MITTHI CHU MITTHI

Kum 1997 daih tawh khan, Vanglaini chanchinbu-ah hian, “mitthi” kan tih hi “mithi” ti zawk ila a dik ang, tih lam hawiin ṭawng “duhtui” leh ṭhahnemngaiin thu an lo ziak tawh a. “Mi tam tak chuan ‘mithi’ tih hi ‘mitthi’ ti tein an sawi fo ṭhin ... mahse mithi tiin hmang ila a la dik fo zawk âwm e,” an rawn ti a. Kei kum 22 mi lek khan tai pâwng pâwngin ka lo hnial ve tawh.

Tun hnaiah, mitthi kan tihte hi an mit chauh thi lova, anmahni, an puma an thih avangin “mithi” tih zawk tur a ni ang, tih hawi zawng bawk chuan social media lamah inhnialna an rawn vawrh chhuak thar leh ta a. Mimal pawhin zawhna chhan sen loh ka dawng. Facebook leh Whatsapp tih vela inchhan leh inchhal te hi ka peih zawng a nih ve loh avangin, chanchinbu lamah ngei hian ka kâ ka’n âng ve leh ang e.

Thumal lo in-irh chhuahna bulthûm, a ṭobul (etymology) zu chhût chiang si lo va, thumal ṭhen darh theih “compound word” kan neih phel darh a, dikna zawnga hrilhfiah tum ngawt hi Mizo ṭawngah phei chuan thil fuh lo tak a ni.

Sapṭawngah pawh a fuh chuang lo. Butterfly hi butter emaw, fly emaw pawh a ni lo va, pineapple hi pine emaw, apple emaw pawh a ni lo hrim hrim. Thumala a awmzia zawng lovin thumalina awmzia a neiha kha a pawimawh lai chu a ni.

Pipu chenah mitthi tih hi mi nung lo, thi sawi nana kan hman ngar ngar a ni a. Mizo ziakmi hmasa tumahin “mithi” ti a an ziah pawh ka la hmu lo va. Kan Mizo Bible-ah pawh, ka hmuh phak chinah chuan, “mitthi” ti ngat ngatin an ziak a.

Pu Buanga leh Sapupa te’n Mizo ṭawng an thiam fumfe hma a, “A Grammar and Dictionary of the Lushai language (Duhlien Dialect)” (J. Herbert Lorrain and Fred W. Savidge, 1898) an siamah khan, “Mi-thi, (s.) a corpse, a dead person” tiin an dah a. A hnua kimchang, phuisui leh dik zawka Pu Buanga ’na a siam ṭhat leh, Pu Buanga Dictionary kan tih mai (Dictionary of the Lushai Language, James Herbert Lorrain, 1940)-ah chuan, “mit-thi, n. a dead person, a corpse; the dead, the deceased, the departed” tiin, a nihna dik takin a dah a, “mithi” erawh chu a lam ri zui ta lo.

Kan pipute khan “literal” tak (a nihna ang ngau ngau)-a lâk chi leh “figurative” hman theih turin hming an lo vuah fur mai a. Thu leh hla

ṭawngkauchheha “synecdoche” an lo tih ang, thil hlâwm lian zawk aiawh tura a bung pakhat an hman ṭhin hi an lo ching ve a. Mitthi taksa pum kan menpui pawha “mitthi lumen”, kan tih ang chi te, lu nghahna kan tih ang te, lu phumna, etc. “lu” hi mihring aiawhtu-a hman a ni. Hnathawktu rual chu “kut rual”, eitu mihring tam chu “hrawk rual”, mihring chawm “hrawk chawm”, “mitin” tih nan “a lu nungin”. Bible-a, “mit tinrêngin an hmu ang” a tih pawh kha “mi zawng zawngin” an la hmuh tur thu sawina a ni a. Mitthi kan tiha “mit” pawh hian a mitputu mihring pumpui ai kha a awh a ni.

Kan pipute kha ṭangkam hawihawm tak hmang a, thu kuh mawi leh thluaithlum duh kha an nih avangin, a nihna ang râwta râwta sawi bawl bawl lo va, han thup mâm an ching bawk. Chuvangin “mitthi” han tih pawh hi an thukhuhmawina (euphemism) chi khat a ni bawk kan ti thei ang. “Thi” han tih tlawng aia “zan khat mit chhin tâwk” han tih te kha an thil sawi duh dan a ni a. “A ruang pawh a la ṭawih chhe kim lo vang,” han tih aia “a mitmu pawh a la keh lo vang,” han tih te.

Ṭawng ṭobul zu zir nan chuan a thumal han pawh ṭhen a, a awmzia tur âwm ang han chik chu thil ṭha leh ṭangkai tak a ni ngei mai. Mahse, chumi hmanga a awmzia hrilhfiah lêt tum emaw, kan ṭawngkam neih sa thlak danglam tum erawh chu a finthlak loh vang.

“Hlamzuih” tih pawh hi “hlamzui” tih tur, hlam zuitu nausen thi sawina a ni a, te an tih ka hre tawh. A ṭobulah a lo dik a nih pawhin, hlamzuih ti a hman zui a nih avangin hlamzuih a ni a ni mai. “Thianghlim” tih ṭawngkam te hi han ṭhet darh ve ta ila, bawlhhlawh lo, hmêlhem lo, bawrhbang lo sawi nan “thiang” tih chu a la fuh viau, mahse “hlim” tih hian eng nge a lo tih ve ringawt? A nih leh dingdihlîp, chingchihlîp, phingphihlîp tiha “hlîp” pawh hi engtihna nge, “dingdi, chingchi, phingphi” tak pawh hi?

Zawhtê hian chuan thil a zawh têt theih em vang hian zawhtê an ti, lo ti ta ila, sarivaithun ve thung hi engtin nge kan sawifiah ve tâk ang? Sa ri Vai a thun? A ni thei lo. Vanlaizâwlah thlâwk delh delh mah se, “mu” chu “mu” a ni mai. Tho chu buara hrui uaia fu-in muhil ṭhap mah se tho an ni tho tho.

Thu leh hla leh ṭawng kan chhui reng rengin kawng hrang hranga a dikna emaw zawnga kan chhui chuan a buk ṭhelhin kan ṭhelh der ang. Kan hranghlui James Dokhuma’na a sawi pakhat kha ka la hre reng. “Mi an bungbu a, an leh tâk avanga ‘bungbulet’ ni lova ‘bingbilet’ a ni ta tlat mai te hi, khawi lai takah nge ‘bungbu’ leh ‘bingbu’ chu a inṭhenna hriat mai chi a ni lo,” a tih fiamthu kha.

Chênna leh chêtna hmun leh hma avanga ṭawngkam leh ṭawnghmang in-ang lo hret hret (regional variation) hi chu thil awm ve reng a ni a. “Kilthehrawk” leh “biakbairawk” te, “favai” leh “fawvai” te, “chawhtawlh” leh “maihûn” te, “zun in” leh “zun im” tih ang chi hi a tam mai. “Awhsan” sawi nana “awhfîk” leh “awhthîk” tih angrengte hi a eng nge dik zawk ti a inhnialna âtthlâka inhnial luih luih duh tur a ni lo. A dik ve ve-a pawm mai tur a ni a. Kan dictionary-ah pawh kan seng lut ve ve ang a, kan ṭawng a hausa ting a ni mai. An chutih vang chuan a nia Sapṭawng pawha “thesaurus” bu chhah pui pui an neih theih phah ni. Awmna hmun azira ṭawngkam mai bakah, a lam dan lamdang (phonological variation) pawh hi a awm nawk bawk a. An dik, an dik lo, intih ngawt theih pawh a ni lo.

“Mitthi” leh “mithi” chungchang hi chu “regional variation” kan tih ang chi a ni ve lo. Mi an thih hian “mitthi” an ni.