BUAI BORUAK BUAN

Boruak muanawm leh ralmuangah ai chuan indona leh buaina boruak, mipuiina fiahna, harsatna leh tawrhna namen lo an tawhna hun ralṭi-ah hian literature hi a ṭhang duangin, a duah ṭha zawk em ni aw, tih theih a ni; Homer-a Iliad aṭanga vawiin thleng hian. Literature ṭha takin khaw êng a hmuh theih nana lungngaihna zan thim pik leh rapthlak paltlang ngai hi a lo va’n tam em!

India laka zalenna suala kan unaute an rammut a, India nena an inrâl chhung kum 20 zet Zoramina mangchhia a man a, rambuaia kan awm pawh khan thu leh hla a hring zawih zawih mai a; a la hring zel dawn pawh a nih hmel. Rambuai kha Zofate literature buh ṭha mual a ni hawt mai.

Chu’ng rambuai thu leh hla chu C. Lalawmpuia Vanchiau chuan uluk taka vaiin, kokim taka khawnin a khâwm a. Ngunthluk takin a chîkchet a, fîr leh fîm taka zir chiangin, ngaihdan leh pawm dan inṭhen darhsah nuaite chu duhsak bik leh hleih nei hauh lovin, rorelnaa judge ṭha leh dik ang maiin a bûk tawn a. Taima taka a thawhrimna rah chu “Rambuai Literature” [Lengchhawn Press, phek 581, Rs 350] tih lehkhabu hi a ni. A hnam pum tana hlawhtlinna chhinchhiahtlak (monumental achievement) a tlingin ka hria.

OP-a kan tih mai Dr C. Lalawmpuia Vanchiau hi literature lama PhD, MZU-a zirtirtu, thil dîlchhût leh bêlbul peih, mihrât khawkhêng, lehkha a chhiar zau ang bawka a hriatna pawh zau, mi dang râwn taima, rilru sir-hê pu hauh lova thu lai lâk thiam, thu tak leh thu dik a zawnna kawngah chuan sakhua-na emaw, pawl thil emaw, mimal ngaihdan emaw indâltir duh lo va rilru fîm tak pû a thil thlir leh thliar ṭhin a ni a.

Critic mit fing, a seh tawh chu thlah mai mai ngai lo, ngaihzawng pawh nei hman lo khawpa literature khurbînpui a ni a. Nupui pawh nei se, a nupui chuan “hmei” dinhmun bâk a luah phak lo vang, literature hi a hmangaih hmasa a ni tlat. "Kan hmuhsak che,’ in ti a nih loh chuan, ‘Nei ve tawh rawh,’ hi min ti sek tawh s’u,” tia a chhungte a kamkhat pawh kha a âwm viau.

He OP-a lehkhabu pahnihna hi ngaisang takin ka khâl ka khâl a (A lehkhabu pakhatna chu “Tapchhak Theory : Essays and Criticism” a ni a, thuhma pawh min ziahtir ve nghe nghe), Mizo Academy of Letters-ina Book of the Year 2014 chawimawina an hlan veleh a thlirna chu ka ziak ang tiin ka lo inkau ve rân rân a, an thlang ta mang si lo va, tawi tê talin ka’n sawi hmawrhawng ang e.

He lehkhabu hi lukham tham awka chhah a ni nâ a, chhiar a ninawm loh va, chhiar zawh tawh hnu-ah pawh nau hmelṭha ang maiin kan la keu sek mai. A. Lalchhuana, Ex-MNA, Saron Veng leh Kawngkharmawii, Haulawng nula, “hnam sipai”-te’na an “dahṭhat” tâk tana a hlan he lehkhabu-ah hian zirna lama a pi chuam Prof. Margaret Ch. Zama (MZU) chuan thuhmahruai ngaihnawm leh ngaihtuah tithui tak a ziak a. A bu hi hlawm lian tak tak pariata ṭhen a ni.

Rambuai chungchang leh a kaihhnawih thu leh hla chi hrang hrang: fiction leh non-fiction te, poetry leh hla chi hrang hrang, lehkhabu leh chanchinbu vâng tak tak leh chhuak tawh lo, thûl mawnga mi, maimawm ril kâra a lâk chhuah ni âwm tak tak thlengin a rawn hûng chhuak a; min bihchianpui zel a. “Rambuai fiction ni ve si, an behchhan buai lai nena intuha lo fê fê, awihawm lo ngial ngial a awm ve ṭeuh” thu te min hrilh pah zel bawk a (p. 85).

Zirna lam aṭanga fim taka thlirna, “academic prespective” aṭanga “critical analysis” a ni nâ a, mi sa lêng dawr leh mi naran (layman) tan pawha tlangnêl sârh theih turin thu a sawi thiam a. Lehkhathiam (academician) dang tam zawkte kutchhuak angin mi a hnar sa ve rûn lo va, a “pompous”-in, a “pretentious” ve lo. A thu leh hla zawnga mawina leh duhawmna (literary elegance) a nei tlat mai hian chhiar a tinuam a ni.

Thlirna tlang dang, tehna kil hran aṭangin kâwktu (hêktu) leh kawha (hêka) te chungchang te, kan hun tawng zingah khaw khawm (strategic hamleting) a pawi ber nge, malsawmna inthup a ni zawk tih chungchang te, MNF leh East Pakistan-in nghawngkawl an bah dun dan leh an laichin dan te, Mizo District leh Chittagong lama Chakma chungchang leh rambuai nena an inkaihhnawih dan te, “phuahchawp ṭam” leh Ṭam Do Pawl chungchang te, hmeichhe âwmnêm zawk chunga rawva taka Vai sipai leh “Ramhnuai sipai” khawsak dan rapthlak tak tak te, leh thil dang thu benglut leh thinṭhawng tak tak min fah a. Bung ṭhenkhat chu “Thu Hnukhawi”-in a khar zel bawk a ni.

Ani ang aw hi alawm Zoramina a mamawh em em chu. Innghahna bulfûk nei chunga huaisen taka ngaihdan sawi ngam, committee meeting-a hmeichhe rilru lêlo ang maia a sawi hnuhnung apiang thusawi pawm nghal zel ringawt lo va, thutak puanvara lo thlifim leh ngat ngat peih hi.

‘Rambuai a inṭan aṭanga ‘hnam phatsantu’ an tihte chu India vai lam ṭang, vaiin an puih leh vai puitute an ni. Hnam hming chhala chutianga puhtute erawh chu kum 1964 - 1972 chho thleng Pakistan vaiin a pui ve thung! China communist sorkar pawhin. Kum 1973 chawhnu lamah chuan President leh a ṭhuihruaite chu “India sum nen” RAW Department-in an vil ṭan ta bawk .... Buai hma chuan ‘hnam phatsantu’ Mizo zingah an awm ngai lo kan ti mai thei, mahse Vai Len hmasa leh hnuhnungah kan hmu daih tawh,” tih te hi a thu vuakthlak dan a ni a (p.114) chhiar nahawm tak a ni. Chhiar a nuam satliah lo va, history a awi nung thar a ni.

Rambuai Bible tih hial ngam khawpa fûn kim a ni a, han râwn mai theih turin (ready reference atan) Zoram khawvel dung leh vanga library ding êk êk tawh phawtah chuan dah vek tlâk a ni.

TLANCHHUAHNA HLA CHU

Mizoram hun tawng tawh azawnga hun thim leh tawrhhlelhawm, runthlak leh rapthlak ber rambuai (1966 - 1986) innghahchhana hmang hian thawnthu Sapṭawnga ziah 3 ka chhiar tawh a. Chu’ngte chu: Zoramthangi, Daughter of the Hills by Pramod Bhatnagar, When Bamboo Blossoms by Vaasanthi, The Pak File by Satish C. Seth te an ni. Mi rama Zion hla sa an an êm avangin thinlung an zen thleng phâk tak tak lo. “Engtikah nge Zonu chhûl chhuak ngeiin kan thawnthu hi Sapṭawnga min hrilh ve theih ang le?” tiin rualawt takin, Tlumtea thlir takin ka lo thlir ṭhin.

Chu Zofate tlakchham phuhru tur chuan he Sapṭawng novel chhuah thar “ZORAMI (A Redemption Song)” [Morph Books, phek 263, Rs 399], Malsawmi Jacob ziah hi kan hmu ta a nih hi. A kamkeuna “Prologue” hi nikum Favang lai khan, mi tivir leh chil tipût tawk lekin min chhiar khum tawh a. Beiseina sang tak nen a bu puma chhiar hlan nghakhlel takin ka lo thlir a. A chhuahtute’na a “pre-release copy” min rawn thawn pawhin ka lehthal rang hle. Ka beisei ang chiah tak taka ngaihnawm a lo ni.

He lehkhabu hi mi thiam ṭhenkhatina “terror literature” ti a an vuah huang chhunga Dr C. Lalawmpuia Vanchiau-ina “rambuai fiction” a tih zinga mi a ni a, a tak ngeia thil thleng, thawnthu ruangam (story book format)-a duan a ni. Malsawmi Jacob hi tun hmaa college lama kum12 zet literature zirtirtu-a lo thawk tawh, lehkhabu (poetry, thawnthu tawi leh thu tluang) 6 zet lo sual chhuak tawh, India ram chanchinbu hrang hranga thu leh hla thawh ṭhin a ni a. A lehkhabu “Tinkim Dawn (Mizo and English Poems)” tih phei kha chu a hlut leh roh bertute zinga mi ka nih ka inring. Tun hi Malsawmi novelist anga kan hmuh vawi khatna a ni a, a va lang ṭha tehlul em! Duhsakna, itsikna leh thikna tel deuh reuhin ka lo lawm e.

A thawnthu hi Zoram buai hun laia innghat a ni a, buai boruak chhia hip sual avanga tisa leh thinlunga hliam tawk Zofate, kan rilru sukthlek leh nunphungina a sawngkawn nasat phahzia leh kan khawtlang leh kohhran thlenga a sawp nasa tak tarlanna a ni a. Zaidawhna leh zahngaihna tel hauh lova rambuaiina a nghaisak, nun keh chhia a, thinlung keh sawm tawh pahnih Zorampari leh Lalliansanga te inkar thawnthu a ni ber a. Mihring ze in-ang lo lutuk pahnih an ni a, an in-anna awmchhun chu rambuai avanga sern-nung reh thei lo nei ve ve an nihna chauh kha a ni awm e. Chu hun kal tawha an thiltawn rapthlak tak mai chuan hlimthla angin a zui reng a, an “tun” nun thlengin a bawh buai a. An inkarah inhmelduhna a lo awm a, hmangaihna mit a lo keu a, nupaah an insiam a. Mahse hun kal tawhin a kiansan thei lo va, mu dun reng chung siin an inkar daidangtu bang chhah tak a awm reng a. Ngaihtuahna hrisel lo leh inrinhlelhna-in an nupa kar chu a tihkhik lek lek chang a awm fo.

A thawnthu chheh chhoh dan a muangin a tluang a, a ṭawngkam pawh a mawiin a mam ṭha. A thawnthu hi a “changtute” (characters)-ah a innghat thûk lutuk lo va, a hunlai boruak leh thil thlengte chu a thawnthu thununtu zawk a ni mah mah. A thawnthu kaltluang pangngai nena inkaihhnawih lutuk lo va han pen kawi (digression) pawh a awm nual a. A thawnthu ruangam (storyline) a dawrawm (weak) angreng viau. Buai laia thilthleng inkarakîk tak tak a ṭingmit khawm erawh chu a bengvarthlakin, a ngaihnawm na ngiang mai. Zorami thawnthu a nih rual hian muangleia an dam, an thih kan hriat zui lohte thawnthu (stories of forgotten lives) a ni tel bawk.

Poet kutchhuak tih takah hmun tam taka a thu chheh chu a poetic thei hle a; kawrluma apple tah tâwk tâwk ang maiin a hnûm hlarh mai. Yeats-a poetry (Sailing to Byzantium) her danglamin bul min ṭanpui a, Solomon-a Hlate Hla-in (2:12) a hnu min kharsak. A karah Patea, Zasiama, Suakliana, Saihnuna te hla bakah, Wordsworth, Matthew Arnold, Thomas Hardy te, leh Kafka te thu leh hla-in a chei bâwl a, a bâwl phuan pah zel bawk a. A bung tawp ber dawttu “Freedom” tih phei hi chu a pum hian poetry fir a ni ringawt mai. “She lies hunched up wounded, bleeding and burning. She writhes in terrible pain. If only she would die! But there is no death in hell,” (p. 248) a han tichho vel phei hi chu a ziaktunu hi a in-show off ni ber tawh hian ka hre rum rum. Ni e, han thi thei chauh sela aw! Mahse hremhmunah thihna a awm si lo!

Keini ang Remna Thuthlung an ziah laia kum 10 mi awrh ni hman chauh tan chuan Rambuai boruak kha a hriat ve tak tak theih lohva, he thawnthu ziaktu hian Rambuai lairil fangin, min luhchilhpui a. Kha’ng tawrhna leh ṭahna, inrikrapna leh inrumṭhaihna, inphil leh inphatsanna, retheih leh rilru natna karah khan, “Ka tel ve ngei e,” ti theiin min siam a, ‘“you are there” writing’ an tih mai hi a tling phak a ni.

Mel Gibson-a’na Isua tawrhna film a siam hlawhtling leh inhnialna chawkchhuak nasa tak "The Passion of the Christ" kha, a thiam em avangin a chhuah phat aṭang khan mi tam tak thinlungah Juda hnam huatna (anti-Semitism) kha nasa takin a chhawk tho hial thei a. He thawnthu pawh hi a ziah thiam em avang hian Vai sipai leh Vai lal huatna thinlung min neih thartir thei rum rum mai. Zât leh zâta, ralthuam in-ang hmanga han inkhuainuai ṭhat leh te pawh min tichâk thei mai dawn alawm.

Zorami leh Sanga chuan anmahni bawih a, sal bettu lak aṭangin tlanchhuahna (redemption) chu engemaw chenah an chang chho ta niin a lang. A Mizo hnama zawk tan hian kha Remna Thuthlung kha Tlanchhuahna Hla (Redemption song) a tling ve phak em? “Ka zalen ta” (Free at last!) kan ti ta nge, “Rah beh kan ni ta!” (Oppressed at last!) kan la ti cheu? Chu chu he Zorami thawnthubu aṭanga zawhna pawimawh tak chu a ni!