a ni. Tun hma zawng ai khan humhalh tuma ṭan kan lak hi, ṭul sa lovin a
ṭul ta chu a nih hi le! Keini kan nih loh chuan tute’n nge min humhalhsak ang? Tunah a nih loh chuan engtikah nge ni ang?
ENGTI ANG TAKIN NGE
KA HMANGAIH CHE?
Hmangaihna hian kum leh dinhmun a thliar lo va, chu daidanna bang chu thla lovin a thlawh khum ṭhin. Thinlungina a duh chu thinlungin a duh a ni mai a ni. Kum leh sum dinhmun intlauh lam a ngaituah chang ve lo. A tichiangtu chu Victorian poet-a mi langsar pahnih Robert Browning leh Elizabeth Barrett te inhmangaihna thawnthu hi an ni âwm e.
Elizabeth Barrett chu chhungkaw hung, zahawm leh hausa tak aṭanga sei lian a ni a. Robert Browning chu mi narân mai a ni. Robert Browning nena an inhmelhriat hma hian Elizabeth Barrett chuan poem phuah lamah hming a lo chher fê tawh a. A zûnah mi tam tak an lo uai tawh a, a hla phuah leh amah ngaizawngtu zingah chuan amah âtchilh nasa ber chu amah aia kum 6 laia naupang Robert Browning a ni mauh mai.
Hahchhiau leh Elizabeth-i zûna uai chu ngawih bopui mai mai theih ni hek lo le, kum 1845 kum bul, Pâwlkût Thla ni 10 khan, a huaisenna zawng zawng sâwm khâwmin Robert chuan Elizabeth-i chu lehkha sei angreng tak a thawn ta thâwr a. Chutah chuan, “I hla phuahte hi ka thinlung zawng zawngin ka ngaina a, duh tak Nula Barett .... nang pawh ka hmangaih che,” (I love your verses with all my heart, dear Miss Barrett ....and I love you too) tih te a ziak hial a ni.
A ṭhianpa John Kenyon-a puihbawmna-in, chumi kum la la chuan Robert-a chuan Elizabeth-i chu hmaichhanah a hmu thei ta a. Thinlung hmun khat pû, rilru inṭâwm tih takah, kar lovah an inkarah chuan hmangaihna a lo kuhmûm a. Mawi takin a lo pâr vul ta chûk a.
Khawng, khauh leh khirh taka Elizabeth-i lo enkawl ṭhintu a pa chuan Robert-a chu rin tak tak ngam loh, an rosum ît vang ngawta Elizabeth-i ngaizawngah a puh a, a lo pawm lo nasa mai a. An inkawp a remti lo va, an inzui a khap bur a ni.
Chu chu thil kalhmang a nih avangin, a rûk tê-in an inhêlin, an inchhai a, lehkha an inthawn tawn ta chiam chiam mai a. Chu chu khawvel thu leh hla tan malsawmna a ni hlauh thung. Hetih hun lai thla 20 chhung vel hian lehkha 572 zet an inthawn tawn hman a, literature khawvela mipa leh hmeichhe inrîmna hmingthang leh hriat hlawlh ber pawl a ni ta reng a ni.
Hmangaihna dik chu dan leh dâl theih ni hek lo, a kum leh 1846 chuan a rûka inneiin, Mîmkût Thla ni 12-ah Florence (Italy)-ah an tlân dun ta a ni. A chhungte chuan tuithlarin, a pa pawhin rokhâwmtu nihna aṭangin a sât thla zui nghal a.
A pa leh a chhungte nena an boruak ṭha lo siam ṭhat tum hian Elizabeth-i chuan lehkha ṭhahnem tham tak a thawn reng a, mahse, a hnua a hriat leh danin, kha’ng a lehkhathawn tam zawk kha chu, hawn pawh an lo hawng reng reng lo a lo ni.
Inhmangaih tawn taka kum 15 an inneih hnuah, Elizabeth Barrett Browning hriselna chuan rawih lam a pan zel a. A pasalin hmangaih taka a chelh reng laiin, kum 1861, Nikir Thla ni 29 khan a hnuk a chat ta a. A thih hnu kum 28-ah Robert Browning pawh chuan zual zawka hmangaihna par tlan turin a nupui chu a zui ve ta a ni.
Elizabeth Barrett chuan a bialpa leh a pasal Robert Browning a hmangaihzia a puan chhuahna sonnet (tlar 14 hla) 44 chuanna a ziak a, a hmingah “Sonnets from the Portuguese” tih a vuah a; chu chu khawvela, tun thlenga a hmingthanpui tâk zel hi a ni.
“Sonnets from the Portuguese” tih hi Portuguese ṭawng aṭanga a sonnet lehlin lam a ni lo va, an inngaihzawn laia Browning-a’na Berrett-i, duh leh duat deuhva a kohna “My little Portuguese”a tih changchawia a bu hming hi vuah a ni a, sonnet zawng zawng hi Berret-i phuah vek a ni. A tirah chuan he a sonnet bu hi, a mimal thil mah mah e, tiin a chhuah hreh deuh va. Mahse, a pasal chuan, Shakespeare-a hnu lama Sapṭawng sonnet hlâwm khâwm ropui ber a ni, tiin chhuah turin a nawr tlat a. A chhuah ta nge nge a ni. Turin, kar lo ta se la chuan khawvel literature hian a pachhiat phah sauh dawn a ni.
He sonnet lâk khawma ka duh ber mai leh, khawvel hriat hlawh ber chu a sonnet number 43na, Petrarchan sonnet ziaranga a phuah hi a ni.
“Engti ang takin nge ka hmangaih che? Ka han chhût teh ang, ka thlarauvin a ban phak china thûk leh zau leh sangin ka hmangaih che a (How do I love thee? Let me count the ways. /I love thee to the depth and breadth and height /My soul can reach) ti a bul ṭanin, "... Khuanu’n rem a tih chuan, thlân thim piah lamah zual zâwkin ka hmangaih ang che,” (... if God choose, I shall but love thee better after death) tiin hmâwr a bâwk a nih kha.
An pa chu zalen takin, tih luihna tel hauh lo leh mimal hamṭhatna ûm miah lovin, fîr leh fîm takin, thlarau ramri han tawng hial khawpa nasaa a hmangaih thu a puang a. Kraws-a khenbeh Krista tawrhna tluk zeta nasa ang te’n a han tehkhin hial a ni (tlar 9na-ah).
Nupa-a insiamte pawhin, “Thihna-in min
ṭhen hma loh zawng,” tiin thutiam kan chham a. Leitlangpui hlakûng Lalzova pawhin thiam takin, “Min ṭhen lo se chhawihfa lo chuan,” tiin “chhawihfa” chu thihna “symbol” atana hmangin hla a lo phuah a. Mahse, Elizabeth Barrett chuan thihna anga thil lungchhiatthlak tâwpkhâwk, tâwp vawng vawng mai pawh chu an inhmangaihna tizualtu ni thei hial turah a ngai a ni, Pathianin a phal chuan.
He sonnet ropui tak hi, thiam leh thiam lo va ka lehlin buai ngai lovin, mi hrâng Sangzuala Pa (Dengchhuana) lehlin sa hi ka han ring mai ang e.
Kimte’n hrilh ing e, hei ang hmangaihna sang-
Lairil luangliam chhûnmang duhaisam vawrtâwpin,
Hringnun phâk bâk chung lam hmangaihna tluantling
Dungthul hian asin ka hmangaih che.
Chhun nitin leh zan khawhar hnuaiah pawh,
Kian ni nei lo i tan ka hmangaihna;
Zathang valte’n Dikna humhim tur tha leh zungzâm seng a,
Dawntung rûn biahthu hnutiang chhawn rilru thianghlim
Nen ṭuan an ṭul thin ang hian ka hmangaih che.
Panlai thinlung ṭuanṭha leh hai ang tar dawn sei
Thinlung nen, Fam tawh chinlai ngaihna lairil biahthu nenin.
Lungchhiat lai leh sih nau ang nuih lai thinlung nenin,
Thisen zungzam chhuichhuak zo hianin ka hmangaih che;
Fam pawh chang i, hmangaih zual che hian ka mawi mang e.
(How do I love thee? Let me count the ways.
I love thee to the depth and breadth and height
My soul can reach, when feeling out of sight
For the ends of being and ideal grace.
I love thee to the level of every day’s
Most quiet need, by sun and candle-light.
I love thee freely, as men strive for right.
I love thee purely, as they turn from praise.
I love thee with the passion put to use
In my old griefs, and with my childhood’s faith.
I love thee with a love I seemed to lose
With my lost saints. I love thee with the breath,
Smiles, tears, of all my life; and, if God choose,
I shall but love thee better after death.)