ṬOMIR THLA KUHMÛM DUHAWM (The Darling Buds of May)

Tun thawhlehni, ni 19 kha ka pianchampha a ni a, a vawi engzahna nge tih erawh chu ka’n zêp îtawm khiau teh ang. Shakespeare-a’na “the darling buds of May” (Ṭomir thla kuhmûm duhawm) a tih zinga mi ngat ka ni ve tihna a nih chu. Ka rualpuite chu khawvel nghawr dawt dawt khawpa mi lar leh hlawhtling: David Beckham, Tobey Maguire (Spiderman), Enrique Iglesias, Drew Barrymore, Angelina Jolie, Charlize Theron, Sushmita Sen tih anga duang an ni rup hlawm. Kei ve lah chu mahni nu leh pate in sak sa chhungah, kuhva fûnpui khat ka neih chuan lungawi fê-in bawp ka la phût tak hluau hluau a, Shakespeare-a lehkhabu ka roh ve hlur ringawt mai a nih hi!

Aizawl khawpui laili Zodin Cinema Hall-a Robin Hood an chhuah, ticket rush lutuk avanga mi engemaw zat an inhliam a, motor veivâk tur pawh dang chat reng khawpa mipui an inhâwrkhâwm nî tak; hmeichhe zinga khawvela a hmasa ber atan Junko Tabei-i’na Mount Everest tlâng chhîp a lâwn chhuah nî tak, Thawhṭan zan dar 8 vel khan ṭap chungin ka lo piang teh nawlh a. Rhyme pakhata “Monday’s child is fair of face” (Thawhṭan nausên chu an hmelṭha bik ngai e) an tih kha a lo thlen dik theih nan. Hei vang hi a ni mahna ka keu vûk mai ni.

Birthday lawmpuina leh duhsakna thu leh hla chi hrang hrang: phone, SMS, Facebook, leh instant messenger kaltlangin, Maryland aṭanga Marpara, Bangkok aṭanga Gangtok, Hortoki aṭanga Tokyo thlengin hmun hrang hrang aṭangin ka dawng a. Min rawn lawmpuitute pawh mi leh sa an inpawlh nuk mai. Mi lâr, mi lêrh leh mi lê-lo te, police, parawl, politician leh pastor te, daktawr, dawrkai leh depdê te, zaithiam, zirlai leh zu ngai te an ni nawk.

Ka nu leh pa zar liau liauva piang ka ni a. Ka poet ṭhian, India ram chhung leh pawn thlenga lar chhuak phak Robin S. Ngangom-a’na a poetry bu min pek dedication page-a: “To my father and mother, who by making love, also made poetry,” a tih ang deuh khan, ka nu leh pa’n min siam rual khan literature an siam tel a ni, ka ti ve mai dawn emaw ni :-)

Kumin ka birthday present atan ka nu, ka nu duhtak mai chuan lehkhabu rotling Mizo Bible Dictionary [Synod Literature & Publication Board, phek 883, Rs 800, 2015] min leisak hlauh mai a, thei ila chuan ka lawmzia lantir nan ka bawp hi ka beng thleng vawi 3 ka khai ang! Phal sela chuan sai sarêp ka sawhbâwlsak ang.

He dictionary, kum 26 zet lo inmung tawh, Bible chhunga thumal 4,200 lai hrilhfiahna, Bible nena inkungkaih map 17 leh thlalak 40 lai chuanna, Pathian thu thiam 65 zetina an ziah hi a ṭhat leh a chhiat sawi turin ka la bêlbul hman lo. Pathian thu lama kan thiampuipa, mi huaisen leh huaisar Revd. Chuauṭhuama kut thlâkna hmuh tur awm lo va, a râlbâng bik erawh hi chu ka thinlunga zawhna reh hleithei lo siamtu a ni. Ama puala Bible dictionary a lo siam tawh avangin a tel duh lo nge, an telh duh lo? A tir lama hma la tura a puipa zingah a tel ve reng si a, engvanga reh zui ta hmak mai nge maw a nih le, a kêl e âwl em ni? te ka lo ti vel mai mai a. Bible leh Israel ram chungchangah na nâ nâ hi chuan ani baka Zofate zinga han rintlak leh râwntlak tur hi an awm chuang dawn emaw ni le, ka ti deuh. Thil dang, thu danga a ngaihdan a aupui a, a paupui ṭhin tam tak erawh hi chu .... (het! hei hi chu a sawi zui chi loh tak e).

ZALENNA MAN TAM

Râlmuang leh zalên taka nunphung pangngaia nun hlutzia hi kan hrechang lovin, ngaihah kan nei hlauh dah ang e. Zalênna thla zâra engthâwl taka kan han leu vêl thei te, muangleia kan thinlungina min hruaina hmun apianga kan kal thei te hlutzia, a man tamzia leh tozia te hi i chhût nawn fo ang u.

Syrian naupang duhawm tak, kum li mi lek Adi Hudea, Kum 2012-a a pa an lo thahsak tawh, rilru thianghlim leh sual kai hauh lo thla laksak tuma Turkish photojournalist pakhat Osman Sagirli’n a camera-a a han tin chuan, chu naupang chuan silaiin min tin emaw a inti a, a hlauhlawp awm ngaihna hre lovin, inpet fan chungin, “Ka tlâwm e!” tih entir nan a bân a phar ta vâ a.

He thlalak, nikum December thla-a Atmen refugee camp, Syria ram, Turkey nena an inrî-na bul lawka hmeh ka hmuh hian ka hnuk a ulh ṭeuh va, ka bîng mum mum a, ka mittui a ko va, ka ngêngpui a chhun a ni. A khawvel hmachhawn mêk hi a va pik bikin, lung a va tizing tehlul ngai êm!

Syrian tualchhung indona hian kum 5 a awh tawh a. Naupang 10,000 chuangin nunna an chân tawh a chhût a ni. Hlauhna râl lehlamah hian zalenna ram chu a awm si a, engtin nge kan naute hian ral an kai ang le?

Eng kan ti zo ta nge, kan tu-chhuan, fa-chhuante tan he khawvel hi hmun ṭihbaiawm leh ralṭi taka kan chan mek ni le! Freddy Mercury te hla “Is This The World We Created?” tiha a sawi ang khan, van aṭang khian Pathianin a khawvel siam kan tihbawrhbân a, ka suasam nasat dan hi a rawn hmu reng âwm si a, eng tin tak ngai ang maw? tihte ka ngaihtuah mai mai a. Ṭhianpa Lalzuahliana poem ka duh êm êm mai “Naupang” tih hi ka hriatchhuah phah ta hial a:

Engzah nge hlima zuang lai dan beh ni a,

Lawma au lai hup beh ni ang le?

Tiamthu engzah nge ngaihthah ni a,

Thu ṭha engzah nge beng chhut

ngawnsan ni ang le?

Muanna engzah nge chhuhsak ni a,

Hlim lohnaa nawr tawm a nih ṭhin le?

Dilna engzah nge hnâwl a nih a,

Ngaihdan nei lo tura dah a nih ṭhin le?

Chak lohna leh dawrâwmna avangin

Engzah nge an chanvo lâksak an nih ang le?

Duhâm leh mahni hmasialin,

An ram neihchhun kan hnehchhuh a;

He’ngte hi Siamtu’n a hlimthlaa

A siam mihring ngei an ni lo’m ni?

HEI DEN RIAL OVER LAI

Ka la dai ve loh ruam leh ka la chuan ve loh tlâng a nih vang emaw ni “ṭawnghriatloh” (glossolalia) kan tih mai ai hi chuan ṭawng hriat ngei mai hian min hnehin, min hnêm zâwk châwk. A rau changa-te vêk chu, “Ṭin ṭawn, ṭin ṭawn, ṭin ṭawn,” tih te, “An si vil vil an kon che” tih te, “Asssh Shaa da dat, kha da da dat,” tih te mai mai pawhin an riatin, an râk tlaivar peih lawi a. A chang chhah deuh chuan, “Ka thai ni kha, ka thai no, paikhai Mathai, one way two goal, one two goal, hai ki di li bye bye, chhim long kong Amanda,” te an ti ang nawk nawk bawk a. Kalvari rapper ṭha tak tak an tam nangiang mai. Mahse, an thu leh hlate hi ka tan chuan Sanskrit ṭawng nen a lêm chuang lo. Ti ila Sanskrit chu a dictionary te tal a la awm a, duh tak tak chuan a la hriatthiam theih zawk ang chu.

Mi hlim pakhat ka hria a, ka mi hlim hriat tawh azawngah chuan a tlovin, a la daih rei ber hial âwm. Han en mai chuan nu tlawm tê, a khawsak dan leh inchei dan pawh mâwl tê a ni a. Nu dam diam mai, a bula awm pawh hahdamthlak angreng tak Kulikawn nu, primary sikul zirtirtu pension tawh Pi Rami a ni a, 1982 hlimpui aṭanga ka hriat tawh a ni.

A ṭawnghriatloh ve fo ṭhin a, mahse, a nausen thara hnutê a hnêk emaw, thlarau fa a pai a, a hringhrana a hrin emaw, sihal anga a û a, mi a seh emaw chu ka hre ve hauh lo. A nunah hian mite’n êng an hmu a, a phâk ang tawk zelin, a theih chin chinah a mamawhtute tan ṭanpuina kut a phar chhuak hram hram a, tha leh tui leh sum leh paia mahni insengso zawngin a rau ṭhin.

Kan inbe lumlam fo va, kan inah a lo chuangkai âwl lo va. Zan khat chu a tih ṭhin danin a rawn dâk lût a. “Mafa, how are you? Are you feeling lonely like a cloud?” min rawn ti phawng mai a. Khaw thian vûk ni a chhûm maltlat ang maia ka khawhar rûk ngawih ngawih lai tak a ni kher bawk nen, thlarau lama hriattirna a dawng emaw ni chu aw, ka ti hman hial a. William Wordsworth-a poem lar tak Daffodils-a, "I wander lonely as a cloud" (Vanrâng chhûm iangin mahriak te’n ka vai a) a tih te kha ka hre chhuak rum rum a.

Ka lu chunga kut nghatin min ṭawngṭai a. A ṭawngṭai hawn nan: “Love lifted me! Love lifted me! When nothing else could help, love lifted me!” a han ti ṭhawt ṭhawt phawt a, a engamah hmaa “Heii Haaa!” intih khum vak ai chuan a kawnghmang deuh. Chutah ṭawngtai hla sei tâwkfang hi a sakin min han sak khum par par a. A hmawr bâwk nan, “Tichuan, Lalpa, Mafaa hi ‘And when I stand upon the other shore, I'll praise Him more and more.’ ti zel thei turin pui ang che,” a han tih leh zauh phei chuan ngaih hi a ngam zui vawng vawng mai nia. “Kalvari fulfil hei no, hei ho happening ver no,” tih vel nen chuan a kar a hla khawp mai. Thlarau lama ka chanvo pawh, tisa lama CM Hawla chanvo ang vûng a ni ta.

Rei iak kan titi hnu-ah thingpui a in duh loh avangin chithlum mum (Doublemint) ka pe a, kan inthlah ta a.