Kan lawm fo chauh ang maw?

Mary Mount School kan luh laia kan "singing period"-ah khan, kan sister ho khan, "Re-JOICE in the law-AWD AL-Vays an da-gain I say REjoice," tih hla kha dangmâwn phe hlawrh hlawrh khawpa uar khan kan sa dual dual ṭhin a. Phillipi mite hnena Tirhkoh Paul-a lehkhathawn: “Rejoice in the Lord always: and again I say, Rejoice.” (4:4) tih bung-changa innghat hla-bial a ni. Mizo ṭawng Bible-ah chuan, “Lalpaah chuan lâwm fo rawh u, ka ti leh pek leh ṭhîn ang, lâwm rawh u,” tih a ni a. Sapṭawnga “always” (engtik lai pawhin, reng, ziah) tih a nih laiin, engati nge Mizo Bible-ah hian “fo” a tih lekfang le, ti khan mahni buai buai khan ka lo ngaihtuah buai ru ve ṭhin a; a chhan leh a chhânna erawh chu ka zawng zui lem law.

Kan Presbyterian pastor zinga tun thlenga thu sawi thiam leh sawm hlawh ber pawl, a mimal tak pawha ka ngainat, ngamtlak leh ngaihsan tak mai Rev. C. Chanchinmawia chuan, kum 2009, October thla khan kan veng biak in pulpit tlangah ngei hian, “Lawm reng te hi tum tur a ni lo, Bible pawhin, lawm fo rawh u, a ti mai alawm,” tih ang zawngin thu a sawi a. Chu chuan mi a hawlh za ta zak mai a. “Lawm fo” turin min ti nge, “engtik lai pawha lawm” turin, tih chu ka phâk ang tâwk tâwkin ka chhui ta a.

Sapṭawnga an lehlinna (versions) hrang hrang 21 lai ka en zinga 19 chuan “always” tih hi an hmang a; King James Bible-in “alway” a ti a, chu chu tun hma Sapṭawnga “always” tih sipel dan a ni a; International Standard Version-in “at all times” a ti a, chu lah “always” tih nen thu thuhmun a lo ni leh bawk si. Ka Pathian thu thiamte’n “a ṭawng bul” an tih Greek ṭawng lamah chuan (han ti ve khanglang ila Greek Interlinear zarah) “pantote” (p??t?te) tih a ni a; chu chu “engtik lai pawhin/reng/ziah/chatuanin” [“every when, i.e. At all times -- alway(-s), ever(-more)”] tihna a lo ni chiah bawk si. Mizo ṭawnga “fo” kan tih chuan “zing/ngun/zeuh zeuh/a chang changin” tih kan sawina a ni nuaih thei. Chhum lo chat lo, chatlak awm lo, khaihlak lo, inzawm zat sawi nan erawh “fo” kan hmang ngai lo.

Ka Bible lettute hian engati nge “always” hi “fo” ti a an lehlin fo tih a chhan tur âwm ang ka han dap ve dan dan a. Kum 1898-a Pu Buanga leh Sap-upa lehkhabu siam [A Grammar and Dictionary of the Lushai Language (Dulien Dialect) by J. Herbert Lorrain and Fred W. Savidge]-ah khan “Fo” tih hrilhfiah nan: “always” tih hi an lo dah tawh a. A hnua changtlung zawka Pu Buanga’n dictionary a siam (Dictionary of the Lushai Language by James Herbert Lorrain), kum 1940-a tihchhuah-ah pawh khan: “always ... ever” ti tein a sawifiah nawn leh a ni. Chuvang chuan Mizote’na “fo” kan hman dan hi Sap-ho khan an lo hre sual chhiava niin a lang.

Mizo Bible hi vawi tam an ennawn tawh si a, engati nge heta “always” hi “fo” ti a an la dah tak ziah le? Hei hi zawhna awm thei tak a ni. Zosap kutchhuak hrim hrim uchuak taka ngaihhlutna vang a ni thei ang em? Tuna an lehlin thar berah pawh, “Lalpaah chuan lâwm fo rawh u, ka sawi nawn leh ṭhîn ang, lâwm rawh u,” an la tih tâk fo hi. Bibles International chhuah “Kan Lalpa leh Chhandamtu Isua Krista Thuthlung Thar” (2005)-ah pawh: “Lalpaah chuan lâwm fo rawh u, ka ti leh pek leh ṭhîn ang, lâwm rawh u,” ti thovin an dah a. Kristian nunkhaw khawih danglam dâwrh phâk thumal a nih avang hian siamṭhat a va ṭha tehlul em!

Apostle Paula hian Phillipi khawpuia ringtute hi ṭah leh ṭam, ngui leh nguai, beidawn leh buai, lungngaih leh lunghnual chang te, harsatna leh hrehawmna, tawrhna leh thihna karah pawh, engtik lai pawhin LALPA-AH chuan lawm reng rawh u, tiin a fuih fan fan a ni si a.

“Pathian a pangngai fo” kan tih te hian a danglam zeuh zeuh ṭhin tihna a ni a; “a pangngai reng fo” tihte phei hi chuan awmzia a nei tawh lo reng reng.

“Nang inkhawm pawh inkhawm ngai hlei lo khan he’ng thu te hi engah nge i rawn sawi ve vak vak ngam zawk a?” min lo ti ta ula. “Ka inkhawm ve fo ve a,” tiin ka chhang ang che u a, vawi 4 vawi 5 inkhawm ve thin ka nih chuan dawt sawiah min puh thei lo vang.

He thu hi ka rawn tharthawh leh hluaina chhan pawh tun hnai maia kan ṭhiannu’n Facebook-a, “Hlimna hi a tawpna tur emaw ti a zawng tan hi chuan hlimna tluantling a awm lo reng a ni. ‘Lawm reng rawh u’ min ti lo. Lawm fo tur a chah kan ni zawk e,” ti a a status a update vang a ni.

RAP GAME-A KA CHAI LAI NÎ

(Yo! Check this out, homies!)

Music ṭhuang (genre) chi khat “rap/ hip hop” an tih mai, dan naranin mi dumhovina an chham zuah zuah ṭhin, an sawi-sak (an sawi bawk a, an sa bawk a) ṭhinah hian ka mikhual vak bik lo teh a ni a. Tun hnua “rap/ hip hop” tih avanga engtik lai pawha thinrim reng leh engti kawng maha lungawi loh kher tum vek tur emaw kan tih hma daih khan, “rap-game”-ah hian mi naran kan lo ding chhuak ve daih tawh a ni a. Mizo zinga Mizo ṭawng ngata mipui hmaa “rap” hmasa ber kan nih loh vek pawhin, a hmasa pawl chu kan ni ve ngat ang.

Mizo ṭhalai rual, mi sual kekawr fual, “gangsta” nih châk hlum lo chauh, inlâk -rapper nana American mi dum sakechekho ṭawng dukdak lo leh dik lo la chhawng ngat ngat peih, “emoji” ringawta thu ziah tum, “Negro-a ka lo piang lo hi ka va ‘inchhir’,” tih rilru pu âwm tak tak, Mizo ṭawnga “rhyme”-a “rap” hmuchhuaktu emaw inti tlat khan lo ngai teh u.

Hip-Hop/Rap khawvela Dr. Dre leh Arrested Development te vul lai, Queen hla lar "Under Pressure" bassline rinchhan a Vanilla Ice-in, "Ice Ice Baby" tih a hit vanglai pelh lam, a anpui deuh reuha Baba Sehgal-a’n, 'Thanda Thanda Paani' a rawn vawrh ve lai, Dr. Alban-a’n “It's My Life” a lar chhuahpui kum, kum 1992 khan, kan venga kan thianzaho uangthuang band indin “Gitanjali” tih hming pu chu YMA inkhawm, kan veng Primary School I-a neihah kan che chiam a. Kan “rap” hrep tawh (Aizawl Town Bus chhung engine cover-a “Rap Suh!” tih an tar deuh vek lai lehnghal khan).

“Kan duh leh kan zai ang,

Lâm kan thai ang,

Kan chai ang;

Di kan chhai ang,

Thai kan vai ang!”

ti tea ka han chham ve zuah zuah kha.

Ka thianpa David L. Hrahsel kha Pawih ṭawng ni âwm tak khan a han dak zui ve ta zaih zaih bawk a. Robert Manuna leh Sanglura te’n acoustic guitar nen min lo rem a. “Dam maaro dam ... Hare Krishna Hare Ram!” tihte nena kan han bai pawlh vêl a nih kha. Kan inkhawm kaihruaitu pawh khan han tuihnih zui dan vak a hre lo, “A va pui riap riap ve,” a ti ringawt!

Tunah zawng, “rap” lamah na nâ nâ chuan, puakruk phawi rang tak ni a inngai ve thin, uai thla tawh lam, ‘bar’ kil khata no lo dawm ṭha ve kerh kerh, rawlthar thatho tuai tirte’na tham lo fahran a, kal pah a, “Hey, pu-a, i puakrang kha phawi pawh i phawi ve thei tawh dawn em ni?” ti a an koh nawmnah hrâm angah te ka inchan ta.

“Rap Game-a Ka Chai Lai Nî” tih lehkhabu hi ziak dawn ta ila a pan ve ngawt ang. Ka nu Ruatfela Nu (Vanramchhuangi) hian “Nalhna Thurûk (Beauty Tips)” tih ziak ta se, chu ai pawh chuan a pan hial ang.

MIN NGAITHIAM HRÂM ANG CHE AW

Bawihte, i lakah hawihhâwm lo leh phuailuai taka ka lo khawsa palh ṭhin a nih paw’n lung lovah lo la lul suh aw?

I hmelhriat hlui, i lamhnai tak ṭhin ni a i sawi tuemaw hian nang hi min rawn chhuhsak mai ang tih ka hlau êm a ni - ka â thei mai dawn si a.

Kan intawn tirh te kha chuan ka ngaizamin, ka palzam thei mai zel a. Mahse, tunah zawng thil a dang zo ta. Engemaw hlekah ka ling ta phat zel mai a nih hi.

Pumbilh vek che ka duh a, tu nen maha inṭâwm che hi ka thei ngang lo va ni. Mitmei kawi ka lo hmuh palh thin che a nih pawhin, a tih ngaihna tak pawh ka hre bik lo, min ngaithiamin, min ngaihnatthiam hrâm mai na’ng che.

Kan intawn hmaa i hlim theih thinzia thu hahîpa i sawiina mi a tih-retheih thinzia te hi han hre ve chauh teh la aw! Engah nge heti taka dichim leh diriama min chinzân mai le?

Dawh hrâm hrâm tum sateh mah ila, ka tawrh zawh tawk bâk a ni ta. Khaw hmu lo khawpa ka thikthu ka lo tichhia a nih chuan chan loh che leh, chân mai che ka hlauh êm vang a ni ang. Min ngaithiam hrâm ang che aw.

(Loosely based on “The Jealous Kind” - Rita Coolidge sak kha ka ngaihthlak nasat ṭhin zawk chu a ni tehmeuh mai, mahse, Joe Cocker-a rendition hian ka beng chu a fah daih zawk)