Guest writer
Mafaa Hauhnar
ENG NGE KAN SAWI TÂK ANG?
Ka hmaah hian Primary School II-a pawl 4 zirlaite “answer sheet” zah zet tur thuziak tura sawmna a intiang ûr a. Awm dan mawi bu aṭanga ka zir chhawp hmangin, “Khawngaih takin min lo hre thiam hrâm mai teh u, ka hman ngang lo a ni,” tiin ka theih ang tâwka hawihhawmin ka pha hlawm a. Ka damlo buai ve sek leh Comedian Search TV show lama ka ṭhut a lo ngai bawk nen, rin aia rangin ka column ziah hun a lo thleng hma leh a; hel nuai tumin ka han bung leh chawt mai dawn a nih hi.
Thiam taka min han nawrtu leh min turtu chu awm sela chuan awlsam tak paw’n ka hma a ṭan thei mahna. Min sawmtu’n a zir ngang sela chuan chhuanlam reng reng ka nei lo tur.
Vai ngal sîn rît rêt pawhin an duh duha saipui an thunun duan duan thei ang deuh hian, kan nâk thawla mi zen dan thiam riau tan hi chuan duh duha kaih kual mai mai theih kan nihzia hi ka chiang thar ta riau.
“Nang i awm chuan lei, van a chang thin,” ti a RL Kamlala’na dak nalh thlarha a dah ang khan, Lady Hamilton-i’n Lord Nelson-a hnenah: “Heta i awm hun chuan paradise a ni dawn a ni,” tiin lehkha a thawn a. Kha thuchah tawi tê avang khan British admiral rorum, rothap leh râlhrât Lord Nelson chu a tui ral a, thi leh dam kara lêng mah ni se, a hmei Emma Hamilton-i kianga a awm theih nan thi leh thau pawlhin a bei mai zu nia!
Deadline (Hun tiam hnuhnung ber) a lo thlen dawnah hei “computer” chu ka han ṭhutchilh ve ta chawt chu a ni a. Thupui ka vai ngheng ang nge, hla ka chham chiam ang? Engtin nge bul ka ṭan ang a, engtin nge thu ka herpui ang a, engtin nge a hnu ka khar ang? Ka rilru-ah ziah tur a rawn inhâwr khawm tup tup a.
Tlangval pakhat to lutuk riak tûra sawmtu nula an tam avanga a tihngaihna hre lovin kâwldai bukah a riah phah ta ngawt e, an tih ang mai khan, ziah tur ka ngah luatah, ziah tur ber hre lovin ka leh hul der mai a. Thuziakmite hi chuan hmeichhiate ang bawkin hul lai leh hul loh lai hi kan nei ve a. Ka khah liam luatah “writer’s block” an tih ang chi ka neih tâk hlauh va, ka pûk chhe hul der mai chu!
Zoram khawvel nghawr che lawih tham eng thu leh hla nge ka vai tâk ang, tiin rilru-in âr bo a zawng a. Ka rilru-ah thu chi hrang hrang, inral-kah tak tak a lo lût zut zut a, ho fê fê lah tam. Thu lo lût ṭhenkhat chu:
1) Thangkura Zâwngtê leh Roluaha (RL-a) hi ṭhu chungin insual ta se a hmuhnawm âwm loh.
2) Mipuite banphaka India rorelna in sang chhawp hnaitu, Mipuite President an tih hial Abdul Kalam leh zaithiam lar, American Idol judge-ah te pawh lo ṭang tawh ṭhin Paula Abdul te hian inlaichinna engemaw tal an nei ang em?
3) A pa’n a cherry kung duat em em kittu a zawh ṭuma George Washington-a’n, “Ka pa, dâwt ka sawi thei lo,” a tih khan dâwt a sawi ang em le?
4) Mizoram thleng pawha rawn lar hat phak American sitcom pakhat The Big Bang Theory-a Dr Sheldon Lee Cooper, B.S., M.S., M.A., Ph.D., Sc.D., hi mahni hmasial leh mahni thu duh, mi ngiaunger, chêkngel leh khermei, mi dang chunga lenga inngai a, mi dang engah mah ngai lo, naupang chhia angreng tak hi a ngeiawm tehlul nen hian engati nge he television series en ṭhang zawng zawng hian amah hi kan ngainat a, kan lawm em em mai si le?
5) Zoṭawng tluang pangngaia Facebook tih angreng vela thu kan ziah, Mizo tlangval ngei maiin, “vn se tym lo” an lo ti bawih vêl thin hi chu, thingthu nung ṭêk chuai khawpa nawr nawk mai hi ka châk thin.
6) ‘Valentine's Day tih avanga, “Valentine tur ka nei ve dêr si lo,” ti a indawm kun hi a va ṭul lo tak, “World AIDS day”-ah pawh AIDS kan nei kher chuang hleinêm!
A enga mah hi thupui hlapui han vaipui tlâk a awm mawlh si lo.
Sikul ṭan hma leh hma loh chungchang nge, Parallel Bible lam nge, zu zawrh leh zawrh lo chungchang ka han ziak hluai dawn em ni ang? Aaa, hei chu an sawiin an ziak nasa tawh lutuk, inhnialna awmze nei lo a ni a, a khawi lam mah mah kan inhmin tak tak dawn chuang lo, eng ang pawhin tai pâwng pâwngin ṭang mah ila, mahni ngaihdan hi Media leh Persia dan ang maiin kan lo vawng nghet tawh a, kan dinhmun kan insawhsawntir dawn chuan lo.
Nge ni kum kal ta maia kan hun tawng phawrh thar leh tumin, keini chu thuthlung thar hun, “He tlângah kher lo pawh ..... Pa chibai in bûk hun a thleng dâwn." (Joh 4:21) a tih hunah kan cheng tawh a, Kelkâng kal kher hi eng nge maw a ṭulna le, thlarau intâwllênna leh inhlim chhuah tumna mai mai a ang lo maw? Khawkawn, Kawlkulh leh Kulikawn atang pawhin Lalpa thlarau a hnaih dan chu a in-ang reng. Siam thar lehna lo chu Kelkâng kal hi engmah a ni lo va, Kelkâng kal loh pawh engmah a ni hek lo, tiin Paul-a dungthulin ka sermon hluah zawk dawn em ni ang? Thlarau mite huat ka hlau bawk si.
Kum 2001-a a music video “Whenever, Wher-ever” a tihchhuah aṭanga Shakira mawngbawr duhawm uchuak lutukina mi a tihretheih rei tawhzia leh a mawng han thing vir vêlina ka khawvel vir tluang lai a khak buai khaw loh zawh vek dan te ka sep chiam dawn em ni ang? Yeats leh Keats-a “poetic theory” chungchang sawiin ka tlak duah ang nge, Kamlala leh Kamlova hlathu rilzia emaw, Look East Policy leh K-Pop chungchang leh hnam inchimralna chungchang emaw ka sawi hluai zawk ang?
Nge ni a, la dam sela chu tar vun vuai kum 90 mi dawn ni tawh tur, a thih champhaphâk vawi 52-naah pawh sex symbol la ni thei, Academy Award Nomination pawh dawng phâk si lova vawiin thlenga Vala lû la tihai thei, American actress, model, leh singer Marilyn Monroe (Norma Jeane Baker), feet 5 leh inchi 5½-a sang, Kg 53.5-a rit, meng paw phât, hmui vâm ham mai chungchang kan sawi zawk dawn em ni ang?
Khawvela thiltithei bera an sawi US President John F. Kennedy leh a unaupa, US President ni thei mai tura ngaih Robert Kennedy te kha a phir thei a. Hmasang Mizo mipa chu ni se, a thih hun hunah phum hmain archang ṭhiang tawn thei a ni tihna a nih chu. 1962-a John F. Kennedy-a birthday-a "Happy Birthday, Mr. President"tih hla a sak laia a gown hâk, skin-tight tak mai kha kum 1999 khan an lilâm a, US dollar maktaduai 1.3-a hralh a ni a, khatih laia thawmhnaw man to lâwt lak kha a ni nghe nghe.
Khawvel mi tam zawk chuan amah an hria ang a, tih tur a nih laiin amah hringtunu ber chuan (rilru buai a nih avangin) a hre mumal tlat lo thung a. Tu nge a pa dik tak tih lah tuma hriat loh kumkhua tur a nih tawh hmel. Khawvel duh leh ngaihzawn rawn a nih lai khan mal leh khawhar takin mahniin a thi mauh mai lehnghal. Mahni intihlum nge a nih a tualthi, tih pawh vawiin thlengin tuma’n chiang takin an la sawi thei lo. A thih khan the New York Times sawi danin New York City-ah mahni intihlum a maka maka nasa-in an pung a, ni khat thil thu-ah mi 12 te an intihlum zu ni a. Mahni intihlum zinga pakhat chuan, "Khawvela thil duhawm leh mawi ber mahin dam chhan tur a neih loh chuan, kei pawhin ka nei bik lo ve," tiin thu hnuhnung a hnutchhiah nghe nghe.
Nula sam buang, âwm bâwr leh mawng bâwr vâwng ṭha deuh chu mawl huih leh chhaw chhuih tura ngaihna a lian em em ṭhin a, “dumb blonde” (buang mâwl búang) ti a kamchhe tleuh nan teha hman an ni ṭhin. Chu mipui mimir rilru sukthlek chu a rawn thlak danglam chiang hle. A thluak a ṭha-in, a rilru a chak a; a ṭawngkam chhuakte hi thuziakmi tih lovah chuan mite sawi chhawn hlawh pawl a ni a. UCLA-ah literature a zir a, lehkhabu a chhiar nasa-in, thu leh hla rotling tak tak a fawmkhawm hnem hle, ina a library-ah lehkhabu 400 chuang (first editions deuh vek lehnghal) a nei. A pasal pahnihna baseball player lar Joe DiMaggio nena an inṭhen hnu-ah pawh thuziakmi, “Death of a Salesman” ziaktu Arthur Miller nen an innei zui nghe nghe. “Letters to a Young Poet” tih Rainer Maria Rilke ziah phei kha chu a ngaihlu hle mai a. “Kha lehkhabu kha chu awm lo sela chuan ât chang ka nei zeuh zeuh ang,” tiin a interview hnuhnung berah a sawi hial a ni. A thih lai vel pawh khan, khawvela novel ropui ber zinga mi, ka ngainat êm êm (modern American literature-a classic tling phâk), Bible tih lovah chuan mite nun khawih danglam nasa ber pawla an sawi thin “To Kill a Mocking Bird” tih Harper Lee ziah kha a chhiar mek nghe nghe a ni.
Ran a ngainâ-in ui kha a vulh nasa thei hle a, a ui vulh hnuhnung ber chu zaithiam lar Frank Sinatra’na a pek Maltese terrier ui chi ṭha a ni a, a hmingah “Maf” tih a sa nghe nghe (short for Mafaa Hauhnar, I hope).
Hawina lam apiangah sawi tur a lo lang zut zut mai hian, sawi leh sawi hnu, sawi tur ber min tihre lo. Sawi tur hre lo han sawi tâkah chuan thlawhtheihna hmuchhuaktu Wright Brothers - Orville leh Wilbur Wright te unau kha ka hrechhuak zawk mai. An thlawhtheihna siamchhuah an lârpui fê tawh hnu khan thilsiamtu company lian tak hian an unauvin chawhlui kilpuiah an sawm a. Ruai ṭheh zawh chuan company hotu chuan Wilbur Wright chu thusawi turin a han phût a. Wilbur-a chuan, “In hriat sual a ni ang. Kei chuan mipui hmaah thu sawi tur ka hre ve ngai hlei nem , ka unaupa zawk hi sawitir rawh u,” a ti a, a ṭhu leh ta a. Orville-a zawk chu an han phût ve leh a. Hreh zet chunga a din hnu chuan, “Ka sawi tur chu Wilbur-a khan min sawi zawh khalh vek tawh kha,” a ti a, a ṭhu ve leh ta hmiah a. An khat liam lo unau ve khawp mai.
US President Calvin Coolidge pawh kha pa ṭawng tuitam lo chi, a renchem thei ang bera
ṭawngkam hmang chi a nih avang khan “Silent Cal” (Cal Ngawichawia) ti a vuah fiam a ni ṭhin. Chawlhni vawi khat chu a nupui nawmsam loh avangin amah chauhin a va inkhawm a, a inkhawm bang White House-a a lo kir leh chu a nupui chuan, “Thusawi chu a ngaihnawm em?” tiin a lo zâwt lûmlâm a. Ani chuan, “Aw” tiin a lo chhang a. An nu chuan, “Eng lampang nge thuhriltu chuan a sawi a?” tiin a be sawm zui zel a. Ani chuan, “Sual lam,” a lo ti a. A nupuiin, “Thuhriltu chuan sual chu engti ang zawngin nge a sawi a?” tia a han zawh leh chuan, ani chuan, “A haw khawp mai,” ti chauhin zu han chhang pek a!
Sawi tur ngah viau pawh hi a ṭha ber chuangin ka hre lo. America President atana an lâkluh ṭuma George Washington-a thusawi te kha thumal 135 vel lek niin an sawi a; a mi deh a va na si em! Kum 1841-a William Henry Harrison-a an lawmluh
ṭuma Harrison-a thusawi erawh kha chu darkar 2 awh, thumal 9000 chuang zeta sei a ni a. A thusawi laiin hmarchhak thli vâwt tak mai a thaw vûk vûk mai bawk si a. A tûk aṭangin a khua a sik phah a, a hnu thla khatah “pneumonia” vangin a thih phah ta nghe nghe a nih kha. A sawi tur ngah a thihpui pawh kan ti thei ang chu.
Lalpa ṭawngtaina (Lord’s Prayer) hi thumal 82 chauh a ni a. Sam 23na hi thumal 110 lek a ni. Abraham Lincoln-a thusawi ropui “Gettysburg address” an tih mai pawh kha thumal 226 chauh a nih laiin, USDA-in zîkhlum man chungchanga thupek a chhuah erawh chu thumal 15,629 lai zu han ni duah a. Khawvela sermon ropui ber ni kumkhua tur Tlang (Mount of Beatitudes an tih tâk) chunga Isua thusawi te hi chhut chhuahin lehkha phek (foolscap) khat emaw awrh chauh a ni.
Editor hnena lehkhathawn tawi si, thûk si a ka hriat pakhat chu chanchinbu pakhat editor hnena English writer hmingthang tak G. K. Chesterton-a’n a thawn ni a an sawi kha a ni:
“Dear Sir:
Regarding your article 'What's Wrong with the World?'
I am.
Yours truly,
G.K. Chesterton.”
Kan buaina leh harsatna tawhah te hian a mawh hi la ngamin, “Keimah vang a ni,” ti thei ṭheuh ila chuan hei aia khawvel nuam zawk hi kan nei ngei ang maw le.
Khawvela “correspondence” tawi bera an sawi chu novelist Victor Hugo leh a publisher, Hurst and Blackett te’na kum l862-a an inthawn kha a ni âwm e. Hugo hi chawlh hmangin a zin khawthawng a; a novel tihchhuah thar “Les Miserables” hralh a tlâk leh tlâk loh a hre châk khan a publisher hnenah “?” tih zawng hi a va thawn a; anni lahin hralh a kalzia sawi nan “!” tih chauh bawkin an lo chhang a.
Thu sei tak ziah nazawng hi a hlu lo a ni tih a chiang ta viauvin ka hria a, chuvangin he ka thuziakah pawh hian “full-stop” ka’n dah tawh mai ang e.