Guest writer
Mafaa Hauhnar
CHANCHAU LEHKHABU
Fiamthu thiam lar, Jerry Seinfeld chuan, “Mipuite hian thluak an la hmang ve zel a ni tih finfiahna a taka hmuh theih tlemte zinga mi chu lehkhabu dawr hi a ni,” a lo ti a. Chuti a nih chuan Mizoram mipuite hi chu kan va ngawihtuahawm tehlul em!
State khat khawpui ve riang ruang Aizawl pumah hian, kohhran lehkhabu dawr ni lo, lehkhabu dawr pangngai hi kutchang thliaka chhiar tham lek tak tak a awm tawh a. Awmna hmun bik neia inpho ṭhin pahnih-khat an la awm a (a pakhat zawk, ka lehkhabu pawh hralh hnem thei pawl tak ni ṭhin, Hnam Run leh Vanapa Hall inkara dawhkan hung ṭhin, mi biak nuam leh hawihhawm, taima leh thuhnuairawlh tak Zaitea lah chuan min lo boralsan lehnghal a. Ka ui tak zet a ni). Dawr-ak kan tih mai, lehkhabu kenga zuar kual ṭhin hi mi sawm vel an awm leh a. Chuti zawng chu. Zahthlak haih haih tak a ni. Kan khawpui pahnihna Lungleiah phei chuan kohhran lehkhabu dawr tih chauh lo chu lehkhabu dawr dang pakhat mah a awm tawh lo hial a ni âwm e. District dangte phei chu ka sawi peih lo law law, kan mawng kan hlim chhing mai mai.
Kan hetih vang hi a ni ang, kan rorel khawl, kan aiawha kan thlante pawh an hetih ni! Computer, internet, smart phone vel avang hian digital library hian a luahlan zo tawh a, ebook/ eReader (electronic book/reader) lamah an ṭuan zo tawh a ni ang, ti dawn ila, a teuhvin a hnai lo ve, thangvan kai, a ni ringawt. Kindle vela lehkhabu chhiar melh melhho hi chu lehkhabu tak tak ngainatute ni lai reng an ni deuh vek bawk si a. Kei chu phone leh computer-a lehkhabu chhiar hi darthlalang phena infawh ang lek niin ka hria a, a rau a tel ve thei lo, a ho ka ti tlat. Ka peihna-in a tlin hek lo.
Mipui tam ber hian social media vela thu puarpawleng mai mai chhaih nuam kan ti tawk a. Hna berah kan neih a nih loh paw’n, kan hun awl khawhral nan ber kan hmang chu a nih hi. Kan thil hriat duhzawng internet-ah kan “google” pawp pawp ringawt a. Kan hriatna te hi a lêrin, a zîk a bûl em em mai a. Chuti chung chuan inhnial nikhua-in a pawr pawrah chuan kan han ṭang leh ta nghal a. Thil hre ve dûm siin kan hre ziktluak tak tak lo va. Finga inngai si hian kan chhaw chhah mai nia.
Professor hmingthang tak Gertrude Himmelfrab chuan, “Lehkhabu chu lehkhabu a nih angin a chhiara chhiar melh melh tur a ni a, thlek thuak thuak a, bih puat puat (surf) chi a ni lo. Lehkhabu kuta ken ngei a, a phek kuta keu ngei a, tlar tina thumal tin han chhiar melh melh mai hian kan thluak kan sâwr bing thei bik a, kan chamchilh vang vang a, ka rilru pawh a luh ngheh a, kan thil chhiar hriatthiam leh ngaihhlut nachang hriat kawngah mi a pui nasa em em mai bawk a, screen phena mi zu chhiar nen a in-ang thei ngai lo,” a ti a. A pawmnahawm khawpin ka hria.
Kan zinga lehkhabu dinhmun hniam em em sa, a aia hniama a han tlak leh vang vang chuan mipui mimir bawk hi kan ngaihtuahawm ta a ni.
Tunah hian lehkhabu ziaktute hian a tlangpui thu-in an lehkhabu hi copy 1000 aṭanga 1500 hi an tihchhuah ngam tawk a ni a. Chumi dek ral tur pawh chuan kumpuilinglet an nghah a ngai ṭhin a, lehkhabu mai ni lovin, a ziaktute pawh kan tla rawih rawih mai a ni.
Zirlaibu, sande sikul kaihhnawih lehkhabu leh Nilai Zan Thupui bu tih vel lovah chuan nikum tun ang hun vela an tihchhuah, MNF hotupa Zoramthanga lehkhabu ziah Mizo Hnam Movement History tih kha bu sing 1 an chhu a. Mizo lehkhabu hralh kal ber sawi hian an sawi leh ṭhin. Mahse ka lehkhabu “Vaihna Varṭian” kha chu a tluk lo deuh ang. Bu sing 1 sang 5 tling lo hret kan chhuttir a, thla ruk pawh tling lovah kan hralh fai (sold out) nghal pap. Chhut belhtir leh ila chu engemaw zat chu kan hralh leh ngei ka ring (leina tur min rawn zawt ringawt pawh an ṭhahnem ve riau, a ṭhen phei chuan an xerox phah hial). Mahse, chhut belh kha ṭul ka ti tawh lem lo. Tunah hian ka lehkhabu thar ber “Hringnun Hrualhrui” kan tlangzarh aṭangin chawlh kar hnih vel a liam ta a, ka vanneih a tluangin, mi duhsak ka hlawh khawp a, bu 2500 chu a ral der mai. Kei kan zinga a chan ṭha pawla inngai pawh ka chan a chauhzia chu, ka lehkhabu hmasa ber ka tihchhuah ruala a lehkhabu tichhuak ve JK Rowling chu a millionaire nihna a rei lutuk tawh. Ka vanneih asiama ka lehkhabu chhuah reng reng a hun laia Mizo lehkhabu zinga a hralh kal ber a ni zat zat chung paw’n engmah neih ka la neih loh va, engmah ka la nih ve loh hi!
Kan vawiin khawvel, internet buaia buai belebut (internet-crazed world)-ah hian, kan ngaihtuahna kan sâwr bing hlei thei meuh tawh lo chu a nih ber hi. Kan tih tur ti pah reng chung siin, kan bula mite kan bia a, kan email kan check a, kan smart phone kan vil a, internet website hrang hrang fangin, kan fawr kual a, hmun hla tak taka mite nen facebook, twitter , whatsapp, SMS, etc. hmangin kan inkawm pah a, TV kan chhuah reng bawk a. Kan ngaihtuahna hi kawng hrang hrangin a kal phirsî sung a. Kan hriat loh hlanin ADD (Attention Deficit Disorder) neite khawsak phungin kan khawsa a. Chu chuan kan thluak a tichawmawlhin, a tichawlawl nasa a. Chawlhna kan mamawh a ni.
Lehkhabu hian kan zingah chaurau êk a thai tak zet tawh a, hawh u, ṭhian hlun leh hlu lehkhabu-ah ngei khan i kir leh hlawm ang u le. Digital lehkhabu zawng a thawlêngin, a pawnlang em mai.
Mu tlem la, chhiar tam rawh, te kha han inti ngawt ila. Hringnun vaivut khû bawlhhlawhina min bawh khah lûk tleng fai theitu chu lehkhabu hi a ni. Han mut zar a, lehkhabu chhiar tur neih si loh chu in-kiss miah lova inngaihzawn ang deuh niin ka hria. A ho, a hul huih!
John Waters phei chuan a’n duhthawh hlaih hlaih khawp a (ngaih loh lamah lo ngai lo la) “Nula, mipa tu emaw i zui haw a, an ina lehkhabu i hmuh loh chuan mutpui reng reng suh ang che,” zu han ti mauh a! Fuihna fing tak a ni. Mipa pianfung nalh, hmelṭha, sek phiar phek, a dulthuar pawh thlûr ruka inthlûr fel sang (six-pack abs/washboard abs nei), hausa tak pawh ni sawmsarih rawh se, lehkhabu chhiar ngai lo a nih chuan, i zahpui nî leh hahthlak i tih châng a tam ngawt ang.
Lehkhabu ṭha ngainat nachang hre lo chu, hmeichhia an ni emaw, mipa an ni emaw, tawrhhlelhawm khawpin an mâwl tlangpui. Chuvangin, “Mihring fapa, lehkhabu zial ka pêk che hi lem la, puar takin ei rawh.”