KALKAWNG KHIRH LEH KHAWKRAWK A KAL KAI

Rinna lama chak lo tih takah, politician-te’na an chanchin an ziah hi chuan rinhlelhna nen hian ka chhiar tlangpui ṭhin. An lan mawina leh hamṭhatna tura an mimal thil tihṭhatte an puan chhuahna (self-serving accounts of personal accomplishments) te, an sulhnu pawr thluam mâm tumna te leh an hmai phih faina a ni deuh fo ṭhin a, an lu lei (pompous) deuh zel bawk.

Chuti chung chuan Mizo lehkhabu ziaha ka chhiar hnem leh chhiar nuam ka tih ber pakhat chu mahni chanchin ziahna (autobiography) “Zoram Politic Lumlet Dan (Bel keh phuar khawm - tui pai thei lo)” tih politician ki kheh chin, A. Thanglura ziah a ni lawi tlat thung.

Thu leh hla mi leh sa ni sa lem lo sawrkar mi lian (bureaucrat)-te’na an chanchin an ziahna pawh hian mi a lêm lêm lo fo va, dan naranin sawrkar thuchhuah (gazette) tluk thawthanga chhiar ninawm ni mai hian ka hre ṭhin.

Tun hnai maia sawrkar nawkawr lian PC Lawmkunga’na ama chanchin a ziahna lehkhabu a tihchhuah Ka Dai Ve Chin [Lengchhawn Press, Phek 284, A man Rs 200, 2016] erawh hi chu Liando dâr ang zara danglam niin ka hria.

Mizo lehkhabu chhuahtute hi mahni nihna leh dinhmun, degree leh title phenah hian an inzuar chiam zel a. Mahni hming ngau ngau hian an ding ngam lêm lo em ni aw, ka ti a, an lehkhabu kâwmah an hming hi an thuam ropui fo va. Chu’ng zingah chuan a bik takin “Reverend” leh “Doctor” hi a indah uar uchuak ber pawl an ni âwm e.

Nikum, kum 2015 chhunga Mizo ṭawnga lehkhabu chhuah, MAL-ina a chhinchhiah chin hi han melh zawk ila. Lehkhabu 140 chhuakah a ziaktu hming pangngaia tel lo “title” hrang hrang (Rev./Revd, Upa, Dr, etc.) dah tel hi mi 30 dawn an awm nia! Khawvela lehkhabu chhuahtu hmingthang ber pawl Random House pêng pakhat “Modern Library”-ina tun kum zabi liam ta chhunga Sapṭawng lehkhabu chhuak, phuahchawp ni lo zinga a ṭha zual bu za (100) an thlan kha han bih ve thung ila. A ziaktute zinga mahni hming bâka mahni “title” ang chi dah awmchhun chu a sân dan indawta an rema a tâwp berna “Melbourne” tih ziaktu David Cecil-a hming bula ‘Lord’ tih chuang hi zu han ni tlawng pek a! A thu hrimah, Sapṭawnga Pathian thu lam ziahna lehkhabu heti zât hi ka kawl ve a, a tua mah hian an lehkhabu kâwma an hming bulah “Rev/Revd, Dr” tih vel hi zu han dah ve duh miah lo va!

Kan central service officer ngaihsanawm tak tak, an IAS, IFS, etc. nihna hman ngaia hre hranpa lo hrânghlui kan nei nuala an fakawm ka ti ngawt mai. Chu’ng zinga rilru-a lo lang chawpchilh nghal chu: Zikpuii Pa (KC Lalvunga), L. Keivom, Lalhmingliana Saiawi, M. Lalmanzuala te hi an ni a. An hniakhnu zuiin tuna kan lehkhabu thlir lai ziaktu pawh hian “P.C. Lawmkunga” a inti a, a duhtâwk dêr; IAS ti a a hming han cheimawi a, mipui mar deh vêl a tum lem lo.

P.C. Lawmkunga hi a thâwm ka hriat dan hmasa ber chu Manipura IAS officer awm Mizopa, “Mama Pa, I Dam Maw?” tih novel ziaktu, article ziah thiam, thu leh hla lama tui tak tih hi a ni.

Kan inhmuh hmasak ber chu Mizoram University-a Registrar-a a awm lai kha a ni ta âwm e. Lehkhabu tlangzarhna, Basilica Restaurant-ah a ni a. Chumi ṭum chuan John Milton-a epic poem “Paradise Lost”, Mizo ṭawnga a lehlin copy mi a zakzeh hawtir kha a ni a. Mak ka ti hle mai a, thu leh hla-a tui satliah tura ka ngaih a ni a; heti ang thu leh hla fîr, a mawng khal tak tak chin a chai peih a, a chhai phâk kha ka hmuh dan a danglam nghal vek a, “E, kan hmul ang pu maw,” ka ti rilru a, thinlung takin ka ngaina nghal a ni.

College-a a subject lah chu political science daih a ni si a, tiin mak ka ti dawn viau va. He lehkhabu-a, “English Honours lak ka châk tehlul nen Principal R.B. Vieyra (Irish Sap) khan ka mark sheet a han en khan English aiin Pol. Science min laktir ta zawk a,” (p.76) a tih ka han hmuh khan ka fiah ta uarh a.

A thu hawnna (opening lines) te hian mi a “ko” ang reng khawp asin: ‘Sawrkar hna kum 36 zet ka thawh hnu-a October 1, 2015-a ka han chawlh ve chuan Lenchung nulaho ngaihzawng nei an sawi ang maiin “ka ti deuh huih” a.’

Chhiar zawm zel turin kan mit-in he lehkhabu-ah hian zung a kai fel dêr tlat. A chhungah hian
ṭawngkauchheh danglam deuh ngaihtuahna zuk chawk tho thei chi hmuh tur a awm nual mai. “Mahse a rimtute an hmelṭhain an thlêng a tlawr bawk si,” (p.65), “... thu dârzai eng engemaw an lo zam nual tawh a,” (p. 68), han tih ang chite hi.

He lehkhabu, harsatna leh retheihna kawlpui a khen thlawn dan chanchin ngaihnawm tak hi bung 23-ah a
ṭhen a. A hringnun zin kawng thui, thingtlang naupang mawl tak aṭanga MPSC Chairman a nih thlenga a dai ve chin, a rilrua riak reng zinga eng engemaw a zu thur chhuah (selective memory) a chhinchhiahna a ni a. A ziaktu chhel leh feizia chu he lehkhabu-ah hian phera pho ang at-in a chiang. Harsatna chu a ṭhian bul hnai ber a ni a, nun kawng awlsam tak zawh mi chak tak a awm theih ngai si loh va.

A pa chuan pawl 6 a pass (Mizo ṭawng kal-hmangah hian a kara Sapṭawng thumal verb kan zeh hian past form-in kan dah ngai lo, he lehkhabu-ah hi chuan “passed” tiin a dah kher a, ṭul ka ti lem lo) khan a duhtawkpui deuh der a, a zir zawm zel pawh kha ṭul a tihpui lo. Mahse, mi tumruh Lawmkunga chu a chantawka lungawi a, thing tlu kar nun ve chawrh chawrh kha a duhkawp lo nasa mai a. “Ka tum nge ruh saruh” tiin ngêng takin a kal chhunzawm zel a, chu zirna kawng khirh leh khawkrawk a kal kai dan a ziah chu he lehkhabu tikhîntu a ni. Nupui fanau nei duah tawha IAS-a a luh dan leh an training dan te, sâptê aṭanga bawrhsapa a ṭhut chhoh chanchin te, Sawrkar Laipuia hna a thawh dan te, MZU-a Registrar a nih thu te, Manipur Chief Secretary-a a awm chanchin te, International Election Observer-a ruat a nih te, khawvel hmun hrang hranga a thên kual thu te nen, MPSC Chairman a nih thlenga a hun tawng leh a boruak hapte chu ngaihnawm takin mi a hrilh a, chhiar a nawm piah lamah, a bengvarthlak a ni.

“A tlawm lai ber kha a mawi lai ber,” tih hla ang deuh khan, he lehkhabu ziaktu’n dinhmun sang tak taka ding a, chanvo ropui tak tak chelh a, ram changkang tak tak a hrût kual chanchin ai chuan, khaw chengker Sekhum leh Mualthuam vela an thingtlang nun mâwl leh mawi te, a nu leh pa chanchin te kha ngaihnawm ka tizual zawk tlat mai nia.

Dinhmun hniam leh harsa zawka an din avanga an hnawn a, hnawla an awm dan ka han chhiar chuan ka mit hnung lamah hian mittui a inhâwr titih. A nu nen lam hla tak aṭanga mahni chhungte ti a kê-a an va pan ve ṭauh ṭauhte’na an lo hmelhriat ṭhat duh loh te, a farnu man ei tura an tihte’na an han duh tlat lo mai te kha. Zangkhua pawh a la bungbu ang an tih ṭawngkam te hi ka hre chhuak rum rum. Vawiina mi sang leh lian ber berte pawh hian naktuk hi kan hmuh phâk loh avangin tute chungah pawh ṭhat kan chhuah hi a va ṭul êm!

Ka Dai Ve Chin-a a dai ve loh chin a sawi, leilung pian tirh aṭanga tun thlenga field hockey khel thiam bera an la chhâl Dhyan Chand-a chanchin a ziah te, Mizoram politics inlumleh dan (ani hi chuan “inlumlet dan” tiin a ziak a; A. Thanglura kha chuan “lumlet dan” a ti thung a) a han chhui a, a sawi zauna te hi chhiar a manhla hle.

Rambuai chungchangah erawh hi chuan ka Mizo chekina a mil theih ngang loh a awm.

“Khâng harsatna leh tuarna zawng zawng lo thleng kha Mizote cho chhuah a ni tlat alawm. Mi kan vuak na nâ nâ chuan min vuak let ve mai nâk lovah.”

“‘Aizawlah bomb an thlak, an thlak lo’ tih mai maia inhnialte hi thil ho tak a ni thei. Engpawh lo thlak se, keimahniin ngam loh chalah chil kan hnawm hmasa tlat a, an hmanraw neih an rawn chelek ve chiah chu kan têr pha ta lo em a, vuina kan zawng leh mai mai niin a lang,” (p. 33)

A India sawrkar chhawr tar ṭhak, Ganges Lui tuia hnim phûm zawr hnâp thukhawchang hle mai.

Mipui mimir leh nunaute khan India sawrkar kha kan bei ve lo, a beitute chu zalenna sualtu, India sawrkarina “hel” a tihte kha an ni zawk. India sipai chalah chil kan hnawm awzâwng lo. Anmahni zawk khan, engakhawlawilovah min phêk vuak a, min vaw phêk zâwk a ni. Hmun danga helnaah India sawrkar hian mahni khua leh tuite ralpui phiara a phiar a, hmelma beiha a tâwngpâwng beih hi sawi tur a vang khawp ang le. Tun thleng pawhin ngaihdam min la dil duh malêk lehnghal.

He lehkhabu hi ennawn (proofreading) uluk loh a nih a hriat ang reng a, ani kutchhuaka kan beisei phâk bâk chhut sual a awm a, chu chuan tho-mit-chhaih ang maiin mi a zar buai a ni. Hawrawp “ṭ” hmanna turah “t” naran a dah loh vek leh, kan hawrawpa awm reng reng lo “þ” a hmang tluan a. Hei hi chu a chhutute thiam lovah pawh a ngaih theih ang. Mihring hming, mi lar hming dik lo awm nuai pawh hian a lehkhabu zahawmna a tihmêlhem thei mai ang tih hlauhawm a ni. Entir nan: JK Rawlings, Benny Hind, Kathryn Kulman, William Shakespear, T.H. Lewit, a tihte hi: J. K. Rowling, Benny Hinn, Kathryn Kuhlman, William Shakespeare, T.H. Lewin tih tur an ni.

Engpawhnise, chhiartu duh tak, he lehkhabu hi lo chhiar ve la ka tih hlê hi!