KAN LA HRIL LEH DAWN NIA KHUAREIA’N

Kum tam a lo liam ve ta! Khami zan khan, khami hlim zan khan, “zalenna ram thleng phâk chin” ṭhian rual chuan, kan intihtuavawnna hmaithinghawng leh kan hmaikâwr te phihthla-in, lâm thawmhnaw kan han inbel sap sap a. Mi sual chhuah hun âwm vela tlaiah, Canteen Sq-a ZOlife pisa-ah kan lawi khawm kha a ni a.

Kan khuallian ber L.Keivom, a thu leh hla hmanga Zoram Khawvel min awi tlei a, min awm tlaitu, literature-a kan Goliatha, Indian Foreign Service aṭanga chawl ta, mi lungleng thei, zai ngaina leh thiam tak, hla pawh 150 vel lai lo phuah tawh, kum 70 vela naupang, zam ṭha leh inthazo zek zawk tak chuan acoustic guitar chu a han kuah hmasa ber a.

Jim Reeves-a hla “Distant Drums”-in bul kan han ṭan a. Saltâng Israel fate’n, “Mi ramah te chuan Lalpa hla engtin nge kan sak theih ang?” an tih ang lo deuh khan, keini chuan mahni ramah mi hla kan sa hlei thei lo pawh a ni mah na, duh angin boruak a ṭang nghal at lo tlat.

Tichuan, a thlûk kan thlâk a, Vankhama, Lal-zova, Lalzuithanga leh PS Chawngthu teho kaih-nêm hla-in kan han chhu zui ta a le, chutah zet zawng a boruak a kal ta zaih mai le. Chuta ṭang chuan tumahin hnam dang hla kan rawlh leh tawh lo.

Kan hmeichheho, Lalhungchhungi Pachuau te, Sailothangi Sailo te, Zosangliani te leh hmeichhe dang engemaw zat, pahnih-pathum tih loh chu, nu valai rual vel ṭhah an ni tawh a. An tai leh an dul bâwr velah nu an nihna certificate chu lo pâwng deuh tawh hlawm mah se, tunlai ṭawng takin an la “khal” tlâng hle. An zavai mai chuan “Hlabu kal thei a nih hi,” tih tur khawpa hla thu hre ṭhiau an ni a. Eng hla pawh thlang ila, bahlah map lovin an hril chhunzawm nghal par par thei zel a, chu’ngte tak chuan a nia zai titui ni.

Hla an hria a, an zaithiam tlang bawk si a, guitar lah an inperh chhâwk kual thei vek mai bawk a, chhuanawm tak an ni. Kei, ṭingṭang perh vanga cheng 150 lai lo hailût ve tawh pawhin chuh pawh ka chuh buai ve ngam ta lo.

Hemi zana kan hla sak-ho chu “Baptisma chang hi lo lâwm la” tih lam a ni lo tih chu in ring thiam mai ang chu. “A ropui ber chu hmangaihna a ni” tih bible chânga chawm len, “Love song sak hi sual a ni,” ti kawkalh leh tlat si ang chi kan awm lo bawk a, boruak a zâng vah mai.

L. Keivom-a’na New Delhi aṭanga a rawn paipâwn chhoh, a keh palh a hlauh avanga a ûm pangngai pawh ni lo, Cocacola bûr lian, bûr puitling engemaw zât-a a thun chhawn Scotland zotui thiang (scotch whiskey) leh Russian siktui fîm (Russian vodka) chu ka inkawih âwn chhâwk tlauh tlauh reng mai a. Kan thil dawm a changkang bawk a, han innghirngho emaw, han insual buai emaw lam chu a lanin a lang lo hrim hrim.

Chutih a hnêkin kan inhmangaih tawn hliah hliah mai a, a rei tulh tulh a kan inpawh tawn tial tial zawk a ni. Khapna leh khuahkirhna chi hrang hranga thâwk la thei lêk lova kan inhual chêpna khawpui laili-a chuti ang tak zalenna ropui kan chên thei chu mumang ram emaw tih mai pawh awl zat e.

Richard Lovelace-a’n a poetry pakhat “To Althea from Prison” tiha,

“Angels alone that soar above

Enjoy such liberty.”

(Chunglûm angel leng rualte chauh lo chuan,

Chu ang zalênna an chên ngai lo.) a tih ang zalênna kha kan chên phâk hialin ka hria.

Kan zai tui chho zel a, mahni ṭhut hmunah
ṭhu hle hle thei ta hlawm hek lo vi, lamtual chêp zetah engthâwl fahranin kan lâm ta suau suau mai a. Ṭhalaite kan chêp an tihna khawpuiah keini chu kan leng halh mai. A ṭhen lo “mi hlim lâm” tawk an awm a, a ṭhen an lo “inthlan dawn hnaih campaign lâm” a, a ṭhen an lo “kaikuang pûk lût tur lâm” a, a ṭhen chheih lâm sitail-in mute lei hrûtin an lo hrût delh delh a, a ṭhen an lo waltz a, a ṭhen an lo disco thûl.

Lala Khobung-a’n zei tak maia kan hmeichhe-ho ballroom dance a han zirtir kual zet kha chu “en nawm mak thar” a tling a ni. Kan lamtual chêp pawh sawi hlei thei lova a kawppui te a han vir kualpui zek zek mai chu lâm ve dangho tan kha chuan self defence thiam a ngai khawp. An han intheh kual vêlna lamah khan ramtuileilovin min siam a nih loh vêk pawhin, min tisil-awng zo ang tih kha a hlauhawm a, kan lo thle dial dial lo thei lo a ni. Hla rang chi kan sa chung pawha lo “slow” thiam te kha kan awm bawk a, mi leh sa kan chi kim khawp.

Pindan lehlamah zai aia ṭawng ngaina zawkte’n hlui hran an lo kîl ve bawk a. OP-a (Dr C.Lalawmpuia Vanchiau) te, Taitea (C.Lalnunchanga) te, kan program hmang tur liau liauva Bilkhawthlir aṭanga rawn chho vang vang, nurse a training laia JF Laldailova nena lehkha lo inthawn tawn zak zak tawh, L. Keivom-a’n “Bilkhawthlir nu fel, thu leh hlaa mi ril” ti a a lehkhabu thuhmahruaia a lo sawi tawh Sawilaii leh mi dang engemaw zat chuan tui takin titi an lo vawrh ve bawk a.

A pindan lehlama mite pawh chu min hrechang bik lo. Post colonialism leh Greek mythology te, Paul-a theology leh Rih Dil thawnthu te, Pu Vawmphunga Chemphai leilet leh gay literature te seh-hmeha hmangin an lo phûl bual mai bawk a. “Ngawi rawh kha lai kha ka’n sawi ve lawk teh ang,” ti a ṭhiante kut vai tui lai lo mansak ta châwt châwt te pawh an awm nawk. Hemi ṭum hian alawm, titi ringawta nuam a lo chen theih tih ka hriat chian lehzual ni.

Inti-zaithiam bula zai chuan kan aw chhiatzia hi khaw lian thlawhhma ang maiin a chiang ṭhin a. Zaithiam tak tak bula kan zai erawh chuan a kêl râwl a kêl râwl hian ka zai thiam ve ta beuh emaw kan inti châwk ṭhin. Hemi zan pawh hian zaithiam ka va inti tehlul êm! Zai thiam avanga Mizoram pawn fang hmasa pawl, ka pi Zairemi (thlamuang takin chawl se) khan hemi zana a tupa zai hi min rawn hre pha se chu min chhuang ve hian ka ring a ni! Hei hah! High Sikulah Mavên!!!.

Kan zai a, kan lam zel a. Kan inluhthelh siau siau va. Ṭingṭang kan inhlan kual zah zet hla chi hrang hrangah kan kual a. Chutia hla hrang hranga kan pakai kualnaah chuan he thu min ziahtirtu ni ta Zirsangzela Hnamte hla phuah “Hlim Zan” tih chu kan per thleng ta a.

Keini hun lai, han ti ve ngial ila, upa te tihdan takin, Aizawla pianga seilian, Sap sikul-a (khatih hun lai kha chuan English medium school chu Sap sikul tia sawi ṭhin a ni) kal kha chu “Chhuan Kawngbo” (Lost Generation) kan ni berin kan hria a. Sap thil reng reng chu changkang, Mizo thil reng reng chu ṭhing ti êm êm mai kha kan nih avangin Mizo hla te kha kan ngaithla ve ngai meuh lo va,
ṭhing êm êm hian kan hre tlat a. “Zo” tih pawh kha thil ṭhing sawi nan kan hmang a, “A zo ṭiah ṭiah e!” kan ti a, kan nersan ṭhin. Kan lo bo thui khawp a, kan lo changkang ral lo chauh tak tak kha a lo ni. Sap hla te chu a tluan tluanin kan lo zawm zut zut thei a, Mizo hla hriat loh kha changkanna chi khatah kan ngai hial a ni berin ka hre ta. Tun hnuaa Mizo-naa ka han pianthar tâk hnu hian theihtawpin Mizo hla hriat tumin ka han bei leh a, heti chung pawh hian ka induhkhawp lo khawp mai.

He zana “Hlim Zan” an han vawrh pawh hi ka lo la hre ngai lo pek a. Mahse vawi khat an han sak chhuah zet kha chuan, a thu leh a thlukah ka hla duh zawng tak mai a lo ni nen, a hlachang an hril zel bawka tui takin ka lo zawm thei nghal a. Tlemin a hla hi a lo tunlai deuh nge ni, L. Keivom pawh khan a hmui phun aṭang khan a la hre ngai bik lo niin ka hria. A tuipui hle tih chu phat rual a awm lo. Kan rualkhatpui ṭhianpa Remruata Varte khan ka rin ai daihin Mizo hla a hre hnem. A hre hnem lo a nih vêk pawhin hmui phun rem dan a thiam a ni tal ta ve ang.

Kan hla sak ho reng reng kha vawi hnih-khat tal kan nawn deuh vek a, Hlim Zan tih hla tluka kan nawn ngun erawh kha chu ka hre lo. Mahni duh tawh vêk vêk chu duhthawh taka duh uchuak chi ka lo ni bawk a, he hla hi ka han khurbinpui ta tak tak mai a nih chu. Chumi zana kham lo taka kan
ṭin a, kan zai thâwm zawng zawng a reh hnu daihah pawh chuan, William Wordsworth-a'n,

"The music in my heart I bore,

Long after it was heard no more," (The Solitary Reaper) a tih ang khan ka rilruah hian chu hla chu a rawn inthum-rawn zui ta tlut tlut mai a. Hriat loh lai hian ka lo phunpui leh bul bul ṭhin.

Zirsangzela Hnamte hla-ah hian duh leh mawi tih tak tak ka ngah mai a. Ani hi chu ṭhangthar hla phuahthiam zinga ka dah san ber pawl a ni a. A hla: Lenrual an kim ta lo, Luah loh run, Darthlalang, Kar hla di, Phurh zawh loh zûn, Autograph, I chul tur hi, Perhkhuang zai tin thiama, Zonunmawi tih leh hla dang engemaw zat ṭha ka tih em em a tam mai. Mahse, Hlim Zan tih hla ber kher hi ka lo la hre ngai hauh lo pek a nih chu. Tangseh hi vei tlai poh leh a na duh an tih ang deuh hian he hla hi ka hriat tlai bik êm avang hian ka la runthlâk bîk te pawh a ni ang e!

He hla a phuah (May ni 28, 1978) aṭanga kum 35 dawnah ka lo hre ve tlaikhaw hnu chauh a ni a. He hla Zirsangzela’n, “Chawp leh chilha ka hla phuah hmasak ber,” a tih, thinlung khatliam bawhawk, Wordsworth-a’na, “spontaneous overflow of powerful feeling” a tih ang tak tak kha a ni a, a hlut pawh a hlu danglam bik a ni.

Ama sawi dan chuan Shillong-a lehkha an zirlaiin an ṭhian pakhat, Hmingthanzama (thu leh hlaa kan mi un R. Zuala fapa) chuan table tennis intihsiaknaah lawmman nopui a dawng a. An
ṭhianpa nopui dawn lawmna hun chu an buatsaih a. Chutah chuan zirlai hmun hran hran - Aizawl aṭanga Aithur, Champhai leh Churachandpur
aṭanga lo kal khawm leh, Shillong-a in leh lo neite an fuankhawm a. A hmaa la inhmu ngai meuh lo, hming leh hmel pawh la inhre lote inpawh tak maia an han titi a, an han zai dal dal mai chu nuam an ti ngang mai a. “Hawh u i tlaivar ang u hmiang,” tia tlaivar mai lo rawt pâwl pawh an awm ta hial a.

Chuti taka an hlim avang chuan ani zai thiam leh hla phuah thiam a ni tih hretute chuan, “Hla han phuah teh a,” tiin ṭingṭang an pe ta chawt mai a. Inngaihtuah lâwk em em pawh awm lovin,

“Khawi lam chhingkhual emaw kan intawn?

Sakhming, hmel hriat ngai loh zanin chu;

Lungrual têa zai vawr dial dialin,

Tlaikhua var hial kan lo huam tâk le!”

A han ti ta zat mai a. A thlûk nen a inchawih em mai bawk si a, kar lovah an sa rual ta dual dual a. A phûr fâl zual engemaw zât lâmtualah an petek chhuak a, an han lâm su kawisawi suau suau mai a hmuh chuan amaha hla phuahtu chu a awm hle hle thei leh ta lo va, a chhang hnihna atan:

“Ningzu dâwn chhuihthangvâl lên thiama,

Perhkhuang ṭingṭang leh chawmkhuang remin,

A lâm diai e, selrûn laichhuatah,

Muvanlai tlâng hrûtin a phar der der,”

tiin a han pik chhuak leh ta par par mai a. Chutah zet chuan khati ang tak maia awlsama khati ang taka hla ṭha a phuah thei kha ropui an ti lutuk a, hmasang kan pipute hun laia tlangval huaisen leh tlawmngai bik lal ina nopui an dawmtir ang mai khan an thianpa nomawi lâkah chuan zu an thli a, chu nopui chu an dawmtir ta mai a. A ṭhiante’na amah an chawimawina chu phu lo a intih rualin, ropui a ti bawk si a, a
ṭingṭang chu a’n chelh rem leh tê tê a, ‘ti ang hian a thinlung chu a han phawrh leh ta a:

“Min hlan bik ang maw in no ropui?

Ka phu lo ve kei zawng khua liana’n.

Min fan chhuahtir e pipu nun hlui,

Mi hrâng no chawi iang ka hawi lûr e.”

A hmelhriat sa leh a ṭhian engemaw zat chu awm mah se, mi leh sa an inpawlh nasat avangin hmel khual tak tak leh a la hriat ngai lohte pawh an awm nawk a. Chung mite nen chuan khawi lo kalnaah lo inhmu lehin lo intawk leh ta ang sela, “Khami zan zet kha chu aw!” tia hun hlimawm tak an hmanho lai fangkir a, an sêp rawtui leh theih nan hming leh khua i han inhrilh tawn teh ang ule, tiin heti hian a hmawr a han bâwk ta a ni:

“Hrui ang zâwt na’ng che i hming leh khua,

Lampui changah tawn nî her le’ng a;

Chutin kan chen zanin ngaih thu te,

Kan la hril leh dawn nia khua reia’n.”

A thu leh a thluk hi a inmawi tawn em em a. Artist tih takah Zirsangzela hian a sawi chhuah tur chat leh a sawi dan tur tak hi a hre hle a, heti ang taka mawia hla chang tawi tê-a thil chi hrang hrang a’n bilh lût hi chu a themthiam thawmhnaw ngawt mai.

Ni e, keini pawhin mahni ṭuanna tlang ṭheuh kan pan darh leh ta a, mahni seh seh mual hranah kan bur a. Fur leh ṭhal tam tak a liam hnu-ah, “tleitir sakhmel a chuai ang a, Chaltuai sakruang a la vuai ang”, chutih hunah pawh chuan Hlim zana tel tura thlan bik tlêmtê zinga mite kha kan inhmuh leh chang chuan, “Khami zan tak kha chu aw!” tiin kan la hril leh fo dawn a ni!