Guest writer
Mafaa Hauhnar
HMANGAIHNA TUIPUI ZAUVA LAWNGMI KHAWHAR (Kar hmasa chhunzawmna)
Hetia a hun laia mite dawnsawn dan a hmuh hian John Keats chu a hnual ang reng khawp a, rei a dam dawn tawh lo tih a inhre ru bawk nen, Fanny hnenah: “Ka lo thi ta a nih pawhin kutchhuak chhenfâkawm, chatuan daih tur hnutchhiah engmah ka nei lo va, ka thiante’na khuareia an la uanpui tur sulhnu kalsan ka nei hek lo. Hun nei ni ila hriatreng hlawh khawpin ka hming ka han chher tur!” tiin lehkha a thawn hial reng a ni.
Beiseina pawh a nei chau tawh hle a ni ang, “Ka thih hnuah chuan English Poet zingah ka la tel ve chêk ang,” tiin a unaupa George-a hnena a lehkhathawnah a sawi ve faih faih ngam chauh tawh a ni.
Sum leh paia a harsatna pawh lu tihai tham a nih tawh tehlul nen “a zual zawpui vaihlenhlo” tih ang maiin Kum 1820 February thla aṭang chuan a hriselnain nasa takin tlakhniam lam a pan a. Chu chuan Fanny nena an inkutsuih ni chu a hma aiin a hlattir leh ta hrat a.
Rilru leh taksaa a na tawrh chhâwk nana ruihhlo (opium chi khat laudanum an tih mai) lo hman rûk zauh a ching tih an han hriat chuan a ṭhianpa Brown-a’n a han chapchar nghal a, bansan hmiah tawh a tum thuin a chhang a ni. A chang changa a hrawk nâ leh a khuh bur bur ṭhin, eng vaka a ngaih ngai loh kha a lo chhuah zin telh telh bakah a âwmah hian awm tinuam lo khawpa hnawhtu a lo awm a.
February ni 3 aṭang phei chuan a khâk a thi ta ṭhat ṭhat a. Hetih laia a awmdan hi a ṭhian bulṭhu, lehkha thema a poetry phuah lehkhabu kar leh hmun dang danga a zeh bo mai mai lo lakhawma lo vawng ṭhatu Charles Armitage Brown chuan heti ang hian a sawi a ni:
‘Zan khat chu dar 11-ah chau tak maiin inah a lo vak lût a. Khati ang em ema a hmel buai kha ka la hmuh ngai loh avangin ka hlau hlawpin, “Engtizia nge? I nuamhnai meuh na nge? I khua a sik em ni?” ka han ti sawk sawk a. Ani chuan, “Ni e, ni e, pawna ka awm lai khan vawtin min hmet khawng lo chauh va, tunah chuan ka ziaawm deuh tawh e. Ka khua erawh chu a la sik ser serin ka hria,” tiin min chhang a. Khuma tluzal tura ka han tih pawh chuan, ani mi tlawmngai ta reng reng chu engemaw chen a han ṭang a. Khuma ka han inthawlh luihtir hnu chuan a han khuh deuh kharh kharh a. “Brown, mombati kha han keng teh, ka thisen hi ka’n enchiang teh ang,” tiin a kâ aṭanga thisen lo chhuak puana kai chu ngunthluk tak hian a lo bih a. Rei tâwkfang a thisen a han enchian hnu chuan a lo hawi chhuak a; khami ṭuma a mitmeng dam thluam, ngainatawm leh lainatawm tak mai kha ka theihnghilh leh thei ngai tawh lo vang. Chiang taka ka mita min rawn en chung chuan, “Ka thisen hi a rawng aṭang hian ka lung lam
aṭanga lo chhuak a ni tih ka hre mai. Ka hai ngai lo vang. He ka thisen far hi ka thihna tura thupek, ka ‘death-warrant’ a nih hi - ka thi dawn,” a ti a,’ tiin.
Kum 1820 favang chhovah chuan a natna a zualkai zel a. Bei nge sei Run dung tiin doctorte’n a nunna tlem tala pawhsei a nih theih ringin thlasik chu, boruak nawm zawk deuhna hmun Italy lama awm turin an râwn a. A ṭhat chhuah leh chu engti kawng zawng mahin beiseiawm ni tawh mah suh sela.
England thlasik vâwt vîn tûk mai chu tuar khawchhuak zo dawna an rin loh avangin bikbosan chu a tihmakmawha ngaiin a ṭhiante chuan an theih ang angin kawng an dapsak a; a ṭhian lemziak thiam Savern chu Keats-a zui turin a inpe nghe nghe a.
A hmangaih ber hnutchhiaha hriat ngai loh tuipui han dai chu Keats-a chuan a hreh ru angreng hle a. A awmdan tur ngaihtuahin a inkhâp a inkhâp a. A thih dawn laia a kianga Fanny-i baihvai leh hrehawm ti lutuka a awm tur te a han ngaihtuahin a ngai ngam lova. Fanny-i hmakhua a ngaih vang liau liauvin kal chu a tan ṭhain a hria a. A hmabak chu huaisen taka hmachhawn a tum thlu ta a.
Nung dama inhmuh leh beisei tawh lova Fanny-i nena an inthlah liam tur chu khawngaih thla an va la dun tehlul em! Keats-a pawhin a Fanny hnenah “Chatuan nunna hi awm tak tak ni se, nang nena kumkhaw tlaitluana awm dun ka va han châk tak em!” a ti chhuak phawng reng a ni.
Fanny chuan Keats-a thawmhnaw te chu buatsaihsakin, a zin lukhum chhung te chu a thuah-sak a. Huaisenna, chhelna leh lungmuanna a neih theih nan leh a khawhar changa a lo inhnem nan ngaih-hruina thilpek ‘carnelian’ var a pe nghe nghe a ni.
Tichuan September ni 17, 1820-ah a hmangaih ber lenna England chu chhuahsanin tuipui zauvah, thlipui leh ruahpui karah Italy lam chu lawngin an pan ta a. Chawlhkar ruk chuang an thang hnuah Rome chu an lut ta a.
Rome-ah hian Savern-a chuan a ṭhianpa chu theih tâwkin a chhawmdawlin a bawihsawm a. In sekrek zawng zawng a khawih bakah khawsak relah zawng zawng pawh a âwl a. A ṭhianpa hnem nan piano te hawhin rimawi a tumsak a, a theih ang anga chawh hlim hram hram a tum ṭhin.
Chuti chung chuan Keats-a hriselna chuan kân lam aiin hniam lam a pan zel a. A taksa bawrhsawmna pawh tawrh tham a nih tawh vei nen daktawrte damdawi hmanga enkawl ve theih loh a thinlung lam natna chu tawrh har a la ti zawk a. A thinlung lalnu nen chuan damlai khawvelah hian an inhmu tawh dawn lo tih a hriatchianna chuan mitkhap kar tin mai chuan a nghaisa âwl lo mai a ni.
Brown-a hnena a lehkhathawnah pawh: “Thih chu ka hreh lo. Ani kalsan hi ka hreh êm a ni. Ka thingrema amah min hriatchhuahtirtu thil awm reng reng te hian fei angin min chhun mawlh mawlh a. Maimaw puan hmanga ka lukhum chhung thuahna min ṭhuisak ka khum te hian ka lû hi tui sâa leih ang mai a ni a. A hnen aṭanga lehkha dawn te hi ka hreh ngawih ngawih a, lehkha pawh ka thawn ṭha ngam lo. A kutziak hmuh ringawt pawhin ka hnuk hi a ti-ulhin ka thinlung a tikehsawm dawn a, a hming ziak hmuh ringawt pawh ka tuar lo a ni.” tiin a ziak hial a ni.
Ni e, a poetry phuah thiam avanga amah ngaisang a, ngaizawng pawh ni lo, a nihna ang ngau ngauva pawm duhtu Fanny-i chu Keats-a, fit nga leh inchi khat chauha sang, thih ni nghaka kâwla ni chhuak chhiar mek tan chuan a hlu chungchuang êm a ni.
A hringnun zinkawng tawp lamah, thihna tlang chhip khawhara a din mek laiin John Keats chuan a lungdi Fanny Brawne hnenah heti hian lehkha a han thawn leh a,
“Ka duhtak Fanny, i thinlung hi a inthlâk ngai lo vang tiraw? Ka hmangaih, a inthlâk ang em? Tunah chuan ka hmangaihna hian chin lêm a nei ta lo. Fiamthu pawhin min tinawmnah lul suh aw. Sakhuana avanga mi an martar thei hi mak ka ti a, ka tiril a khûr ru ṭhin. Tunah chuan mak ka ti ta lo. Hmangaihna hi ka sakhuana a ni a, chu mi avanga chuan thih pawh ka hnial lo va, i tan chuan martar ka huam e. Hmangaihna hi ka rinna nghahchhanna a ni a, nang hi ka thurin awmchhun chu i ni. Thiltihtheihna ka nêp zawh rual lohin nang chuan min aizialin min hneh lâk a nih hi!” tiin.
An inkar dangtu tlang leh mual te tam mah se; an thinlung erawh a inhlat ngai lo. Keats-a hian Fanny-i hi love letter dawrzawn thum (three dozen) chuang a thawn hman a ni.
Zana a lungleng khawhar leh na tuar mu thei lo chuan a suangtuahna mitthlaa a thinlung lalnu hmu reng chungin, Piazza di Spagna, Rome-a an inluah “Casina Rossa” (Little Red House) bul maia Spanish Steps-a tuichik chhuak ri a ngaithlak tlaivar zak zak chang pawh a tam a ni.
A dinhmun a derthawng chho zel a, a poetry pakhata phurh zawh loh Sual-ṭhadangi zûna uai pasalṭha (knight-at-arms),
“I see a lily on thy brow
With anguish moist and fever dew;
And on thy cheek a fading rose
Fast withereth too,” tia a sawi ang mai khan amah pawh a lo dawldângin a lo awngrawp telh telh a. February ni 23, 1821-ah chuan:
“Shut no door, Fanny, shut no door
One kiss more, Fancy, one kiss more,”
a tih ṭawk ṭawk laiin thihna kut vawt chuan a hnûk lui a. A hmangaih Fanny hnena ngenngawl taka fawh khat chauh tal a ngen lawm lawm pawh chu hlawhchhuak lovin hringnun khawngkhar chu khar hnan a ni a, khawhar takin thihna lui thim chu mittui nen a dai ta a ni.
Ni thum hnuah Protestant thlanmualah chuan mi tlemte-in, pa thuthiam Oscar Wilde-a’na “Mawina puithiam a hun hmaa an talha chu,” tia a lo sawi John Keats chu an vui liam a. A thlanlungah chuan a hming pawh ker lovin, amahina a duh ang ngeiin he thu hi an ziak a ni: “Hetah hian mi pakhat a hming tuia inziak a zal e” (Here lies one whose name was writ in water) tiin. Hming tuia inziak chu awmze nei lo leh hlun lo lutuk entirna a ni. Mahse, hei hi hmangaihna tuipui zauva lawngmi khawhar John Keats-a tâwpna erawh a ni mai lo. English poetry a tualthih hma chuan John Keats-a hming hi mite thinlung phêkah rangkachak hawrawpin, fiah leh chiang em emin a chuang kumkhua tawh ang.