Guest writer
Mafaa Hauhnar
HNÂWMHNÊ LEH ṬAWPHNAWK ZINGA MI THIANGHLIM ('Saint of the Gutters' )
“Calcutta zan thim pilril takah,
Beiseina-in êng a chhuah mang lohnaah,
Chu hlim-thimah ngei chuan mei chu a nung a,
Meichher, thimna-in a hliahkhuh rual loh chu!”
(“Mother Teresa”, The Language of Jesus Is Love, Scott Wesley Brown, Sparrow Records, 1987)
‘Mipuite Pope’ an tih mai Pope Francis chuan Catholic Kohhran inzahna lantirna sang ber ‘Mi Thianghlim’ nihna chu, a damlai pawha ‘hnâwmhne leh ṭawphnawk zinga mi thianghlim’ an lo tih ṭhin Mother Teresa hnenah, tun Sept. ni 4 (Pathianni) khan St. Peter's Square, Vatican-ah a hlan a. He inkhawmah hian, a hmunah mi 120,000 vel tela chhût a ni a. Mother Teresa hming hian mi vakvai leh baihvai mi 1,500 pualin chawchhun an buatsaih bawk.
Pope Francis chuan, “Mother Teresa tan kha chuan, ngilneihna kha a hnathawh ti-al tuitu chi a ni a. Mi tam tak, retheihna leh tawrhna avanga mittui far tur pawh nei tawh lova thim zinga kun tlawk tlawkte tana êng lo êng chhuak a ni," a ti hial a nih kha. A va ropui tehlul êm!
Ama mihrinna zawp ral raih khawpa mi dangte tana a inpêkna chuan hnahpui a chhuang a, a hmangaih khawvel chu amah hmangaihtu-ah a siam lêt ve ta a ni tih chu hai rual a ni lo. Kei leh ka chhungte hian a ropuizia leh a ngaihsanawmzia hi kan hre phâk lo lulai êm mai zâwk pawh a ni (he thu ka sawi avang hian Catholic kohhran mi leh sa emaw ka nih lo ti tâwk an awm leh nawk ang chu - Mother Teresa kha Catholic Kohhran ta bil a ni lo, khawvel ta a ni).
Mite a hmangaih theihna hi chung lam aṭanga lo chhuk, thinlung chhungril tak aṭanga lo zi chhuak a ni a; a tak a, a nghet a. Tute’n emaw an nihna leh dinhmun avanga, tlângtlâk leh fak hlawh an tum avanga mi an khawngaih thar thut ang hi a ni lo; siam chawp a ni ve lo.
He Albanian nu, India khua leh tui, “Teresa of Calcutta” hi khawvela chawimawina sang bera chhal ngam hial tur Nobel Peace Prize chu kum 1979 December ni 10 khan hlan a ni tawh a. He chawimawina, pawisa fai cheng 15, 20,000 keng tel hi Mother Teresa chuan Vai puan man tlawm cheng 18 man lek kaihin a dawng a nih kha.
Kha chawimawina a dawn ṭuma a thu sawiah pawh: “Vawiina he lawmman ka dawn hian, a mimal tak chuan a phû lo ber ka ni. Retheihna atan hian chhia ka chham tawh a, mi retheite ka hriatthiam theih nan, kan mite tan retheihna ka thlang a ni. Mi rilṭam, saruak, in leh lo nei lo, piangsual, mitdel, phâr, hmangaih hlawh lo te, tuma duh lohva inngai te, ngaihthaha awm te, khawtlangina a tuithlâr te, vantlang tana phurrit ni te, leh mi zawng zawng thinhrikte hminga he chawimawina ka dawng thei hi ka lawmin, ka hlim tak zet a ni,” a ti a nih kha.
Tuna hetia, Isua te, Martin Luther King te, Gandhiji te hnua lei arsi lian herliam ve ta Mother Teresa meichher chhit hi a chuai mai dawn lo. A nun kawng lo zawh tawh leh a rahbi lo tuk tawh hmang khan, ṭhangthar
ṭiau zat ral hnu thleng pawha entawn tur zirlaibu mi a hnutchhiah a, a thihna-ah khan a tâwp mai lo vang. Tuna Saint Teresa ni ta hian kum 1950 khan Missionaries of Charity chu a hnungzuitu 12 lek nen Kolkata tih tâkah hian an din a. He an pawl (order) hian tunah hian khawvel ram 139-ah chawlhbûk te, in leh lo nei lote hulhliap leh hlamchhiaha awm mi chanhaite tana rawngbawlna hmun an enkawl mek a, a hnungzuitu Missionaries of Charity sister-te hian 4,500 an chuang tawh.
Khawvela mi ropui leh ngaihsanawmte nena hniak hmuna lêng an ni nâ a, mi chhe baibâwk leh chhumchhiate tualkhatpuiah a insiam a. A ‘sari’ var kaih, a tlang rawng dumpawla ṭial, tualtah puan man tlâwm, pan dîr diar phênah khan mi
ṭawmkailo leh baihvaite’n inhnangfâkna an hmu a; fahrah leh falakte’n nu tak belha belh tlâk an hmu a. Beiseina, mitmîm tiat pawh nei tawh lote pawhin chutah chuan beiseina an chhar a; uicho ang maia vâk rawlai mai mai pawhin amahah inhumhimna an hmu a ni. Amah aia mi dang a dah chungnun zat zat ṭhinna chuan mi zawng zawng chungah a chawi sang ta a ni. Mi ṭhenkhat chuan ropuinate hi an pianpui a; ṭhenkhat dang leh chuan a rûk te’n kan ru khawl a; ani kha chuan a thawh leh a hlawh chhuah liau liau a ni. Phût lo mah se a phû miau va, chawimawi mai bâk chu tih tur dang kan nei lo.
Nu derdêp ve takin, kut lâwng mai pawha heti khawpa nasaa khawvel hmêl a sawi danglam theih chuan amah ang mi sawm chauh pawh hi rawn chawrchhuak leh ta se, kan khawvel chu tun ai hian a lêt engemaw zata tamin chênna tlâk leh thlâkhlelh tlâk a ni ngei tur hi a ni a leh! Mahse, Mother-ina a kalsan tak hmun ruak hi tuma awh leh luah zawh loh tur a ni; ani kha zawng hun bîk atana mi bîk ni tura chunglam vohbîk a ni miau si a.
Kan chunga ṭhat chhuahtute laka ṭhat chhuah lêt ve hi thil ropui tak chu a ni ngei mai. Amaherawhchu, kan chunga ṭhat chhuah duh rêng rêng lo leh mi tai ngar ngar ṭhinte chunga ṭhat chhuah hi zawng mihring nunphung pangngai piah lam - Isua zia a ni a. Hei chiah hi a ni Mother-i zia pawh kha. Leia kum 87 a len chhung khan ‘hmangaihna’ bak chu engmah a hmelhriat ve lo. Kawtthlera changpât cheh chhum anga vial mai maite pawh kha Kraws lera khaikan Isua angin a hmu thiam tlat a; mite’n a chanchin an sawinaa ‘angel of mercy’ an lo ti
ṭhin pawh hi a âwm hliah hliah a ni.
Inthlanpui dawna, Electronic Voting Machine (EVM) kan hmelhriat tirh khan, vote thlaktute duhthlan tur pakhat NOTA tih kha a awm a “None of the Above” (A tu-a mah khi) tihna a ni. Mother Teresa kha “NOTA” dik tak chu a niin ka hria, chung lam belruat, chung lam mi, hmeichhe sakhaw rawngbawltu “Nun of the above” chu!
Heti a ni chung pawh hian Mother Teresa chuan, Isua ang bawkin amah beitu, a hmai ham berh tum hrâm hrâm, lemchang leh pharisai ti a lunga dengtu engemaw zat a nei a. Chu’ng zinga thatho ber chu lehkhaziakmi Christopher Hitchens hi a ni mai thei. Mother Teresa tlin lohna zawn chhuah kawngah missionary-te ṭhahnem ngaih tluk zetin ṭhahnem a ngai a. Mother Teresa a beihna chu a bu-in a chhuah hial a, a lehkhabu hmingah pawh, a zahmawh zawnga ngaihkawih theih turin “The Missionary Position” tih a vuah ngat a ni (The Missionary Position: Mother Teresa in Theory and Practice by Christopher Hitchens, phek 98, 1995). Amaherawhchu, he’ng a khingtu leh khêngtute hi an hlawhtling lem lo khawp. Pathian awm ring lo Khushwant Singh te thlengin, amah an belhbul hnu-ah Mother Teresa chu Vantirhkoh angin an hmu a. Amah mi phûnglûng leh paurau Donald J. Trump meuh paw’n, “Keimahni ṭheuhva kan ṭhatna ber hi a rawn lar chhuahtir a. A nun tlâwm, nun ṭhahnem leh nun thianghlim tak mai chawimawi tura khawvel puma Catholic-te an intêlkhawm ka hmuh hian tih tak zetin ka hlim. Amah ang reng tumah an awm lo,” a ti ve mauh mai. American mipuite pawhin kum zabi khat chhunga mihring ngaihsan, zah leh lawm hlawh ber, “Most Admired Person of the Century”-ah an thlang hial a ni.
Ama insawi angin, Mother Teresa hi Pathian kuta pencil, khawvel hnena a hmangaihna lehkhathawn a ziahna hmanrua a ni. Khuareiah pawh, he angel thla nei lo, nunphung vantlang hnuai lama kaikun tlawk tlawkte hmuh theih Pathian hi kan la sawiin kan la uanchhan dawn chauh a ni. A thih khan a vai puan var leh balṭin ruak bâk, a hnungzuitute rochun tur engmah a nei lo ve, an ti. Mahse, mi zawng zawng thinlungah hmun a chang thung a, vana a ro khâwl khâwm chu sawi loh; legacy ropui tâwpkhâwk a hnutchhiah a, sulrûl leh tui-êkina a ei chhiat ngai loh tur hmangaihna a hlawh chhuak a ni. Mother, kan khawvel ṭawp leh hnawk tak thianfai tura lei hringnun i rawn hman ve avangin kan lawm e
