Guest writer
Mafaa Hauhnar
RAM RO RIMAWI KÛNGPUI ROKÛNGA
Nikhua a hriat theih tirh aṭangin Rokunga kha khuarel rimawi siam hian a lo hîpin, a lo aizial tawh a. Eng ri mai pawh kha a mawina a lo dawng fuh ṭhin a, a beng a dawh thiam riau. Nipui thereng hrâm rî te, âr khuang âl âl te, lêngkîra tuikhawhthla ri hum hum te, ṭhâla lui dunga tui fim tak luang ri her her te, tui mal far ri keuh keuh te thleng hian a beng a verh a, ngaihnawm a ti ṭhin. An rualin, an hla sak chu a thinlungin a lo rempui ve a; a solfa tur âwm ang te a lo dah fiam ṭhin.
A chhehvêla ri leh thâwm chi hrang hrang aṭang khan pûr a chaw mai ṭhin a; nature kha a châk lâkna hnâr ber a ni. Mi lungleng thei leh tuihnâng ngah (prolific) ngang kha a ni bawk a, “Pencil leh lehkhapuan ka ak reng ṭhin,” a ti pawh kha a mak lo ve.
Rokunga hla thlûk mawina chu a mâwlna hi a ni a; tluangtlam tak anga lang si hian a thûk ruih mai a. Mi ril Leonardo da Vinci-a’n, “Mâwlna hi mawina vawrtawp a ni” (Simplicity is the ultimate sophistication) a tih kha, a tidiktu pakhat chu Rokunga hla thlukte hi an ni kan ti ve ngam hial awm e. Nula hmelṭha tak tan incheina bawlhlo make-up inbel ve vak a ngai hran lo ang hian, Rokunga pawh hian a hla thluk mite’n ril leh thuk an tih nana han tikhunkhân leh han tihkhirhkhan kual vel hi ngai a ti tehchiam lo. Mizo upa-ina lal hla ang thluam an tih hi a ni ber awm e. A thu luang (flow) a tluang ṭha a, a sak, a chhiar leh chham vel a nuam a; a mar, mâm, mawi viau vek mai zel a ni.
Welsh Tune Book leh Sankey Hlabu aṭangin hla khawng et ut leh khauh tak tak chu kan missionary-te’n min barh hawng hawng a; kan helh âwl âwl a. Mizo zai thluk pangngai pût pûtin kan hrawk a fah zo tawh si lo.
Chumi lai boruak rit tak karah chuan Pathianin Zofate tan Rokunga min rawn pe a. Ani chuan hla mawi leh lungkuai, Mizo thalaite rilrem si chu a rawn phuah chhuak ta zawih zawih mai a. A hla chi hrang hrang: Krismas hla, Kristian hla, ram leh hnam hla, khuarel hla leh, hla lenglawng, a enga pawh maiin Zofate khawsakna tlang hrang hrang pawh a tuam chhuak chak a. Heti tak maia Zofate khawvel Rokunga hlate’na a al hneh leh a al chak nachhan hi a hla-thu vang te chu ni kawngkhat mah se, a hla thluk vang hi a bulpui berah chuan a nih a rinawm.
A hla thluk reng reng hi, a Sapṭawng takin a “catchy” a, beng a verh a, bengkhawn loh a har a, rilrua lo zawm leh lo vawn a awl tlat mai. Hei vang hian hnam dang, Zoṭawng a mik a mak pawh hre lote pawhin a hlate hi an ngaina châwk.
Solfa leh chord biru leh harsa tak taka hla thluk siam kha ṭul lo a ti ngam a. A hla han zawm mai te hi a nuamin a awlsam a; han sak-ho a remchang a. Puipun nikhua leh bus chhung thlenga han sakho dal dal hi a remchang em em a. Hla hruai a nuam a. Solfa thiam tak tak chin a nih avangin mite hneh tum rana han intihthiam hi ṭul a ti lem lo niin a lang. A hlaah tumluihna hnuhma hmuh tur a awm meuh lo. Thinga hnah a lo ṭo ang mai hian, a natural a ni. He’ng vang hi a ni mahna Rokunga Krismas hla tel lova Krismas chu Krismas a tling zo tak tak lo va; a ram leh hnam hla tel lova vantlang inkhawm chu khuang lova chai ang chauh a ni.
Mihring aw mai ni lo, rimawi hmanrua (musical instruments) dang reng renga han rem te hi a remchang riau bik a. Jazz aṭanga Mizo rimawi chi hrang hranga rem a nuam a (Bêngbûnga “Cheraw kanin, cheraw kanin tleitir lengin kan rawh se!” tih han khawn te hi a inrem a ni a). Brass band bakah bagpipe band thlenga han tumho a nuam a. Assam regiment leh regiment dangte paw’n a hla hi kal-rem hla atan an hmang nasa a, rei tak chhung phei chu Assam Rifles bagpipe band leh Mizoram Police brass band te hla chuam ber a ni zui ta nghe nghe a nih hi.
A hlathu a mik a mak hre miah lo pawh a hla thluk zûnah hian an uai hnâwp hnâwp a ni kan ti lo thei lo vang. Hei vang hi a ni ngei ang The Gramophone Company of India (tun hnu-a Saregama India Limited an tih tâk) te pawh hian a hla thluk ṭhenkhat chu phalna dilin an record a; a tlangtla-in hralh a kal nek a ni âwm e.
Art-ah reng reng chuan mâwl tak, mawi tak si a duanchhuah thiam hian ngaihhlut a hlawh lehzual a. Chuti ang chher chhuak thei tur chuan mi bik zingah pawha “mi bik lehzual” nih a ngai a ni an ti thin. Mizo hla phuahthiam dang laka Rokunga danglam fâl nalhna pakhat hei hi a ni. Mawl tak si a mawi taka hla thluk a duang thei hi. Hei vang hi a ni mahna a lo chhuah atangin a hla thluk kalhmanga hla phuah, a hniakhnung zuitu an awm nguah nguah reng ni.
Tun ṭumah hian poet a nihna lam ka thlûk lo. A a thluk dah ṭha-in, a thu ngau ngau “poetic qualities”-a kan teh a, a poetry ang zawnga kan thlir fir dawn a nih erawh chuan, Rokunga hlate hi chuti teh lua niin kei chuan ka hre lo. “Poet of the Century”-a thlangtute nen pawh kan mit a rual lo khawp ang. RL Kamlala (a bik takin “Ka Mihrinna Hla” a tih) te, Lalmama, Hrawva, L. Biakliana, Vankhama teho hi a chunga lengin ka hria. Song-writer/composer ropui tak a nihna lam zawk a ni ka rawn thlur ni. British-ho pawh khan heti lamah hian an tisual ve hman ṭhelh. An poet laureate Ted Hughes a thih khan amah thlak turin Paul McCartney kha an thlang tling hman ṭep a; poet laureate lo ni tawh: Tennyson, Wordsworth, John Masefield te leh, Dryden te nena hniak thuhmuna leng atan êm chuan an sit leh deuh va, Andrew Motion an thlang leh ta zawk a nih kha. Ira D. Sankey te lam rawngkai hi Wordsworth-a cheibawla cheibawl phet kan tum niin ka hre dawn dawn ṭhin.
Rokunga khan a hun laia mi tam ber tih danin Sap hla thluk a lak a awm nual a (A hla zinga lar ber pawl “Kan Zotlang ram nuam hi chhawrpial rûn i iang e,” tih te pawh hi “I remember our faded love (Faded Love)” thluk hawha a siam a ni); a vaia a lak loh pawhin, a ṭhen a zar han pawh pen zauh chu a nei nual. Mahse, chu’ng pawh chu Mizo kaih-nêmin a dah zel ṭhin.
Poet ropui Ezra Pound-a’n “melopoeia” a tih mai, thu chheh dan hmanga rimawi siam hi a thiam em em mai bawk a. A hla-thu reng reng hi a Sapṭawng takin a “melodious” tlat zel:
“Lo êng leh rawh, Varparh Arsi,
Van êng zai min zawmtir rawh;
Aw êng, chho la kan fak ri nen,
Van Rêng thinlai han chhun rawh,”
han tih mai ang te hi, mâwl mawi tlat zel.
C. Ṭhuamluaia phei chuan, a “Zoram Nipui” essay-ah khan heti hian awka a nei hial:
‘Pu Rokunga vêkin “Chite Lui”-ah khan thiam takin a sawi leh kha. Han chhiar ila bengchheng ri chêl chûl kan hre lo va, luipui luang ri huau huau lah kan hre hek lo. Chite Lui, nipui laia luang, luang dam diai chauh kan hmu:
“Fiara tui thiang tê, luang dêl dêl la,
Lêngi nen luia lêngngha kan chhaina;
I sirah thing leh maurua an zing riai e,
Luang dem dem rawh piallei a ral hma loh chuan,” tih a thunawnah hian Mizoram nipui hun lai a entir a ni. A mawi zual lai ber phei chu nipui lai sawina liau liau a ni a, han chhiar leh teh, i duh chuan:
Ṭhal rum laiin va tinrengin an dâwn ṭhin,
Lungrualpui nen suara lêngngha kan danna!
Kan thlawh sawmfang kan zawh tluang kaina nuamah,
Luang reng rawh lungrualpui nena ruang bualna,”
tih hi han chhiar la, a mawi tâwk hle tawh a. “Lungrualpui nen suara lêngngha kan danna!” han ti leh teh. Kan Mizo ṭawng zawng zawngah hian a mawi ber mai lo maw?’ tiin.
Duh sela chuan hla thlûk khirhkhan zawk phuah thei turin a thiamnain a tlin tih a hriat a, a hlapui phuah: “I Chen Nan (Aw JAA!)” leh “Aw Bethlehem, I Tê Ber Tawp Lo ve!” tih ringawt pawh hian chu chu a nemnghet a ni.
Hla phuahtu reng reng hi chu a tlangpuiin an hla thluk a kalkhat deuh zel a. A kal zel dan tur pawh hi a rin hriat riak ruak theih deuh zel a ni. Rokunga hla thluk erawh hi chu a chuti ve mang tlat lo: A hnuk kuai zawng te, thinlung chophur zawng te, mi chawk hlim chi te, a in-ang lo zung a, a zia (genre) pawh a danglam thluah mai a ni. A in-an tlân ṭhapna pakhat erawh chu a hlutna leh a mawina hi a ni.