FULLSTOP LA DAH LO HRÂM RAWH

Rilru a hniam a, a hnual tak tak hi chuan eng kawngah mah ṭangkaina nei ve lo, leh vanduai ta bik riau anga inhmuh a awl ṭhin. Kan piang chhuak ve pawh hi mi dang tana hnawksak leh ritsak anga inngaih chang a tam duh a. Kan ram, kan hnam, kan khawtlang leh kan chhungkua-ah ngei ngei pawh hian engmah lo maia indah a, kan lo thaw ve ṭâwk ṭâwk pawh hi boruak ti-heksak mai mai anga inhmuh a, tâl chhuahna kawng zawn mai a awl ṭhin. Ka poet ṭhian Lalzuahliana’n:

“Tichuan i au va, nunna petu,

A thilpêk la lêt turin ....

Nuai ralna ngêna ṭapin,

Tâwpna ngaiin i au leh ṭhin;

Tâwpna, a tâwp nan.” ti a a lo hril ang khan, beidawnna leilâwtah tângin, kan rûm kâwk kâwk mai a nih hi.

Kan rama thlarau ruaipui kîl a, kan inhlimchhuah a, kan intâwllên bûng bûng lai; Kêlkang kal a, khûr a, khawng a, kûk a, kan khawngkhawbai khut khut karah hian kan unau, kan laihrui zawmpui tam tak chuan rûm sawi hleihtheih loh nâ an tuar a; an na lai chu damdawi hnawiha tuam dam ngawt theih a ni lo va; an nat thu phawrhna tur takngial pawh an nei bar si lo. Ri lo va an mangang aurâwl hi hre turin kan beng chhi hman hlawm si lo. A chhuitute’na an chhût danin kumin chhungin thla tin mi 9 vel in-âwkhlum ziah ang an ni a; ni khat thilthua mahni intihlum mi 6 te kan awm ta. Kum bithliah a nei lo va, kum 13 mi aṭanga kum 63 mi thlengin, a hmei a pa a hrût a; kan ram a damlo a ni.

A ram pumpui mai hi “intensive care unit” lian puia ka siam a, kan inngaihsak tawn a, kan inngaihven tawn a ṭul ta tak zet a; kan invenpui a, kan inmenpui a ngai a ni. Khawpui lamah chuan “depression” tih te chu Mizo ṭawng thumal pakhat ang maiin kan hre belin, kan chelek lar ta. Lunghnualna, lungnguina leh lungngaihnain min tuam a. Beidawng leh beisei bovin, tâwt leh thawchhamin mipui zi nuai nuai karah pawh fûr ruahsûr hnuaia chawngzawng mal tlat ang mai a khawharin an awm a. An nâ a ni. An nunna tihtâwp hi an duh ber a ni bik lo, an natna tihtâwp an duh êm vang zawk a ni. Mahse, an natna titâwp emaw an intih lai khan tawrh rual loh khawpa nâ-in mi dang an siam thung si.

Metal chi khat (metallic element) “uranium” hi kum 1944 velah te kha chuan dictionary râwnkai leh rintlak tak takah pawh: “metal chi khat, rawng var leh tawngkaraw rawng lam pâwl deuh, vâng tak mai, rit nulh a ni a, pawimawhna êm êm a nei lo,” tiin an sawi fiah thin.

“Pawimawhna êm êm a nei lo,” an ti elo? Vawiinah chuan khawvela mite metal ngaihhlut leh roh ber pakhat, mite ṭih-khai, a hming lam rik ringawt pawha mite zah leh hlauh hlawh a ni tawh thung. Nuclear fuels leh nuclear ralthuam siamna pawimawh ber a lo ni ta daih a.

Keini pawh hi keimahni-a kan hlutna tak tak kan la hai chhuah phâk loh avang mai hian hlu lo leh pawimawhna nei lovah i inngai ngawt suh ang u. Keimahni ang chiah chiah hi tumah an la awm ngai lo va, an awm leh ngai dawn bawk hek lo. Siamtu mit-ah chuan kan special ngawih ngawih a, kan hlu-in kan mawi a ni. A hun hmaa phum bo atan chuan i duhawmin, i uiawm em mai! Pathian siam khawvel mawi tak hi i tel lo chuan a khingbai, a kim lo.

Hmasang thawnthu pakhatah chuan khawchhak lal thil tithei tak pakhat hian a khâwnbâwlte a khâwm a. A lungngaih changa amah hnêmtu tur engemaw pe ṭheuh turin a ngen hlawm a. Khâwnbâwl upa zinga pakhat chuan zungbun “Hei ngei pawh hi a la ral ang” ("This too shall pass") tih thu inker hi a pe a. Harsatna leh lungngaihna a tawh chang apiangin chu a zungbun chu a en a; chu chuan chakna pe-in, a thahrui ṭhin, an ti a. He thu hi Persian Sufi poet-ho kutchhuakah pawh hmuh tur a awm nawk. Vawiin thlengin he ṭawngkam thûk leh tawi tê "This too shall pass" tih hi khawvela infuihna ṭawngkam lar ber pawl a lo ni ta a ni. Tuna i harsatna leh hrehawmna hmachhawn hautak, hahthlak, hnawksak leh hnualthlak tak mai, kumhlun tur emaw i tih pawh khan a la kal pêl dawn che a, a la kiamsanin, a la liamsan dawn che asin.

Kum 2013 khan Amy Bluel-i pa chu amah leh amah a intihlum a; Bluel-i hian a tuar thiam lo hle. Amah ngei pawh depression nei, mahni intihhlum lo tum tawh, rilru lam natna nei a ni a. A pa hriat reng nan rinnaa innghat, sum leh pai lama hlawkna ûm lo pawl “Project Semicolon (The Semicolon Project)” tih a din a. He project-ina a tum ber chu mahni intihhlum tum, ngawlvei, rilru nâ leh depression vanga buai leh mahni taksa nghaisa rethei thinte’na beiseina leh mahni inrintawkna an neih thar leh theih nana hmalak a ni a. He pawl hian kar lovah mi a singa sing têl a cho chhuak a, an banrêkah “punctuation mark” chi khat “semicolon (;)” lem an chhut kaitir ta sup sup a, “Hei hi ka tawpna tur a la ni lo va, ka bul ṭan tharna zawk a ni” tih chhinchhiah nan, beiseina leh hmangaihna thuchah an keng darh a ni.

“Semicolon (;)” hi thuziaktu-in a thu (sentence) a tihtâwp theih tawh hnu pawh a, la titawp duh lo va chhinchhiahna (punctuation mark) a hman ṭhin a ni a. Thu ziaktu chu nangmah kha i ni a; a thu chu i nunna kha a ni, la titawp mai suh ang che, tih ang zawnga infuihna a ni ber.

I chanchin ziahnaah pawh khan fullstop dahin la titawp mai suh; i hringnun thawnthu i ziah lai mekah khan semicolon dah la, la ziah chhunzawm hram hram ang che. Kan nunkhaw duangtu leh ziaktu bulpui ber Pathianin, “A tâwp a hun ta e,” a tih hma loh chuan, khirh teh mah se la, i “semicolon”-ah khan lo uai tâng ṭâng ṭâng ang che; thil ṭha ber ber i la hmachhuan a nia. He i harsatna ngei pawh hi a la ral dawn si a!

Kum 1996 September thlaa Guwahati-a ka “virelay” phuah hi ka han dah hial teh ang, he verse hi mi dang ka va fuihna a nih rualin, keimah leh keimah ka infuihna a ni mah zawk:

ṬAHLAI BÂNG RAWH

Mittui hril phâk loh nâ i tuar bik maw?

Nui ri lân thei hlimna i hmaa saw!

Harsatna-in hlimthla iang a zui che’m ni?

Lawm rawh, vanduaina chu finna a ni,

Tuartu tawrhna chuan chhelna a siam si,

Engah lunglai chhir reng renga i awm?

Meipuiah paih la, i lungngaih no dawm,

Mittuiin hnung a la chhawn dawn che alawm.

Hniak sang tamin he ruam hi an lo zawh;

Phurrit tak phurin an lo paltlang tawh,

I mal lo ve, nang paw’n tuar fan fan rawh;

Kal lai rêl la, beiseina bân vuanin.

Hmâna ‘tûn’ kha ‘khuarei’ a chang angin,

I ṭahna pawh ‘hmân’ a chang dawn asin;

Chhingmit hawngin han hawichhuak teh,

ka ṭhian.

Zaia he thu ka hril mêk lai pawh hian,

Hlim kâwl a lo êng, chhaktiangah khian;

Hmuin han hrethiam tehreng la aw!

KA HMELMA, KA HMANGAIH CHU!

Mahni chauhvin, ka hmachhuan ramtiam lam pan chuan ka luai chhuak a. Ka tum ram chu thlen loh hlauvin, ka thahrui zawng zawng nen ka pên sauh sauh a.

Ka pheichheh tisukuktu leh min bawhbuai thei engmah a awm ka hre lo va, ka lung a muang hle.

Mahse hei tu nge ni ta ngai, ngawi renga thim zinga a rûka hlimthla ang maia min zuitu hi?

Uangthuang taka a ke han chhep vel chuan kawngpui bawhtu vaivut chu a pal khu tak chum chum a; chu chuan ka mit a timim ṭhawt ṭhawt a.

Ka awka chhuak apiang lah chu chaltlai fahranin, a aia ring zawk emaw tih tur hian a lo chhâwn ziah mai lehnghal.

Kawng laka ka thil ṭha tih ve chhun chhun pawh he mihring teivet hian a ṭhiat zar zar a. Min tithangtlâwmin, ka hmai a timâwk zo va; ka thunun thei der si lo. Ka chanchin ?ha neih ve ang chhun chhun pawh, chirhin a tât berh zel a. Ka sawi kuak sa a tlawh ping zar zar a. Ka chhuan kai aia tam a pal bua a, ka tun din sên loh tur a su thlu a, ka then fai zawh loh tur a kit hnawk a, ka chhar khâwm sên loh tur a vai darh a.

Bîkbosan tumin kawng ding lam leh vei lamah te han pêng tawn vel thin mah ila, min kiansan duh chuang hauh lo. Zahpah a nei lovin, a hawihhawm lo lulai mai si a.

Chu mihringa chu tu nge maw a nih phihrit le, tiin ka han bêlchiang a. Tu dang ni lovin, ka nihna dik tak - keima chhunga keimah chu a ni tih ka hre chhuak ta!

Aw, he mi chimawmpa nena i luhka thianghlim rawn dai chu, Lalpa, ka va hrehin, ka va huphurh tehlul em!

Mahni leh mahni ngun takin inbihchiang la, ‘tah chuan i hmelma i hmu ang.

“There is always another one walking beside you.” TS Eliot (The Waste Land)