THLALERA MI AURÂWL

Kan Bible-a Chanchinṭha ziaktu pathumte’na “Chu! autu râwl chuan, “Thlalerah LALPA kawng buatsaih ula...” ti a Zawlnei Isaia’na a lo sawi (Is 40:3) kha an sawi chhawn sual (misquote) aṭangin “THLALERA MI AURÂWL” tih ṭawng-kam hi a lo piang a.

Isaia hian aw râwl hi thlaler aṭanga chhuak a nih a sawi lova, aw-in thlalera LALPA kawng buatsaih a ṭul thu a puang mai a nih hi.

Kan Mizo Bible lettute’na an dah danin Mathaia leh Marka chuan “Thlalera mi au râwl” (Mt 3:3, Mk 1.3) an tih laiin, Johana chuan “thlalera autu aw” (Joh 1:23) a ti ve thung a. He thu hi thuhriltu zâm hmêl kai ngai lo Baptistu Johana chungchang sawina ṭawngkama hman a ni a.

Vawiinah erawh chuan mi an thupuan te, an vaukhânna te leh an ngaihdan te tukhaw kha-ina barah an khawn loh sawi nan te; mi nâwlpui pawm dan leh ngaihdan ang ni lo ngaihdan thar vawrh chhuaktute, hniak tam lam zawh ngawt lova mahni thurin leh pawm dan mal tlatpui ngam sawi nan te hian “thlalera aw” (Voice in the wilderness) emaw, “thlalera aurâwl”(Voice crying in the wilderness) emaw tih ṭawngkauchheh hi hman zui a ni ta a ni. “Rampalailênga Vai bo au ang chauh” tih nen hian han tehkhin ila, a sawi chu a phawk thuak awm e.

Hmun thlaler, mihring awm lohna, mi tlawh leh pawh zen zen loh, hmun ruak leh ram, khawharthlak leh fianrial bawk si-ah chuan hrawk phiar ṭawng
ṭawngin awrâwl tâwp tâwp chhuahin au vak vak mah ila, kawngro a su tampui lo vang. Kan pipute sawi dan takin mitthi thuchah emaw, lungtum biak emaw ang chauh a ni ang. Pa pakhat Pathian thu lama thlarau harhtharna chang ṭawngṭaina an sawi kha ka hrechhuak, duah leh tlawr takin, “Lalpa, thlaler ram ro, tuma awm lohna hmunah min tir ang che,” tiin a chham pual a ni awm e. A inpêkna thûkin ropui viau mah se tuma awm lohna hmunah na nâ nâ chuan a rawngbawlna a sawngsawhlawt nêp ngawt ta ve ang.

Thu leh hla ziaka phuah mite pawh, a bîk takin kei hi thlalera aurâwl ang lekfanga inhmuh chang ka nei chamchi a, Vai vawk vuak sual palh ang maia kan râwl kan tiring chung pawhin um-ê kan hlawh lo nia hriat chang ka ngah a, mi-anglo inhrosa tlukah pawh min ngai lo ni a hriat chang te ka nei châwk
ṭhin. Mizo zingah ngat phei hi chuan thuziakmi leh vawk hi chuan an thihin ngaihhlut an hlawh ve chauh ni te hian ka hre hial ṭhin.

Ka poet ngaihsan êm êm W.H. Auden-a te meuh pawh khan: “Ka nun kawng ka hman tawhah hian min tizak ngawih ngawih eng eng emaw a awm. Facism chungchang leh thil dang ka ziah zawng zawng te kha. Ka thuziah kha ka phatsan ta a ni lo va, ka thu ka zûk lah a ni hek lo. Kha’ng ka hla phuah zozaite khan Auschwitz aṭangin Juda nunna pakhat pawh a chhanchhuak lo va, indona râwng tak kha chhe tê tal paw’n a tidanglam hek lo,” an lo ti ve tawh bawk a nih kha.

Thu leh hla phuahtute hian hnam nun kalchawi hrang hrang (political, social etc)-ah te hûvang pawimawh tak kan nei theiin, ngaihdan siamtu
ṭangkai tak pawh kan ni thei teh meuh mai. Mahse he hum pawimawh luah phâk hi lehkha ziaktute leh hla phuahtute zingah hian an beitham khawp ang. Chhan tam tak awm thei zinga pakhat ni a ka hriat chu vawiinah hian mipui nâwlpuiin kan awrâwl ni lo, awrâwl dang: politician te, chanchinbumi te, mi lâr (celebrities) te leh media lam awrâwl te an bengkhawn zâwk ṭhin vang a ni a. He’ng mi dang thâwm ri nuaih nuaih karah hian ziakmite râwl chuan ûksâk a hlawh lo fo va, an thâwm bengchheng karah hian kan aw kan hloh leh mai ṭhin.

A ni lah taka, a ngaihlu lo leh a tui ve lo tan chuan “poetry” te pawh hi a ngaih-lâpin, a ngaihnêp theih viau âwm asin. Humorist lawmawm Dave Barry-a’n a ti alawm fiamthuin: “College-a English major kan zir lai khan kâr tam kan zirtirtute nen T.S. Eliot-a hla (poem) bit ṭha zet “The Waste Land” hi thluak sâwra kan chaiho laih laih hnu-ah, a hunlai boruaka engemaw helhkam a neih a puanchhuahna a ni tih kan han zir chhuak lekfang a. Thawh lawk a TS Eliot-a thlarau koh va, “Lo ngaithla teh, Pu Eliot, i tih leh hunah chuan i enghelh te i puangchhuak duh a nih chuan pehhêl vêl duah lovin puangchhuak
ṭha hle hle tawh ang che. I hria em? `Ekhai! hei chu ka va han helh êm!’ ti tein i sawi tur chu tawi fel takin sawi tlang râwt tawh rawh,” tia kamkhat hlek ka duh a ni,” tiin.

American fiamthu thiam hmingthang Groucho Marx pawhin, ‘Poem-ah chuan “September-ah ni sawmthum a awm a” ti a inṭan hla te hi ka ngainat zawng a ni. He hla hi chuan thil awmze nei sawi a nei ve deuh alawm,’ a lo ti tawh bawk.

Ni e, a holam leh lolam zawnga lâk chuan Walt Whitman-a poem, “O Captain, my Captain,” tih te pawh hi bawih bântu president ropui Abraham Lincoln-a a phuahna a ni e, an ti si a, Whitman-a pawh hian “O Captain, my Captain,” han tikawkalh kual kawi lo hian, “O Lincoln, my Lincoln,” tih ṭhat ve hle hle mai âwm tak a ni. Mahse, chuti ang chu a ni ngawt si lo a ni. A la dai ve lo tan chuan chênna ngai loh ram fan ang mai a ni reng a ni.

Ka thu leh hla te pawh hian ka mihringpuite damlai kawng chhovah pên hnih khat tal pawha a nawr kal a, rahbi khat tala a dâwm kân ka ring phâk lo va, kan khawvel hi a hma aia hmun nuam leh thlâkhlelhawm zâwka a siam theih lah ka beisei ngam hek lo. Chutih ahnêkin “thlalera aurâwl” ang maia bengkhawn hlawh lo leh theihnghilh zui mai tur niin ka hmu.

Chuti chu engati nge kei hian thu leh hla ka la phuah kûr lûk si? Sum leh paiah hlâwkna a awm em ni? Teuh lo mai, a teuh lo mai! Keini ram angah te hi chuan kuhva zawrh pawh a hlâwk zâwk ang chu!

A nih leh thu ziakmite tana chawimawina leh lawmman chi hrang hrang (literary awards) an siam neuh neuh ang hi ka thlâkhleh vang em ni? Ni lul lo mai! He’ng chawimawina te hian chil tipûtin, mit la hle mah se kei chuan engteh ualah ka ngai ngai lo. Leo Tolstroy te’na Noble Prize for Literature an dawn lohva, Mahatma Gandhi te’na Nobel Peace Prize an dawn lohna khawvelah hian eng award phuahchawp mah hi dem hlawh lo leh sawisel kai lo ka la hre lo. A thu hrimah thuziah leh hlaphuah te hi chu art a ni a: a ṭha ber, a ṭha ber dawttu ti a tute’n emaw an lo thliar fel mai theih chi a ni ngai lo. Meter 100-a thui intlansiak ang ziazanga pakhatna, pahnihna, pathumna lo tih chi a ni lo.

Bâkah thuziakmiin eng chawimawina emaw mitsir chunga thu a ziah chuan a tuh hmain a rah seng tur a melh ṭan nghal ruai ṭhin a, a “art”-ah khan a rinawm thei tawh ngai lo. Kan thu leh hla endiktu tak tak tur chu a chhiartute leh hun leh kum an nih avangin mi tlem tê-ina “certificate” thlêr chhe mai thei leh “award” chul mai thei an hlan hi ngaihhlut loh nachang ka hriatna a rei tawh. Amah Cato The Elder thukhawchang ang deuhvin nakinah mite’n, “He pa hian he award hi engti tihin nge maw a lo dawn ve ngawt le?’ min rawn tiha ai chuan, “Engati nge maw ani hi he award hi an lo dawntir loh le?” an rawn tih ka thlang zawk.

Chuti a nih lehzel si chuan “mi lâr” (celebrity) nih ka châk vang zâwk em ni thu ka ziah? Thu leh hla phuah ai chuan politician nih te, zaithiam nih te, TV-a thupuangtu nih te, zirlai pawl leh Central YMA hruaitu nihte hian larna kawngpui chu a hnai daih zâwk. A hrim hrimin ziakmite hi, Pathian hla sa a rawngbawltute ang bawkin inti-celebrity tur kan niin kei chuan ka hre lo. Tun ang hun, TV leh chanchinbu hmanga media coverage ṭhat êm êm tawhna-ah hian kan media-ina ziak mite mi lâra an chantir hian ziakmi dinhmun chu nasa takin an tisawngkawn a. Mite hriat hlawh nih châkna leh mite hriat hlawh nihna hian ziakmi zalênna a tiṭhuanawp thui thei hle. Mite hriat hlawh a, mi lâr nih châkna hi ziakmi tan chuan zeng hri anga pumpelh a him ber.

Eng vang ber chuan nge thu chu ka ziah tâk ni ang le? Chhan tam tak sawi tur ka nei. Tunah erawh hi chuan amah W.H. Auden-a vêkina a lo sawi tawh hi ka chhânna atan ka han khârchhâwng ang e: “Ka thu leh hla aṭang hian tu nge hlâwkna hmu? tih ka inzawh hian a chhânna chiang êm êma ka hmuh chu, `Keimahin,’ tih hi a ni a, ka kimki ru chawih chawih ṭhin,” a tih kha.

Lehkha ziakmite leh hla phuahtute hian, khawvel mite’na an hmuh thiam phâk loh hlâwkna tam tak kan têl ve bawk asin (anni tehfungah chuan hlâwkna pawh a tling nek lo vang). Kan rilrua kan thil vei ngut ngut mai zalên tak maia ziaka han bun chhuah hawk hawk te hi ziakmi tan chuan nawmchenna a tling a, a lêt leh tawh mai dawn emaw tih hnua hahchhiau ṭhawt ang mai hian lung a awi zui hliah hliah a. Duhtâwka kan inhrîkthlâk hnuah hi chuan mi sual thiam loh chang tawh hnu ngaihdamna chang leh ang maia tuiin kan muhîl sûk sûk tawh mai ṭhin a ni.

Bang âwnga ni zung de rê rê lo lût ang mai hian, he ka aurâwl hi a lothlâwn vek lo vang tih beiseina chhetê erawh chu ka la nei ve der der. Rabindranath-a a ni lo em ni kha:

“Ka damlaia ka chham zawh hman loh

ṭawngṭai hlate hi,

An thâmral mai lo tih ka hria;

Lui luang her her thlalera kawngbo ta te,

Chu’ngte ngei pawh chu an riral vek si lo.”

ti a hla lo phuah kha?

Mite’n thuchah pawimawh an ziah saidawi-ûma thuna tuifinriata an paih, tute lawngmi vakvai khawrharin emaw an lo chhar fuh nawlh ṭhin ang khan ka thu leh hlate pawh hian khawi kilah emaw chuan beng lo chhittu a hmu ve mial mahna le!