Guest writer
Mafaa Hauhnar
KOHHRAN ṬAWNGKAMA KA NGAIMAWH ZUAL
Thu leh hla lama ka zâwl (muse) pâwlna ka dawn tehchiam loh avangin, ka sawi ve duh zen zen loh, a literature lam vak ni lo, a language lam ka han hrût ve hlek teh ang.
Ṭawng dik, a ziah dan, a grammar leh a phuah khawm dan (composition) ilo vel hi mi fate chuan literature huangah hmun an chantir lem lo hle a. Khawvel hmun hrang hrang aṭanga thu leh hla chanchinbu, literary journal leh magazine ka hmuh ve phâk chinah pawh hmuh tur a awm ngai lo. Kan ramah chuan heti ang vel a grammar leh ṭawng dik, ziah dan dik tih bawr hi a literature lairil ber emaw kan ti ta beuh va, chutah chuan sûkbûk siamin, Mizo Academy of Letters hovin, ngai leh ngaiah kan la su ta tlauh tlauh reng mai chu a nih hi.
Khaw’ nge tun ṭum chu, kei leh kei lovin, ṭawng chungchang bik hi ka’n thlur bing ve khauh teh ang. Kohhrana kan ṭawngkam hman tlanglâwn, dikhlel leh rualrem lo ni a ka hriat ṭhenkhat kan thur chhuak dawn a ni.
Ṭawngka maia thu leh hla inhlân chhâwng ṭhin kha chanchin ṭha avangin Mizote chuan ziaka thil chhinchhiah kan lo nei ve ta a. Mizo thu leh hla bulthûm leh a innghahchhan ber pawh Pathian thu leh kohhran a ni chho va, chu chuan hnam nunah, khawtlang nunah leh mimal nunah nghawng nasa tak a nei a. Kar lovah kohhran chu kan nun kalchawi kawng hrang hranga huhâng nei nasa ber a ni chho va, a thlêkna lam lamah min thlêktir dual dual a. Kan nunphung (culture) thlengin min thlâksak duak duak a, kan hnam ṭawng pawh a ṭha zâwng, a chhe zâwngin min her danglamsak a ni.
Pathian thu leh Kristianna-ina a hrin chhuah leh a rawn ken luh ṭawngkam ṭhahnem tak kan neih belh a, chu’ngte chu kan Zoṭawng tihausatu tak pawh a ni. Entir nan: “Hmangaihna” tih te, “thianghlim” tih te hi leh ṭawngkam za tam kan lo neih belh phah a. Kum za emaw lek chhunga kan hnam kawng chi hrang hranga kan ṭhang chak em em mai pawh hi Pathian thu leh Kristianna vang a ni kan ti lo thei lo vang.
He thu kan sawi mek lai hian Kohhran hian hû a neih len em avang hian kan Zoṭawng khawihchhiat lamah pawh hian mawh a phur nasa ve hle tih erawh chu phat rual a ni bik lo vang. Kohhran hruaitute leh hun hmangtute’na ṭawngkam an hman ang ang hi hre lovin mipui mimirte hian kan lo entawnin kan lo la chhawng nghal zung zung a, chu chu kar lovah a nih dan tur reng emaw tiin ṭawngkam zahawm angin kan seng lut ta ṭhin a, kan Zoṭawngin a tuar ta ṭhin a ni.
Tunlai khawvelah chuan media hrang hrang (chanchinbu, lehkhabu, TV, phone, internet leh a dangte) leh kohhran hrang hrang hian kan ṭawng her danglam, chher danglam leh khawih chingpen kawngah hian sulhnu kan nei nasa em em mai a. He’ng zingah hian kohhran hi a huhang nei lian ber a ni hial ang em aw tih theih a ni. Ṭawngkam zahawm, hawihhawm leh mawihnai chherchhuahna pûm pawimawh ber pawl ni mah se, ṭawngkam dazât, rualrem lo leh dikhlel thlah punna hmunpui pakhat a nih hi chu phat rual a awm lo vang.
Kohhran hian Mizo mipui mimir, a nawlpui thinlunga hmun a khuar ngheh êm avang hian kan rilru sukthlek kan ṭawngkam hman dan leh kan thil ngaihhlut zâwng zawng zawng hi a kaihruai a.
Kan thusawi uar kan tum luat avanga ṭul lova ṭawngkam chuangtlai hman hi kan uar hle mai a.
“Mi tin” tih a chiang leh fiah em em mai, “mi mal tin” han tih hram ang chi te hi a awm lê lû a, Sapṭawng kalhmangina mi a hruai luat vang pawh a ni thei.
“Tûnah hian” han tih mai tur te hi, “tûn hunah hian” kan han ti duah a, “ṭhian dûn pahnih” han tih kher ang deuh hi a ni awm e.
“Zanina kan thupui-ah chuan” tih emaw, “Zanina kan thupui atan chuan” tih emaw mai tur te hi, “Zanina kan thupui atanah chuan” te kan ti kual kawi duah a. “Atanah” tih te, “nan-ah” (“mi dang tan malsawmna a lo nih theih nanah”) tih te hi El Bethel harhna runpui lo thlen aṭanga kan chin lar zual niin a lang. Khawchhak lam khian an uar deuh em aw, ka ti.
“Vawiin/zanin/kumin” han tih mai tur, “vawiin ni /vawiin zan/ tun kum” tih te pawh hi kan la chelek nasa hle mai a.
Ṭawng chuangtlai hman hi a awlsam viau a ni ang, hre lo va, thusawinaa han rawlh hi kan ching hle a, “Heti ang/ chuti ang/khati ang” han tih mai tur hi “Hetiang ang/ chutiang ang/khatiang ang” tiin kan sawi duat duat fo mai. Hei hi chu kan Mizo ṭawng Bible lehlin ṭawngkam fuh lovina a hrin pawh a ni mahna. Bible-ah hian hmun tam takah hmuh tur a awm tlat:
Gal 3:12 “Chung anga titu chu chungah chuan...” (“chung ang” tih hi “chuti ang ang” kaih tawi a ni). Heti ang chiah hi II Thes 3:12-ah te, II Tim 3:6-ah leh hmun dangah te hmuh tur a awm a. Phil 4:9-a “khang ang kha ti thin ang che u;” tiha “khang ang” tih te pawh hi “khati ang ang” tihna a ni (hawrawp paih chhinchhiahna an dah lo vek lehnghal).
Sentence khata “tân” leh “sak” hman kawp pawh hi a chuangtlai a, a ṭul lo va, a dik lo a ni. “An tan i ṭawngṭai ang” ti emaw, “I ṭawngṭaisak ang” ti emawa sawi mai tur, “An tan i ṭawngṭaisak ang” tih duah kan ching.
Heti ang ṭawngkauchheh dik lo hi kan Zoṭawng Bible-ah pawh hian hmuh tur a awm nual:
Eph 6:19: “ka tan pawh mi dilsak rawh u”,
Mt 22:24: “.... a unaupain a nupui chu neiin a unaupa tan chi a thlahsak tur a ni,’
Marka 3:9 “Tin, mipui avang chuan a tan lawngleng lo ruatsak turin a zirtirte a hrilh a,”
Luka 7:30: “.... anmahni tan Pathianin rem a ruatsak kha an duh lo.”
Marka 5:19 "Lalpan i tan thil a tihsak che hi.”
Heb 10:5 “....Ka tan taksa mi buatsaihsak zawk a.”
Heti ang chiah bawk hian “hnenah” tih leh “hrilh” tih hi sentence khata a awm a remchang lo bawk. “I hnenah lawmthu kan sawi” tih a nih loh chuan, “Lawmthu kan hrilh a che” tih mai tur hi “I hnenah lawmthu kan hrilh a che” tih hi kan hmang rim em em mai bawk a. “Hnenah” tih chuan “sawi” emaw hman tur a ni a, “hrilh” a nih chuan “hnenah” tih hi a ṭul lo.
Heti ang pawh hi kan Zoṭawng bible-ah hian hmuh tur a awm nual:
Luka 17:9 “In thu ang a a tih avangin in bawih hnenah lawmthu in hrilh ngai em ni?”
Matthaia 11:4 "... Johana hnenah va hrilh rawh u."
Marka 5:33 "... a hnenah thu dik takin a hrilh ta vek a."
He’ng bakah hian ṭawngkam chuangtlai leh dik lo kan hman ngaihmawhawm tak tak a tam a:
Khawngaihthlak” han tih mai tura, naupangchhe ṭawngkam deuhva “khawngaihthlakawm” han ti te pawh kan awm zauh zauh va, “Ka tui a hal”, “Ka mut a chhuak” tih mai tura “Ka tui in a hal”, “Ka muthilh a chhuak” tih te erawh hi chu hriat tur a la awm meuh lo va, a lawmawm khawp mai.
Inkhawm kaihruaitu-ina, “Puan tur ṭul awm piang, a awm chuan i lo ngaithla ang,” a han tih zauh te hi ngaihthlak a nuam lo va. Ṭawng inbawh thuah dik lo hi kan ngah (“nei ngah” ni lovin. “Nei tam” a nih loh chuan, “ngah” tih hi a tawk mai. “Man to” kan tih pawh hi hemi duangah hian a hlûm theih ang. “Man tam” a nih loh chuan, “to” tih hi a tawk mai).
Ṭawngṭaina hun hmangtu-ina duhthawh taka, “Min awmpui zel tur che-in/ mal min sawmsak tur che-in” thu kan inluhthelhtir nuaih te hi hriat a hrehawm a, “Min awmpui zel turin kan dil a che/ mal min sawm turin kan ngen a che” tih te hian a mâmin, a dik zawk.
Ṭawngṭaina han sawi tâkah chuan, mipui aiawha ṭawngṭai ni si a, “Ka pa” ti a Pathian han chhawn (address) a, “”Isua hmingin ka dil a che,” han tih te hi a mawi lo va, mi dang zawng zawng kha a huam tel ta ṭhin lo va, lo “amen”-pui pawh a rem ṭeuh tawh ṭhin lo. Isuan ṭawngṭai dan min zirtirah pawh khan “ka” tih hi vawi khat pawh a lam rik loh kha.
Kan mi rin zawng takte’na an hman avanga ṭawngkam zahawm emaw kan tih tak ngawt “Kan thu han TIH-RÎK tâkte kha” tih ang chi a, “sawi/ chhiar” tih aia “tih-rik” kan hman ṭhin pawh hi khawlai ṭawngkam, ṭawngkam pawlawh leh zahawm lo tak ni âwm tak a ni (Ka hla rawn pêk ṭêng tâk kha” tih nen a inhlat hmel vak lo).
“Kan inkhawm min ṭansak turin i lo sawm ang u,” kan tihte hian kan inkhawm min ṭansak lo va, ṭantu-a ruat a nih avangin ṭanna hun a rawn hmang mai a ni.
“Ngaimawh” leh “ngaipawimawh” pawh hi kan hman pawlh nawk nawk fo va, thu thuhmun a ni lo va, thu inkalh tak a ni zawk a ni. “Mizo ṭawng dik hi ka ngaimawh khawp mai,” tih leh “Mizo ṭawng dik hi ka ngaipawimawh khawp mai,” tih in-an loh dan chu ti khan kan hrefiah mai em?
Heti ang chiah hian “palh” leh “hlauh” hmanaah hian chiang lo kan la tam hle, “palh” hi chu a duhawm lo leh a lawmawm lo lam sawinaa hman ṭhin a nih hre lovin, “Sual sim phah kan lo awm hlauh takin,” han tih turah te, “Sual sim phah kan lo awm palh hlauh takin,” tih ang chi hi hriat tur a awm fo.
Mizo ṭawnga a thuchheh danglam anga a lam dan emaw, a hawrawp emaw inthlak (modification) awm ṭhin hi a bik takin thangthar lehzualte chuan kan pawisa lo khawp mai a. Nuchang, pachang zingah pawh, "Eng nge i ken/ eng nge i dawn" tih tura "Eng nge i keng/ eng nge i dawng" ti kan awm ta zauh zauh maia kan Mizo Bible pawh hi hetah hi chuan a fihlim bik lo. Entir nan: "hauh" tih hmanna tura "hau" ti a dah ringawt pawh a awm nual:
Matthaia 5:11 “Miin keimah avanga an hau che u a"
Luka 6:22 “Mihring Fapa avanga miten an huat che u a, an tuithlara an hau che u a."
I Korinth 6:10 "mi hau hmangte."
I Petera 4:14 "Krista hming avanga hau in nih chuan in eng a thawl e"
'tiang chiah hian "hrehawm" tih tur "hreawm" ti a dah te (Matthaia 16:24 “...mahni hreawm pawisa lovin..") tih leh thu dang engemaw zat a awm bawk a ni.
Sawi zel dawn chuan sawi tur a la inkahpup chaw zut mai. Kohhrana kan Mizo ṭawng hmanina a hnam puma kan ṭawng a kaihhruai a, a kaihher nasat theihzia han ngaihtuah hian kohhrana kan Mizo ṭawng dik hman ṭulzia chu a lang chiang hle. Kan Pathian hi kan ṭawng dik ber, ṭha ber leh mawi bera kan biak a, kan fak hi a phu a, chu chu kan tum tur pawh a ni reng a ni.