Guest writer
Mafaa Hauhnar
CHHE TÊ-IN TAWLH HRET TEH
“In inkawp tawnnaah khan hmun âwl inzuahsak ula. Ding dûn ula, mahse inhnaihchilh lutuk chuan ding suh ang che u. In inkarah khan van thli chu lo lêngin, lo leu vêl rawh se ... Zai dun ula, lâm dûn ula, hlim rawh u ... Mahse tâl hranna chin nei rawh u. In no te chu inthlit khah tawnsak ula; mahse, no khat aṭang chuan in dun suh u. Ṭingṭang hrui a awm hrang chung pawha râwl khat chhuaha rimawi eltiang a siam ang hian ... Temple bante chu a kâr awmin an ding a, Sasaw thingte pawh an ding tlâng rial rial a, ni êng erawh an indin hliah ngai lo,” tiin Lebanese poet leh philosopher ropui Kahlil Gibran khan a lo sawi tawh a (The Prophet by Kahlil Gibran, On Marriage - selected).
Inneihna chungchang - nupa puala a sawi mah ni se, chhungkua, inngaizawng, thawkho, ṭhian, inṭhenawmte tan pawh he a thu vuakthlak hi a pawimawh thlâwtin ka hria. Pumkhat kan ni alawm, kan inkawm ngeih alawm, kan inpawh ṭha alawm tih vang ngawt a, thâwk lâkna awm lo lêk a, thawchham dâwn dâwna inkuah ngheh luat leh inpawmchilh lutuk hi thil awm thei a ni a. Zîk marna hmun insiam a, mimal ramri (personal space) inzuahsak a, inzahsak tawn hi a pawimawh khawp mai.
Anṭam te, teak thing te pawh duah taka ṭhang zui tur chuan suat thâwl a ngaih ṭhin hi. Motor pawh an inzui hnaih lutuk chuan, insut leh intauh palh a hlauhawm em hi!
Nupui-pasal leh ngaihzawngte in-ar-nghal-vên leh in-keipui-sa-hauh hlur reng ringawt mai te, ngamtlakte tih avanga inlenpawh leh inluhpawh chamchi mai te, ṭhian ṭha tih vanga inthâwk khum huam huam reng mai te, inngamtlak tih vanga mi pindana vei tlang thuak thuak te, thawhpuite cellphone lo khawihsak ngawt te, a, ka sawi tum chu in hriat kha.
“Privacy” inzah tawnsak hi Mizo anga society inpawh-ah phei chuan a ṭul lehzual khawp mai. Ka ṭhenawm leh ṭhian hlun Dika’n, “Kan nufa-in chhungkaw thilah kan lo inhau va, Lal-Ronald-a lo lêng lût a rawn tel ve ringawt,” a tihte kha kan ang dah ang e.
Ramri awm lo lêka inhnimhnaih luatna hian tum loh deuh va, inkham, inhnê, innin, inngei, inhuat, innghirngho phahna thlengin a hring thei asin.
“Let there be spaces in your togetherness.”
KOHHRANTE BIAKBÛK
“Aw Isu, he’ng mite hian anmahni intihropui nan biakbûk an sa a, lung man tam leh rangkachakin an luan a, an hâl rimtui khûte chu a zâm chûk chûk a. I mi i thlante erawh chu zan pawn vâwtah, pawnchhe hnangkhai nena inzialin an hnutchhiah a, chawkawpuar pawh hmu lovin hlamchhiah an ni thung si.
“I fakna hla sa-in râwl tawp tawp an chhuah a, hmeithaite leh fahrahte mangang rûm leh ṭap ri erawh chuan an benga rawng a thleng phâk lo.
“Lo kal leh la aw, Mi Nung Isu, i temple thianghlim tibawrhbâng a, zawrhsuma rinna chantir a, vervêkna leh lemchanna rûl rual tawmkhawmna pûk chhiaa chantirtute hi rawn hnawt ṭiau ang che.”
(from Secrets of the Heart by Kahlil Gibran; tr. by Mafaa on 15.9. 2004)
“NINGZÛ LEH ZAI SAK
KAN BÂNG DAWN SI.”
CM Hawla hmel hmuh tawh chuan Pi Riliani a lo lang nghal titih ṭhin ang hian, Kahlil Gibran-a hming han lam hi chuan ka rilru-ah kum zabi 12 vela Persian poet leh philosopher ropui Omar Khayyam a lo lang chawpchilh ṭhin. Edward FitzGerald-a’na a tlar li zai “rubáiyát” Sapṭawnga a lehlin aṭang khan khawvelin a ruihpui a ni hawt mai. Vawiin thlengin ngainat leh ngaihzawn a la hlawh ta ngat ngat mai chu a nih ber hi.
FitzGerald hian tunlaia hla lehlin ka hmuh tam zawk ang hian hnûn leh hnâng nei lo, hil hek hukin, a nih ang ngau ngauvin a let lo va, “strict translation” a ni lêm lo. A hla original rau kha themthiam taka vawng reng chung siin ṭawng tharin khawvel thar a din a. Persian poetry kha thlauthla chuang hlek si lovin English poetry tuipuitute hrawk fah turin a duang chhuak a, FitzGerald ngei pawhin a kutchhuak hi translation ni lovin, "transmogrification" (hmelhmang leh ruangâm thlak danglamna) tiin a vuah a ni.
Entir nan a rubáiyát zinga hriat hlawh ber hi ka’n thur chhuak ang e:
“Here with a Loaf of Bread beneath the Bough,
A Flask of Wine, a Book of Verse,--and Thou
Beside me singing in the Wilderness--
And Wilderness is Paradise enow!”
(A rubáiyát lehlin hi vawi 5 lai a ennawn a, hei hi a 1st edition-a a chuan dan a ni).
A original-ah chuan Khayyam-a’na a thlakhlelh zingah hian “beram bawp” (sheep’s thigh/A haunch of mutton) te pawh a tel nawk a, chu chu ani chuan a let tel lo va; tel lo zawk “Bough” (thingzar) a seng lut thung a, zai lam a lang miah lo bawk âwm e. “Sultan-a lalram hausakna” tih chu “Paradise” tiin a thlaksak a. Khayyam ka chhiar hmasak ber ṭum khan “enow” tih thumal hian min tibuai angreng khawp; English dictionary tam zawkah hmuh tur a lo awm bawk lo nen. Khatih lai khan han “google” zung zung theih a la ni bawk si lo va (internet chu a rim a ra pawh kan la hre lo). Library lamah dictionary saipir khâp dawn laia chhah ka keu hnu-ah tun hmaa an Sapṭawng hluia “enough” an tihna tih ka hmu ta chauh a ni. English-a chhiartute tan a hla hi a “khaw dang sial” hû tawh lo va, foreign si lovin a “exotic” riau lawi chu a nih si hi!
Kum 1956 khan thu leh hla-a kan Mizopa chhuanvawr Sangzuala Pa (Dengchhuana) chuan Mizo hnêp hnâwp takin a han phuah rem (transmute) ve leh a (a ngialngana lehlin a nih loh avangin ani pawhin a thupuiah, “The Rebirth of Omar Khayyam” tiin a dah a):
“Tah chuan thingsiri hnuaiah lal lai belzû,
Buhchangrum leh sa, perhkhuang hrui
rimawi nen,
Sirah nêm te’n a riang min awi la,
Ram dai pawh pialral a chang ngei ang.”
A Zo ta raih mai le! “Flask of wine” aiah “lal lai belzû”; “Bough” tih tlawng aiah “thingsiri”; “Loaf of Bread” aiah “Buhchangrum leh sa”. Mizote hian in-awihtlei nan poetry bu kan chhiar melh melh ngai lem lo va, chuvang chuan a aiah “perhkhuang hrui rimawi” a’n dah leh zaih mai bawk a. A hla-ah hian Mizo thinlung a tlangnel ta sarh mai a nih hi. Khayyam a bo chuang lo va, FitzGerald dîp ral hauh si lovin, Sangzuala Pa kan hmu ta a nih hi!
Omar Khayyam-a rubáiyát 75 zet Zoṭawng mawi taka a keuhte khan mit a tlun a, beng a fah tehlul nen engvanga college/university Mizo zirlaibu-a telh ve lo nge an nih, tih kha Pu Dengchhuana hnenah khan ka zawt hial a (ṭhian kawma kawm theia ka awm kha ṭhangtharte chuan nihlawh mi ti dawn a ni). “Zu chawi vulna lam a lang hnem si a, Mizote hi a lang a pauva, a hleihluaka zu do duh kan ni a, an hnualsuat phah pawh a ni ang e,” tiin min chhang khauh va. Tak tak ni maw!
“Kan vul lai tawi tê hi hlim te’n hmang za i,
Awmlaia piallei vaivut kan chan hma hian;
Fam dairial changa zingphûl kan liam chuan e,
Ningzû leh zai sak kan bang dawn si.”
SIAMTU HNENA NGENNA
He Mosolman-pa, chhiarkawp thiam leh arsi chanchin chhût mi Omar Khayyam-a rubáiyát hi JF Laldailova pawh khan a tuipui ve ngang a ni ang, a “lungdi” Ethel L. Zari (Churachanpur) hnena a lehkhathawnah pawh chhiar ve turin a râwn hial (Ethel, I’d advise you to read Shakespeare’s ‘Sonnets’ and Fitzgerald’s “Rubbyat of Omar Khayyam” - Too lazy to look into the correct spelling of ‘Rubbyat’). A Thu Ngaihnawm Bu-a a phek âwl hnawhkhahna (filler up) atan pahnih-pathum chu a lo let ve tawh nghe nghe. Mahse, ani hi chuan Mizo hlarua (poetic diction) hmangin a “kai nêm” lêm lo a nih hi:
Aw Nang, tlâkhawlh leh thang tinreng nena
Ka damlai kalkawng lo hum leh kamtu,
Ruatlâwk tlûksualna khura ka tlâk chuan,
Ka thiam lohvah riak min puh lo’ng che aw!
Aw Nang, hlum lungmâwl nena ‘Hring duangtu,
Leh Eden ruala Thlêmtu Rûl dahtu,
Mihring hmelhemna sual zawng zawngah hian
Min ngaidam la; kan ngaidam ve ang che.
(FitzGerald-a lehlinna nena lo en kawp duh tan:
Oh Thou, who didst with Pitfall and with Gin
Beset the Road I was to wander in,
Thou will not with Predestination round
Enmesh me, and impute my Fall to Sin?
Oh, Thou, who Man of baser Earth didst make,
And who with Eden didst devise the Snake;
For all the Sin wherewith the Face of Man
Is blacken'd, Man's Forgiveness give--and take!)