Guest writer
Mafaa Hauhnar
THU RÛK (Literary Theft)
“Thu rûk” ka han tih hluai hi, miin, “Tu hnenah mah sawi suh aw,” ti a mi thu hrilhrûk sa min hrilh leh chhâwn, kan mi tawn remchan apiangte hnena, “Nangma hnenah chauh a nia ka sawi,” ti a kan zêp kual ser ser ṭhin ang thurûk hi a ni lo.
Mi thu leh hla - an
ṭawngkam, an ngaihtuahna leh suangtuahna, an rilru puak chhuak, mahni thu leh hla, mahni kamchhuak anga chhal leh chhuah te, mi kutchhuak leh sulhnu mahni kutkawih anga lantir leh phochhuah te, mahni khabe liam anga mi ngaih theih tura a sawitute hming tarlang tel lo va, an kamchhuak lo sawi chhawn te, Sapṭawnga “plagiarism” an tih hi a ni heta “thu rûk (literary theft)” ka han tih a, sawi ka tum ber chu.
Kum zabi 1naah khan mi kutchhuak rûksak sawi nan Latin thumal “plagiarius” (kidnap-tu - tharum hmanga mi ru botu tihna) hi hman ṭan a ni a. A hmang hmasa bertu ni a lang chu Roman poet Martial-a a ni a, ani hian poet dangina a hla an “kidnap”-sak chungchanga a vui thu sawi nan a hmang a ni. "Plagiarus" tih thumal aṭanga chher chhuah "Plagiary" tih hi Sapṭawngah kum 1601 khan drama ziak thiam Ben Jonson-a’n a hmang ṭan a, mi thu leh hla ru sawi nan bawk a hmang.
Thu leh hla rûk hi zahawmna dan bawhchhiatna (ethical offense) runthlak taka ngaih a ni. University chinah phei rinawm lohna (academic dishonesty) vawrtâwpa ngaih a ni a, inhnawhchhuah leh university danga hnawng tura insiam thleng te paw’n hremna an lek ṭhin. Chanchinbu lama kalphung zahawm pangngai (journalistic ethics) bawhchhiatna ngaimawhawm tak a ni bawk (India ram court-a copyright dan bawhchhiat vanga thiam loh chantir chu a hremna hniam berah thla 6 aia tlem lo lung in tan a, pawisa cheng Singnga aia tlem lo chawitir theih a ni tih lam chu sawi lohvah lum ila), thil zahthlak tawpthang chu a ni hrim mai.
Bula ṭhute chhânna entawna inziah tlin te leh, ṭhiante thawmhnaw hawha “dî chhai” mah thil zahthlak a nih si chuan, mi kuhmûma par chhuan tum phêt pawh thil chhuanawm tak a nih loh hmel. Mi thu leh hla lo rûk hi Pathian chhandamna ang deuhvin kan tih tel ve si lova hamṭhatna leh chanṭhatna ang a ni mai lo maw?
Thu leh hla inrûksak-ah hian a tuartu (victim)-ah ka ṭang hma khawp mai. Ram pum huapa ka kutchhuak tihchhuah hmasak ber, Kum 1994 Chapchar Kût essay inziahsiaka lawmman pakhatna ka lâkpui ve mial, Chapchâr Kût Souvenir-a chhuak kha, a kum lehah khatih laia kar tin chhuak chanchin thar bu tlângtla ber Zoêng-ah khan, an news editor S. Lalawmpuia hmingin, a kip a kawi khan an rawn chhuah ta diak diak mai a. Engtia dawnsawn tur nge ni a, engtia han bawh lêt tur nge tih hre lo khan ka hawihai hî hê a, ka ui vawih ngawih ta vel mai mai a nih kha.
Chuta chin chu a khât mawi tawk hian ka tawng chho ta zut zut mai a ni. Ṭhenkhat phei chuan pawi ka khawih a ni tih pawh an hre lo ni te-in ka hre hial a. ka thu leh hla engtin tin emaw her danglamin, mahse, hai rual si lohvin, ka chanchinbu-a chhuah tur te’n min rawn pe ngam a. Pa pakhat phei chuan, “I thu hi ka ngaisang thei khawp a. Hmanah kan welfare magazine chhuahah i article pakhat hi ka hmingin ka chhuah ve tawh alawm, kan hruaitute’n mahni ziah ngei thehluh tur an tih avangin i hming a tel chuan an lo pawm duh dawn si lo va,” min tihkhum ham ham ngam nia. “An hriat lohna hriattir ang che,” ti a ṭawngṭaipui mai bak chu tih tur a vâng khawp.
Titîna leh thusawia ka thu leh hla an han kharchhawng hmiah hmiah zel mai ka hriat te hian ngaia neih hi harsa ka la ti reng mai a, a rûkin ka lo ner sawk sawk ṭhin. Comedian Search tih ang reng vela keima fiamthu phuah ngei ngei min rawn thawh khum te hi chuan ka vawi khat hriatna ang hrimin ka lo nuihpui bâwk bâwk thei (Fiamthu-ah hi chuan copyright hi hauh ngawt a har a; copyleft pawh a theih loh tho ka ring). Harsa ka tih erawh chu keima ziah leh sawi aṭanga an hriat tih ka hriat chian inti-mi-thiam (pseudo-intellectuals) tak takina mi an hrilh lêt êrh ṭhin hi a ni.
Internet hi thu leh hla suamhmangte pûk lûn leh lian ber pawl chu a niin ka hria. Zanin thleng hian social media (a bik takin Facebook leh Whatsapp)-ah hian thu rûksak ka la tâwk bang lo zel chu a nih hi.
Mahni ngaihsan zawngte leh an kutchhuak kan chhiar ngun deuhte hian mi an kaihruai (influence) nasa thei khawp a, an ṭawngkam leh ngaihdan, hre lo va lo lâk chhâwn palh te, an tih dan (style) lo entawn palhte hi thil awm thei chu a ni teh meuh mai, mahse, chu’ng chu mahni duhthu ngei a mite thu rûksaktute kutchhuak nen chuan lo ngaihhai chi rual a ni lo.
Hman ni mai, US Presidential inthlan dawna Melania Trump-i’n, kum 8 kal tawha Michelle Obama thusawi, a thu tlem tlem a her danglam zeuh zeuh e, tih mai lovah chuan a ngai ang diak diak deuhthaw a kharchhawn ngauh nghauh mai kha kan hre tlang hlawm ang a. Trump-a campaign chairman te chu, “A la chhâwng lo reng reng tiin,” ṭang er teh mah se, an pahniha thusawi han en dun khan hai rual ni hek lo, khawvelin an nuih hum hum a, nuihzatbur berah an neih a nih kha.
Kan hriat leh bawk tur chu, kan Bible-ina, “Van hnuaiah thil thar reng a awm lo,” a tih mek lai hian mite thu/ngaihdan ru miah si lo hian ru anga lan theih dan a awm ve tlat. Ngaihtuahna seng ṭheuh ṭheuh chuan thil in-ang chaih an ngaihtuah chhuak thei ve tlat. A puan chhuahna ṭawngkam pawh a in-ang thial thei. Mahse, kha mite kha an kutchhuak an inhmuhsak lo tawn thei tlat bawk. Hei erawh hi chu thil vâng, awm khât tak a ni thung.
Tun hnai lawkah pawi tham tak mai thu leh hla suamhmang ka lo tâwk tih, tum lawk loh deuhvin ka hmu chhuak leh pek a. “The Oxford Anthology of Writings from North-East India, Poetry and Essays, Edited by Tilottoma Misra” [OUP India, Phek 320, 2010] tih bu neitu kan
ṭhiannu pakhat chuan, “Engati nge he lehkhabu-ah hian i kutchhuak a tel ve lohva, an dil che a, i pe lo nge, eng nge?” tih min rawn zâwt a. Tute hla nge awm tih ka zawh chuan, Kum 75 liam ta a, kum 23 mi lek ni a TB vanga mual liam ta L. Biakliana poetry pahnih a tel thu min hrilh a. Ka beng a verh ta khawp mai a. L Biakliana hla “True Love” a tel thu a sawi phei chuan mawnga hawlh ang mai ka ni a. Chu poem lehlinna phek chu a thla min lâksak turin ka ngen ta a. Ka’n en nâk chuan, keima’na he lehkhabu an chhuah hma kum 10 liam ta a ka lehlin ngei mai kha lo niin. Hmun 2-ah a thu chhe tê-a her danglam tih loh chu a ngît a ngêta keimah kutkawih ngei a ni a. A hnuaiah “Translated from Mizo by Laltluangliana Khiangte” a lo inti kulh mai a nih chu maw le, ka ṭhian duhawm ber!
He ka hla lehlin hi, keima irawm chhuak poetry engemaw zat leh mi dang hla ka lehlinte nen Sahitya Akademi chanchinbu (bimonthly journal) India Literature No. 201 Jan-Feb 2001-ah an tichhuak a. He hla bik hi phek 191-ah “Translated by Mafa-a Hauhnar” tiin a chuang vâng nghe nghe a. A hnu kum 2008-a ka lehkhabu ziah, Thlaler Aurâwl (A miscellany) [Gilzom Offset, Phek 253, 2008] phek 243-ah ka dah bawk.
L. Biakliana hla leh a tira ka lehlin dan tak chu heti ang hi a ni. L. Biakliana rhyme scheme hman (abba, cddc, effe) chhawmin ka rhyme ve thlap a ni.
HMANGAIHNA DIK
L.Biakliana (1918-1941)
Zantiang a lo ral ta,
Thimna zawng zawngte pawh,
Vanrâng chhum iangin buaina pawh,
Zamual an liam zo ta!
Chhaktiang Kâwlramah khian,
Chung turnî a lo chhuak;
A iangin lawmna a lo chhuak,
Thinlai kâwlrâwnah hian.
Hrehawm i tuar em ni?
Khuanu chu dem lo la.
Hmangaihna dik vang chuan tuar mahla,
A tâwp lawmna a ni.
TRUE LOVE
Translated by Mafaa Hauhnar
The long dark night is past,
All the gloom and labour,
Like a cloud of exhaust vapour,
Are cleared away at last!
In the eastern region,
Lo, the sun is rising,
With it joyance comes abounding,
From our heart’s horizon.
Are you sore distrest, my friend?
Never bemoan your fate,
To suffer now for true love’s sake,
Is to be joyful in the end.
He hla, a lehlin anga chhal a, chhuahtu hian “sore distrest” tih hi a man fuh vak lo a ni ang, a thuziak kara he hla tho a puma a thur chhuahna pakhat (ka hming a tarlan tel lohna bawk)-ah pawh “sore by distressed” tiin a dah a. He kan lehkhabu sawi laiah hian “sore and distressed” tiin a dah leh bawk a. Ni e, “distrest” ti a sipel hi an hmang zen zen tawh lo va, “distressed” tih a ni deuh vek tawh. Mahse, Kristian hla (hymn) lar tak pakhat Charles F. Weigle phuahah khan, “I have found a hiding place when sore distrest” tih pawh a awm kha. ‘Is to be joyful in the end’ ka tih kha, ‘Is to be happy in the end,’ tiin thumal pakhat a thlak danglam leh bawk a, chu zawng chu a ni mai, ani “translated” chu.
He lehkhabu a, “Translated from Mizo by Laltluangliana Khiangte” tih a lo awm hi a chhutu leh chhuahtute’n tihpalh thilthua an dah rin lohna chhan tam tak, tuna sawi chhuah ṭul khera ka hriat loh tam tak ka nei. Mizo literature ṭhan chhoh dan Sapṭawnga hmun danga a ziahna reng rengah pawh, Mizo hla Sapṭawnga ka lehlin dangte nen hian a tluan tluanin a dah a, ka hming erawh a dah tel duh ngai lo va, credit min pe ngai lo.
L Biakliana hla pakhat zawk, he lehkhabu-a an dah hi chu an dah ang ngei hian, “Translated from Mizo by Laltluangliana Khiangte” a nih ka ringhlel lo, hnûn lo leh hnâng lo tak maia, “Let us act together jointly” tih vel ka han hmuh hian.
Lehlin mai mah ni se, Mizo literature-a classic tling phâk, JF Laldailova’na William Shakespeare-a lemchanbu Hamlet tih a lehlin pawh hi, Laltluangliana Khiangte hian, “Ka letling ṭha leh e,” chu a ti ve bawk tawh a. Chu chu ka hriat sual loh chuan MA Mizo zirlaiah pawh khan a dah nghe nghe-in ka hria a. JF Laldailova ṭawngkam leh a lehlinna ruhrel zawng zawng deuhthaw kha a chhawm fai deuh vek a, a duh duh lai thumal a thlak zeuh zeuh va, a duh lai tlemin a pawt fân a, a hla thu awm zawng zawng a ring nghal vek bawk a, Shakespeare-a hla chang dah, JF-a lehlin kim loh awm zawng zawng chu pakhat mah a khawih belh lo thung. Mi ṭhenkhat hi chu nghal mal ang mai hian kan tuang a va han chhah ṭhin êm aw, ka ti.
Amah hi mihring mihrinna-a mi hawihhawm leh mi fel, mi bengvar, min duhsaktu, chhiatni
ṭhatni-a min ngaihvena min ngaihsaktu, ka chunga pa ṭha em em a ni a, he thu ka ziah a ngai hi hrehawm ka ti ngawt mai. Nakinah khawvela kâ âng tur kan awm tawh loh hnua thu inchuha inhnial buai a awm loh nan hreh sa lo lama hreh chungin ka han ding chhuak a nih hi.
Lehlin mai mai ti a, lehlin art (art of translation) hi namnul ngawt chi a ni awzawng lo a nia. Bible te, Edward FitzGerald-a Rubaiyat of Omar Khayyam te, Sir Richard Burton-a Arabian Nights te, Shakespeare-a lemchan thawnthubu Mizo
ṭawnga kan lo neih ve zozai te, PL Liandinga Sherlock Holmes bute hi ngaihtuah rawh.
A nuam nazawngina zahpahna nei lo lêka "work of art" an chinzân mai mai a, ṭanchhan derthawng fe nen, inthlahrunna pawh nei lo lek a, mi creative work duh duh dana an lo “hawh” a, an “entawn” a, an lo thethang kual mai mai hi “art” leh “artist” tham lohna a ni a, rukrukna lian a ni. Hnam dang, ram dangina heti ang thil an ngaih urhsun a, an ngaih khunkhanzia chu sawi thu a cheng lo vang. Kan ramah pawh hian copyright society chu 1997 vel aṭang khan din tum a ni uaih uaih tawh a. Duh angin a kal hleih theih loh va, tunah erawh hi chuan Copyright society-a in-register kher loh thilah pawh India sawrkar hnuaia The Copyright Enforcement Advisory Council (CEAC) khaihhruaina-in Mizoram police pawhin hma a la chho ve ṭan niin ka hre thawi a, ka lawm khawp mai.