Guest writer
Mafaa Hauhnar
HNUALSUAT TUR A AWM LO VE
“Thlapui aw lo tla, lo tla,” tih hla te ni lova, “Twinkle, twinkle, little star” tih hla tea awih lenho hi chuan, kan Zosapte leh kan mi hmasate’na Zirtirh Bu min siamsak te kha kan nuihzatin, ṭhing kan ti ta riau mai hi ka tha a na deuh ṭhin. Sapho nursery rhymes-ah te hlei hlei hian holam leh lolam ngial ngial a tam ve asin. Zir Tirh Bu "Chhiarlai 4" hi han thur ta ila:
"Inah ka pi a awm
Pi i nei ve em?
Hei hi i pi em ni?
Khi khi ka pi a ni lo, mi pi a ni.
He pi hian engnge a sin?
Ip tê tak tê a sin a ni.
Eng atan nge ni?
Chi dah nan a ni ang.
I nîin a nei ve em?
Nei ve e, iptê mawi tak a nei.
Ipte chei a ni.
I nî tah em ni?
Ni lo, ka pi tah a ni.
A ahtir ṭhin che em?
Tir ṭhin e, ni tin ka ak ṭhin.
Ipte chi li lai kan inah kan nei.
Mi tinin iptê ah ching sela,
A tihzia hle ang."
Hei ringawt pawh hi vowel (a, aw, b, ch), rhyming (thumal ri in-ang/ hawrawp inzul) hman zirna (an exercise in assonance and rhyming) ṭha eltiang a tling asin.
"Humpty Dumpty sat on a wall,
Humpty Dumpty had a great fall;
All the king's horses and all the king's men
Couldn't put Humpty together again," tih te hi a ho ve fu a ni a.
Artui (Humpty Dumpty) tla keh sawm tawh pum piala siam leh tura lal sakawr zawng zawng han rawihte kha a ṭangkaina a awm âwm lo. “Ka u Liana, Pângzâwl i thlen chuan,” tih aia, “I have been to London to look at the queen,” tih chu a literary quality a sânna a awm hranpa chuang lo.
THLIRTU MIT AṬANGIN
Mi ropui dik tak bula kan awm hi chuan kan ropui ve ta emaw intih mai hi a awl ṭhin a. Mahni inngai ropui leh inhampuar bula kan awm hi chuan kan inngaihniam a, ka tê chem chem ṭhin.
America rama sal chhuah leh bawih bân a nih theihna atana thapui thawhtu Federick Douglas-a’na chumi kawnga a hnung a zui ber US president ropui tâwpthang Abraham Lincoln a fakna thu kha a ropui thlâwt a ni: “Abraham Lincoln chauh hi a ni, a bula darkar khat chuang ka awm pawh a, engtikawng zawng maha mihàng (negro) ka ni a ni tih min hriatchhuahtir lotu awmchhun chu,” a ti a nih kha.
Mi ṭha bula awm chu a hahdamthlak a, mi fel bula awm chu a hahthlak, an lo ti ṭhinte hi a dik a ni. An felna hlîng hian min chhunin, min khei fek fek a, kan rilru hi a thî zawih zawih fo zu nia. Thingkung pawh a rah nasat poh leh a kur hniam ṭhin deuh zawng a nih hi.
LITERARY TERMS LAM THUNG
Thu leh Hla huang a ni bawk a, inthlahrung lovin, assonance te, rhyming te kan zep zeuh tawh bawk nen, thu leh hla hmanrua/ ṭawnghmang (literary terms/ rhetorical device) tlem azawng i han kalpah zauh teh ang u hmiang, a entirna tlem dah tel zelin.
Simile: Thil in-ang lo pahnih an in-anna lai sawia tehkhinna a ni a: “ang” te, “iang” te leh “dungthul” (English-ah chuan ‘like’, ‘as’, ‘as if’) tih te hman a ni a. Entirna: A bahsam vur anga var; Thuva awmhar chul lo awi i dungthulin! Tleitir sakhmel iang tlaizawng par. “Like a small grey coffee-pot sits the squirrel (Humbert Wolfe).
Metaphor: Thil in-ang lo pahnih hmehbel tehkhinna a ni a; “ang” te, “iang” te leh “dungthul” tih te hman a ni ve lo. Insualah chuan ani hi chu chhim keitê a nih hi (“chhim keitê ang mai a ni” chu ti ila simile a ni). Tluk rual loh JF Laldailova meuh pawh khan a dictionary siamah khan a khak sual ve tlat: Heti hian: “metaphor, n, ṭawng hmanga tehkhinna (Uitang hawlh beh ang mai)” a tifiah tura entirna a pek hi metaphor ni lovin simile a ni reng si a.
(O my love’s a red red rose - metaphor; O my love is like a red red rose - simile).
Oxymoron: Thumal inkhing tak anga lang, dah duna awmze thuk tak nei. Shakespeare-a’na inṭhenna ‘Lungngaihna duhawm’ (Sweet Sorrow) a tih ang chi hi. Belmang var, mei-alh dai, rukru zahawm (Romeo), reh ri (sound of silence) tih ang chi hi. “O heavy lightness! serious vanity! Misshapen chaos of well-seeming forms! Feather of lead, bright smoke, cold fire, sick health!” (Shakespeare’s Romeo & Juliet)
Paradox: Han en maia thu inkalh anga lang, mak taka dik bawk si hi: “Ei tam i duh chuan ei tlem rawh,” tih ang chi te, “Dawn a sei poh leh a tawi si ṭhin” (Buangi Sailo). “That I may rise and stand, o’erthrow me.” (John donne)
Internal rhyme: (tlar tawp ni lo, a chhung lama rhyme hi): Rai bawk a, mai khai bawk, zai lai bawk a, vai ngai bawk.
Alliteration/consonance (consonant in-ang hman zâwn): Khati khawpa khawlohnaa khat, khawsa kawisawi kha Kelkangah kan kal a, kan khatliam a, kan khurin, kan khawng!
Assonance (vowel in-ang hman nawn) : Ramvachal pasalṭha hma taka vacha pachal chaldâr taka Lala kah kha a tla ta chat a, pasal atana ṭha tak Dara baka khâk tât palh ta Chala khan zah a talakah a va lâk tâk tlat kha (PS Chawngthu)
Onomatopoeia (thil emaw thil thleng emaw sawi a, a thu inhlap rîk dan hmanga sawi fiah):
“Khuangruah, virthli, rial lo rûm,
Thangvan khuangpui ri dúm dúm;
Khawzo hmâwng thing rawn hertliak e,
Suanglungpui lo lum ri rum!”
(Ṭothli by Lalmama) A hlathu han chhiar zawnga khawpui ri dum dum leh lung lo lum ri rum rum thâwm chu i hre ve thei em? Han chhiar nawn leh teh.