HMANGAIHNA TUIPUI ZAUVA LAWNGMI KHAWHAR

Mi vanduai leh khaw-ngaihthlak, romantic poet hnuhnung ber, naupang ber leh ropui ber pawla an chhal John Keats-a nun kawng chhuk-chho kha a bumbohin, a khawk-rawk hle a, a ṭên veng vung a ni ber e. A ke pên tinah lungngaihna leh khawharna-in a hmuak emaw tih mai turin, natna leh retheihna chhûm pik zîngah, harsatna leh vanduaina thim hual vêl karah a damlai ni a chhiar liam a ni ber.

Kum riat mi awrh a nihin an chhungkaw uaptu leh an innghahchhan bulpui ber a pa (Thomas Keats) chuan a sakawr chuanna aṭanga tlasualin a boralsan a. Kar lovah a nu (Francis Jennings) chuan pasal dang a neihsan a.

A pasal nen chuan an inṭhen leh thuai a. A pasal pahnihna nena an inṭhen leh hnu hian an nu ber chuan Keats-a te unau la naupang tak tak chu a rawl bosan a. A hnu kum nga-ah TB natna chharin a fate hnenah chuan a kir leh a. Keats-a chuan a nu damlo chu duat leh hmangaih takin a lo enkawl a. Mahse a natna a lo khirh tawh êm avangin a nu chuan mual a liamsan ve leh a.

A nu a sûn hian Keats-a hi kum 14 mi chauh a la ni a, an pang ber (Frances Mary, ‘Fanny’ tia an koh ve tho ṭhin) phei chuan kum 7 hmel a hmu ṭawn a ni. A tleirawl chhuak awrh tihah a hmaa khawsak nuamsa ve pangngai tak khan fahrah nun hrehawm leh retheihthlak tak mai chu a takin a han hre chho ta nghal a. Fa û ber a nihna angin mawhphurhna a kova innghat chu a rit hle.

Hetia nu lo pa lova an han awm tâkah chuan thisen lama an lam hnai, thinlung lama anmahni hlat êm êmtute kutah hnutchhiah an ni unau ta a. Keats-a chuan sikul lam chawlhsanin damdawi lam zir turin damdawi zawrh hna thawh pahin daktawr bulah kum nga zen zawn a intuaihriam a. Sikul a kal lai aṭanga poetry lo tuichilh tawh a nih avangin “apothecary” nih emaw, daktawr nih emaw pawh chu a rilru-ah a awm thei tak tak lo va. A daktawr zirlai pawh chu a zir ziktluak ta lovin a tuina ber poetry chu a khurbinpui ta a.

Keats-a tan chuan a taka a khawvel hmachhawn lai chu a nunrâwn em avangin poetry lamah khawvel thar a han siam chawp ta a. Poetry khawvela hma a keu ṭan mek laiin a unaupa, khawvela a ṭhianṭha ber, hmangaih namen lova a hmangaih, “Ka nipui rose-par hnuhnung ber” (my ‘last rose of summer’) a tih hial Tom-a chu TB natna, a hmaa a nu nunna lo chhat tawhtu leh rei lo tea amah Keats-a nunna ngei ngei pawh la lâksak vetu tur chuan a man a. A theihtawp chhuahin a unaupa damlo chu a bawihsawm leh ta a. A khum bulah chhun leh zan pawh dang lovin a tâp chawt a ni ber.

A theihtawp a chhuah chung pawhin a theihtawp pawh chu a tâwk zo lo a ni ang chu Tom-a chu thihnain thla a zar hnan leh ta a. Mihring damchhung hun pangngai chanve, chanve leh pawh a hman zawh ṭhatṭhum hmain khawvela a mi hmangaih zawng zawng deuhthaw chu thihna nunrawngin a lem zo vek titih ta mai a nih chu! A lakah chuan ni leh thla reng a eng hleithei lo a ni ber mai.

Kum 1818 December ni 1-a a nau Tom-a thihna hian Keats-a nunah nghawng a nei nasa-in a la runthlak kher mai. A poetry hmingthang tak maia “Where youth grows pale, and spectre-thin, and dies,” (Ode to a Nightingale) tih tlar a phuah lai pawh hian a mitthlaah Tom-a hi a hmuh ngei kei chuan ka ring tlat.

A hma lawkin hmeithai fanu, nula thothang
ṭha leh hlim thei tak kum 18 mi, Fanny Brawne nen lo inchharin lo inhmelduh hman hlauh lo phei sela chuan Keats-a lusun awm ngaihna hre lo kha khawhar reng rengin a thi thei mai ang tih hlauhawm a ni.

Vanneihthlak takin Fanny nen an lo inchhar hman hlauh va. An inkara hmangaihna chuan a tawrhna pawh chu nasa takin a chhâwk zângkhai a. A thinlung kehsawm khaw lo mai tur pawh Fanny-i hmangaihna chuan a dawm khawm hram hram a ni.

A nau a thih a, a unaupa George-a America rama a pêm tâk bawk avangin a ṭhianpa’n Wentworth Place-a cheng ve tura a sawmna chu Keats-a chuan “î” leh “hê” pawh ti lovin a pawm ta a. Chu hmunah chuan a lungdi Fanny-i te nufa nen
ṭhenawm inbang danin an awm a. Hemi kum ṭhal leh nipui hi Keats-a a damchhung hun tawi têa a hlim ve ber hun leh thu leh hla lama a vawrtawp a thlen lai a ni hial awm e.

April thla aṭang phei chuan Fanny nena an inngaihzawnna chuan hmangaihna parfung mawi takin a chhuah a. Poetry sakhat leh un pui pui a phuah ṭhin chu chawlhsanin sonnet tawi tê tê Fanny-i tan a phuah ta mawlh mawlh mai a. Vawiin thlenga Last Sonnet tia kan la hriat lar “Bright Star, would I were steadfast as thou art” tih te pawh hi chu’ng zinga mi chu a ni. He’ng a hla-ah hian Fanny-i pianfung mawizia leh a kimtlang duhawmzia te, a kianga hlimna leh thlamuanna a hmuh dan te leh thil tam tak a bun chhuak hawk hawk a ni.

Fanny hmangaihna chu a rilru leh suangtuahna khawvela amah nawr phûr thartu, hnûk kaltu thar a lo ni a. Thinlung chhungril ber aṭanga phawrh a nih avangin a fan a na ngaih mai hlawm a. Kar lovah khawvela poetry ropui an sawi changa an hmaih ngai mang loh: Ode to a Nightingale, Ode on a Grecian Urn, Ode on Melancholy tihte leh poetry dang ṭha tak tak chu a pianin a piang ta zawih zawih mai a ni.

Fanny-i hi nula hmelṭha viau anga han sawi hluai tur chu a ni lo nâ a, mipa hîp theihna danglam tak nei a ni a. Amah hi hmeichhe ngilnei leh zaidam, inzo veh vawh, ke pên zâng vah mai, mahni invawng fai a, inchei uluk hlarh chi, tlangval leh rawlthar zawkte mit lâk tum reng renga han inpenparh vel nuam ti mi a ni a.

Chil pûta lo thlir ṭhintu tlangval dangina an han chhawnchhaih vel te hi nuam a ti em em mai a. Chu chuan Keats-a thikthu hi a kaichhuak rangin, a run tawk a lo tling zung zung ṭhin a; mitmei kawi an inhmuh chang pawh a awm zauh zauh.

“Ka hmelhriat tirh aṭang che a min nghaisa hrehawmtu ber chu Val-kuah-lawri (Chaucer’s Cressid) ziarang i pu palh ang tih ka hlauhna hi a ni,” tiin a hnuah lehkhathawnin a kamkhat zui nghe nghe a ni. Hei vang hi a ni mahna critic
ṭhenkhat ( Robert Lynd, Sidney Colvin, etc.)-te’na a ‘ballad’ hmingthang tak La Belle Dame Sans Merci-a “Nunrawng-Hmelṭha Sual-Ṭhadângi” hi tu dang ni lova Fanny Brawne-i ngei a nih an rin ngheh tlat ni.

Khatih hun laia Keats-a khawvel chu a bialnu leh a poetry inkarah a thên tawn vel a ni ber. An inthlahlel tawnin an inkham lo dun ṭhin ngang mai a. “Khawhar dawna mi hriat chuan engtik hunah pawh ni se min rawn pan ringawt zel mai rawh,” tiin Keats-a hian Fanny-i hi a chah tawp mai a.

Vanduaithlak takin Keats-a hian TB natna a chhar ve avangin a hriselna pawhin rawih lam a pan hret hret a; Fanny nena an inkar erawh chuan ngheh lam a pan tual tual thung a. Khuangchawi thla a lo dêt meuh chuan innei ngei tura inhualna thu an thlung nghet ta hial a.

Nupa kawpchawi an nih theihna tura an kawng dâltu harsatna lian tak an hmachhawn nghal a. Chu chu sum leh pai lama harsatna a ni. He an harsatna chhûmpui vai kiang tur hian Keats-a hian chêtlâkna tur kawng khat chiah a nei. Chu chu a poetry phuah hmanga sum hai luh a ni.

Tukhaw hriat a la hlawh lo bawk nen a poetry bu a chhuahte chu hralh a kal lo em em mai a; chu achhapah a kutchhuakte pawh chu critics hovin chanchinbu (Blackwood’s Magazine & Quarterly Review) hmangin dim lo baksakin an sawisel a,
ṭawngkam hriam leh na tak tak chelekin an bei a.

Hei hian nasa takin a taksa leh a rilru a tihrehawm a. Keats-a poet ṭhian PB Shelley phei chuan (John Keats-a sunna hla bu a siam Adonais thuhmahruaiah) thinrim engphiarin heng critics, Keats-a thiamna pawh phak loho hi a hun hmaa Keats-a tihlumtu-ah a puh hmin hmiah a; Byron-a pawhin,

“Who killed John Keats?

‘I’ say the Quarterly,

So savage and tartarly;

‘Twas one of my feats.”

tia hla dêngkhâwng angreng tak a phuah nghe nghe kha.