RÂWVÂ TAKIN MAHNI KUT ZÂLAH

Kei ni ang rual leh kan hnu lama mi, khawpuia pianga seilian, “Sap sikul”-a lut-chhuak ṭhak, “Liandova te Unau” thawn­thu te, “Ka u Liana Pang­zâwl i thlen chuan,” tih hla te leh, Liandailova Chhangte zai te tuipui lêm lo; “Alice in Wonderland” thawnthu-a in-awi mu, “Living next door to Alice” hlaa in-awm tlei, “Alice Cooper” leh “Alice in Chains” te zai khûkpui zui ta em em (Hualtungamtawna thawnthu, “Hual ing e, Duma thla Hual ing e” tih thiamhla leh Hualrozama zai tuipui te phei chu a hla lutuk), changkânna tih ruala Sapram lam mitthla nghâl, Mizo thilte chu, “A Zo ṭiah ṭiah!” ti a, hnualsuat ru tlattu kha kan ni ṭhin.

He kan ngaihhlut zâwng herh tlên tlûn avang hian chhuan kawngbo (lost generation) kan lo pian chhuah phah ta a. Mizo ṭawng thiam fumfe si lo, Sapṭawngah lah chuan thumal ṭhenkhat lam uluk satliah, rem leh rem lo va mahni hriat chhun rawlh ve sek, thil tak taka hmang ngam leh map si lo, “A Mizo ṭawng chuan ka sawi thiam lo,” ti zing ve dup, a Sapṭawng pawha sawi thiam leh lawi si lo kan insûlpêl noh noh mai a nih hi maw. Mahni pianpui ṭawng pawh thiam fumfê lo ta nafam chu kan nihna (identity)-ah pawh kan chiang lo va, “Lalpa Isua ang turin, khawvelah dam chhungin,” ti chung siin kan phâk ang tâwk tâwk leh, kan phâk bâk bâkin Sâp leh Korean an te kan tum hrâm hrâm a, “pherh”-ah kan chhuak zo takngial dawn a nih hi.

Vawmphunga ṭawngkam takin, he ka “pianpui thawh-ât”-na avang hian Mizo thil hi ka hre lovin, Mizo ṭawng hi ka thiam lo êm êm a (ṭawng dang thiam chuang si lo hian), inzir tuma theihtâwpa tai tâta ka ṭang chung pawh hian ka thiam lohzia ka hrethiam ṭan chauh va, ka chian lohzia ka chiang tulh tulh mai a nih hi.

Chuti chung chung chuan Zoṭawng kan hman dan dikhlel deuhva ka hriat, ngaimawh (ngaih pawimawh ni lovin) ngial ngial hi ka nei ve vei roh va. Chu’ng zinga pahnih lek chu ka’n thur chhuak ang e.

“Kut zâla tla(k)”tiha “kut zâl” tih lai hi kan hmang zaih ta hle mai. A bik takin tun hnai deuhvah hian a ni zualin ka hria. Kan ni tin ṭawngkam, kan thusawina leh media (print & electronic) lamah thleng hian. “Mahni kova a innghat”, “mahni chana tla”, “mahni mawhphurhna” sawi nan nan te hian “mahni kut zâla a’n tlâk tâkah chuan” te kan ti a. “Mahni kutkawiha ka din ve liau liau,” tihna atan te, “Mahni kut zâla ka din ve liau liau,” te kan ti zel a. Tunlai phei chu mahni intihlum sawi nan “mahni kut zâla thi” tih ṭawngkauchheh hi bengkhawrh khawpin a ri sek mai chu a nih hi.

“Kut zâla tla” keiina ka lo hriat ve ṭhin dan leh, Zofate zinga Zoṭawng lama ka mi rin ber pawl James Dokhuma’na a hrilhfiah dan chuan, “mi thil leh mi ta an remtihna lo va mahni thu-a la,” tihna a ni a. Entir nan pawh,“Tu thil pawh mahni kut zâla tlâk mai mai ngai a ni lo, mi’n an hua ang asin.” tih hi a hmang a. “Kut-kem nei” a sawi fiahnaah pawh, “rûk rûk hmang; a neitu hriat loha mi thil mahni kut zâla tlâk mai chîng,” a ti nghe nghe.

Kan Zosap missionary chhuanvawr, hun rei tak Mizo ṭawng lo chîkchet a, lo chhui chiangtu Pu Buanga (Rev. JH Lorrain) pawhin James Dokhuma hrilhfiahna lam hi a âwn a, a sawi dan erawh chu chhe tê-in a dang deuh: “kut zâla" tla, (-tlâk), v. to help oneself to anything granted without waiting for the owner to give or measure it out,” (a neitute’na an phal leh an remtih tawh, mahse an pek emaw, an tehchhuah emaw nghâk lova mahni thu-a thil lo lak) tiin. Tunlaia kan hman dan nen chuan a inral-kah kher mai.

Tunlaia kan thumal chhehchhawl tak bawk “râwvâ” tih awmzia hi a hre âwma ka ngaih rual-ûte leh Pu Buanga te sawi hmang chuan “noun, verb leh adjective”-a hman a ni a. Mipat hmeichhiatna kawnga tladah, awm-eu, hurherh, chetzia leh ṭawngkama hur, hrâm tlahawlh, mipat hmeichhiatna kawnga awmmawh leh awmhlei, heti ang lama zah bosal sawina a ni.

Tunah erawh hi chuan: “râwng, nunrâwng, tawrhhlehawm, tawrawt, tawngtawraw, râpthlak, etc.” sawi nan kan hmang tlânglâwn ta daih a. “A râwvâ thei ang berin an sawisa hlum”, “râwvâ takin an nghaisa”, “râwvâ takin ro a rel”, “khaw mipuite chungah an che râwvâ hle,” ti te-in kan hmang sual ta sup sup mai a nih hi.

Kei ngei pawh hian a awmze dik tak hi kum 5 kal ta vel khan ka hre ve chauh a. A hmang dik lo ṭhin zingah hian langsar takin tlar hma lamah ka ṭhu sen vuahin ka hria. “ ... chu inrâl beihna râwvâ tak mai ...” ti te-in ṭum hnih-khat chu ka thu ziakah ka hmang dik lo hman.

Mizo Online Encyclopedia pawhin, “Sibuta hi lal nunrâwng tak leh râwvâ tak nimahse’ tiin a ziak a, Sibuta nunrâwn thu chu tlâng hriat a ni a, a râwvâ thu erawh hi chu hriat ka la hmabâk. Mizo Sunday School Union lehkhabu chuahah ngei pawh, “Mipui râwvâ taka au thâwm lakah a beng hup turin zirtir la,” tih a chuang [Awm Dan Mawi leh Nun Dan Ṭha (Tleirawl Inkhawm Kaihhruaina) Bu 9na, Ziaktu Malsawmkima, SL&PB].

Kan val upa Dr. R Zokhuma (Chanmari), ṭawng duhtui kawnga mi fîr leh fet peih hian engtin nge a ngaih ve aw? Ani hi min fuih phur a, min fuihpawrhtu, ka column a chhiar zawh veleha min rawn phone ngat ngat ṭhin a ni a. Paula’n Kenkriai kohhrana rawngbâwltu Foibi chungchang a sawi ang khan, ani pawh hi mi tam tak puitu a lo ni ṭhîn a, kei ngei pawh hi mi pui a ni.

MÂWL SI LO TAWNMANG MÂWL

“Tawnmang mâwl” mai mai vanga pachang til ṭial lunglênga ka kûr tûk zet kha chu, chhungte pawh an zahawm rum rum mai.

Ka mumangah Mizo nula, ka mi hriat ngai loh leh, ka la hmuh ngai loh, a taka awm pawha ka rin loh hi ka lo hmu a. Tih sa loh loh tiin, awm sa loh lohin kan awm pawh a ni hran lo. Amaherawhchu, “mumang mai mai” mah ni se, kan va han hlim dun tehlul em! Tawnmang laitual kha kan ta a ni.

Mizo nula ngei a ni nâ a, a hmel chuan Jessica Alba leh Charlize Theron te hmel, an ṭhatna lai lai lawr a, uluk taka phuah pawlh a ang ta ber âwm e. A sam chu a dâr vaw tâwk vel, tawi si lo, sei si lo; “auburn hair” an tih ang sen-duk uk-dum lam hi a ni a. Shakespeare-a lemchan thawnthu-a a changtunute (heroines) anga hmelṭha leh thluak ṭha (beauty & brain nei kawp) hi a ni.

Ka mumangah chuan khawvela novel ropui ber zinga mi (modern American literature-a classic tling phâk), Bible tih lovah chuan mite nun khawih danglam nasa ber pawla an sawi thin “To Kill a Mocking Bird” tih Harper Lee ziah kha kan sawi dun nasa mai a.

Indopui 2na hma lama America ram chhim kun (Deep South) khawvel, naupang (Jem & Scout) mit atanga thlirna thawnthu; rilru khawih, ngaihtuah tisei, hnuk ti-ulh, eng tipik, hlimawm angreng lawi si a ni a. Chi leh chi inthliarna bawlhhlawh leh mihring rilru thianghlimna awngrawp chhoh dan chiang takin kan hmu a. Mingo hmeichhe naupang pawngsuala dâwta an puh mi hang tlangval Tom Robinson-a thlavang hauh tura, beiseina chau ang reng tak, huaisen tak si a dan-hre-mi Atticus Finch a lo pên chhuah ngaihsanawm kan tih dunzia te kan sawi dun hlut a, ka mumang lalnu nen chuan. Mahse a phek han keu zel hian he khawvel khawngaihthlak khawpa kal khaw lo khalh ngil leh tur hian Alabama-a pa rilru ṭha leh huaisen tak pakhat mai a tâwk lohzia hmuin ka inhria.

Ka tawnmang “chhas” (Upa Pawl chanchinbu MUP Tlangau-ah mah “Lasi Nula Hmelṭhain Tv. Thangvunga a bem” an ti alawm maw le, ka insûm dawn bik lo rengs) chuan, Atticus Finch a star-zia a sawi a. “Kei lo star dang nei suh,” tia fiamthua ka lo khak buai, “Thu phuahchawpa mi (fictional image) mai mai te an thîk ngai hlei nem!” ti a min chhân lêt pawh ka la hre rîn rân mai.

To Kill A Mockingbird thawnthu hian mihring nunphung leh ze lairil a luhchilh a - rilru thiang­hlimna aṭangin depdetna te, ngilneihna leh nun­râwnna te, hmangaihna leh huatna te, hlimna leh lungchhiatna chu themthiam taka phiar pawlh chiat a ni a. Kum 1960-a an chhuah phat aṭang khan namen lovin a hlawhtling a. A lehkhabu chhuah chhun ni mah se a kum lehah Pulitzer Prize lawmman a dawn phah nghal zat a, tunah hian khawvel pumah bu maktaduai 18 chuang zet an hralh tawh. He chhim mi (southerner), Alabama nula naupang tê thawnthu hian khawvel pum hi a aizial a ni ber mai. Bible te chu ṭhat leh hralh tam lamah tu lehkhabu han khin a, han khûm rual a ni lo. Mahse, kum 2009 survey chhangtute khan, khawvela lehkhabu a ṭha zawnga mite kaihhruai nasa ber (the most inspirational book of all time)-ah “To Kill a Mockingbird” an thlang mauh mai a, Bible hi a hnungzuitu-ah a ṭang ve tlat.

A lehkhabu-in sum leh pai leh kawng hrang hranga hlawhtlinna namen lo a thlen chung hian a ziaktu nu Harper Lee hi chu nun tlâwm tê a nungin, naran takin a khawsa zui zel a. “Lehkha ziah hi mi tam takina an ngaih anga ropui leh nuam a ni lo, chutih a hnekin a retheihtlakin, a lungchhiatthlak ṭhin teh asin,” tiin a sawi a. “Kha thil phiangsen kha lo ziak lêk lo ila aw!” ti a inchhir rum rum chang pawh a nei fo a ni awm e. Tunah chuan a ziaktunu hian kum 89 hmel a lo hmu ve ta.

He lehkhabu-a a thawnthu kal zel a ziahna, kum kha leh chen bo riral tawha an ngaih hnu-ah, a ukil rawih lai Tonja Carter chuan a “thûl mawngah” a chhar chhuak tlaikhawhnu leh ta hlauh mai a; a bu hmingah chuan, Isaia 21:6-naa, “Kal la, râl vêng tûr mi dah rawh,” tih ṭawngkam kha hmangin, “Go Set A Watchman,” tih a sa a. He mite nghahhleh em em mai lehkhabu hi tun Thawhlehni (July 14, 2015) khan tlangzarh a ni a. A “changtute” (Jem & Scout) khatih laia naupang chhia kha he thawnthu-ah hi chuan nula-tlangval puitling tak an ni ve tawh. Chîk taka lo chhiartu critic-te fak pawh a hlawh hle.

A letling zawnga piang ni âwm tak hian kei hi chu ka khawlhin ka khirh ve ṭhin a. Lehkhabu leh film a hlawhtlin tak hluai avanga a chhunzawmna (sequel) an siam leh hi kan lawm ngai teh vak lo, mi a tihhnual zui ziah vang a ni pakhat ang. Kum 1970-a James Dokhuma’na “Thla Hlei Nga Zan” tih thawnthu a ziah, mite’na ngaihnawm an tih a, an ngaihhlut em avang leh chhiartute’na an nawr avanga kum 1999-a “Thla Hlei Nga Zan Part II” a han ziak leh te kha, “A thawnthu ruangâm hi thawnthu thar angin han duang zawk sela aw,” tiin pawi ti takin ka lo chek tlawk tlawk asin. Harper Lee-i “Go Set A Watchman” chu chhiar hlan zawng ka nghakhlel nameuh mai.

Engpawhnise, ka mumang lalnu mawlh mai kha, hmuh leh beiseiin ka’n mu ṭha leh ngat teh ang.

KA TLININ, KA TLING NGANG LO

Dîm têa ka thinlung kawngka nam khar pah khan, i duh thlan kawng zawh turin, i duhthâla chak chuan mi han kalsan teh le.

I thinlunga i zawn ṭhin i duhzawng ka ni lo va, mamawh pawh min mamawh hek lo. I lung ka dum zo ngai tak tak lo vang.

Chak loh lai nei lo, i tana nghet taka ding reng thei tur i zawng niin i sawi a. A dik a dawk thlu lova nangmah chhan tlat a, veng a, vawng him reng tur che i duh ti raw’?

I harsatna tawh apiang vai kiang a, i hmaa hmelma lo chhuak tawh phawt chu tudawl a, i luhna tura kawngkhar zawng zawng hawnsak zat zat zel tur che i zawng a ni ti raw’?

I koh apianga i hnena lo kal a, i tlûk apianga kai tho che a, pangpar mawi tak thliahsak reng mai tur che i beisei ti raw’?

I duh chânga maimichhîng a, beng chhu ngawng a, mi dang laka a thinlung khâr hmak tur, a ṭûl a nih chuan i tana a nunna thlenga hlân thei che i zawng a ni ti rawh maw?

Chuti ang tur chuan, Bawihte, kei chu ka chak tâwk ve lo va; ka tlinin, ka tling ngang lo a ni e. Nakinah ka la tilunghnual thui zui mai mai palh ang che.

(A ṭhen ṭhenah Bob Dylan-a hla “It Ain't Me, Babe” kha ka behchhan zauh zauh)