KA PA SAP ṬHUTTHLENG SEN (Ka pa H.Lalsanglura 14.2.1944 - 7.6.2004 Pualin)

SALVATION TEMPLE Sana-pui chuan zing lam dar 2 a khâwng ri bul bul tawh a. Khaw lum uap churh mai vanga ka mu thei lo chu khumah Vai damlo ang maiin ka let ka let a. J.D. Salinger-a ziah “The Catcher in the Rye” chu a vawi 5na atan ka han bung leh ta chawt a.

Ka lehkha chhiar lai chuan ka lo chhîng sek hman ni tur a ni. Engtia rei nge ka chhîn hman pawh ka hre lo, ralkhata rawra chhu ri inchhawn tliar tliar ang maia ruah malin ka mutna pindan thlang lam tukverh a rawn theh ri tluar tluar chuan min tiharh zawk a. Chechâng map lovin engemaw chen chu ruahsur thawm ka ngaithla zui reng a.

Zan dang ang chu ni se, ruah sur ri chuan tui takin min awi mu zui leh ngei ang le. Ruah sur thawm chu puankawp sawr ri ang tluk tluk a ni tawh a, a tam telh telh a, tunah phei chuan a

ṭhenawmpa thli a rawn thawk tel ta bawk a, kan bathlar thlang lama kan thil dah engemaw ber chu a rawn chhêm ri det det a. Eng nge a rawn chhem hriat tumin ka khum aṭang chuan tho chhuakin tukverh darthlalang phên aṭang chuan ka han bih dâk dâk a.

Mo-in a hmai a khuh anga vanlaizawla thla leh arsi te chuan van dung dur khuih mai phênah chuan an hmelhmai an thuhrûk fai vek avangin engmah ka hmu thei mai lo. Rilru chavai angreng taka ka bih reng lai chuan vanneihthlak takin kâwl a rawn phe ta zawr zawr a. A êngah chuan thli-ina dimdawih angreng tak si a a rawn chhêm nghing leh der der ṭhin chu thil dang ni lovin, ka thil hmelhriat chian em em mai, ka pa Sapṭhutthleng - chair - sen (plastic stackable chair) ngei mai chu lo niin. Chu chair chuan ka ngaihtuahna zawng zawng zawng chu hruai pêngin, hun leh kum liam tawhah ka suangtuahna chu a hruai kir ta vawng vawng a.

He ka pa chair hi kan lei tirh kha chuan Mizoramah heti ang plastic chair hi an la hmang lar tehchiam lo. Tunah chuan ni sâ-in a em nasat a, ruahin a ṭham ngun tawh em avangin chu chair chu a sen duk a ni ṭhin tih pawh hriat loh khawpin a rawng a danglamin a da lam tawh a. Paihte gola kan tih mai ṭhin sipai puanpheikhawk senduk-uk, cement chawhna vela bun ngun avanga sûk dâk hrep tawh rawng hi a pawl deuh ber awm e.

A man pawh cheng zanga tling lo a ni bawka, khawvel tehfunga tehkhâwng râlah chuan chu chair chuan ropuina sawi tur pakhat mah a nei lem lo. Chair naran ve mai a ni a. “Sapṭhutthleng” ka han tih hluai hian chair ropui tak anga hmuh in lo tum thla rawk ang e. Mizovin `chair’ hi

`Sapṭhutthleng’ ti a tun hma lama kan sawi ṭhin avanga “Sapṭhutthleng” ti ve mai ka nia. A pianhmang leh lan danah lah, “A fuh tak tak a ni!” tia khual khuaa chhungkhat lainate lehkhathawna han hrilh hluai tura chhuanawm a ni lo va. Ṭhut phah emaw han ṭangkham tur thil dûp emaw pawh a awm nahek lo. Kan sawrkar mi liante’n, “A ngaihtuah dan kan lo ngaihtuah dawn nia,” tih paha an virpui zek zek ṭhin anga vir thei lah a ni ve hek lo. Amaherawhchu a ṭhat ve lai hun kha chuan, ka pa tan chauh tal kha chuan chu chair chu Britain lal tur lallukhum an khumtirna ṭhuthleng “Coronation chair” aiin a hlu nep zawk bik kher lo vang.

Kan kawtkaia langsar taka inhûng a, zah phur em em ṭhin kha tunah chuan luahtu awm lovin kan bathlar thlanglamah hmun khawhar nghakin riang takin a ding rân a. Rial leh ruah, nî leh thlî-ina an nawm an mâk a, an sawp retheih atan hnutchhiah a ni a; chan pawh a chang pawnlawi tawh khawp mai. A luahtu leh a lumtu berin kum tam mual a liamsan tawh miau mai si a. Dawrâwm hle tawh mah se a theih ang ang chuan a la ding ve fan a. A ke dinglam bal lek lek tawh, ka nu-ina tûlthîr sâa hmun riata a verh a, thirzaia a

ṭhui zawmna pawh chu hai rual lohin a lang a. A ṭhuina thirzai pawh chu tui-êkin a ei râng ruau tawh a. A chair hnung lama “Supreme” tih chuanna sticker erawh chu mak angreng takin a sir tlem a thler deuh e tih mai lovah chuan him pialin a la awm thung.

Ka pa hriselna a ṭhat tawh loh hnu, kum thum, kum li vel chhung kha chu khaw ên lai - a office kai hma leh a bân hnu-a a hun tam ber a hmanna a ni a. Kan awmna thlêrthla hi Damveng a nih avangin ka pa pawh chu “Damveng Chairman” an ti fiamthu hial a. “Pu Lûra a chair-a a ṭhut lûr loh hi chuan nunphung a kim lo,” lo ti tâwkte pawh an awm âwm e. Chu a ṭhut hmun aṭang chuan kawngkal te lo be lûmlâmin, nunaute a chhawnchaih a, a chang leh sikul naupangte bawlhhlawh paih hauvin a chhartir a. A chair sena ṭhuthmun a rem tawh kha chuan kan kawt zâwna zurui kawngkal te pawh kha an kal ngîl âwt âwt ṭhin.

Ni e, kha ṭhutthlenga ka pa a ṭhut lai kha chuan ka thla hi a muang a, a thlazar hnuaiah kha chuan ka him a, kei mi tê ber pawh hi pawimawh hliah hliah hian ka inhre ṭhin. Ka harsatna tawh reng reng pawh ani hnena ka thlen kha chuan mi vai kiansak theih loh a nei lo niin ka hre ṭhin. Eng ang buaina buan leh khirhkhan pawh ka chungah thleng se ani bulah kha chuan ka veng hawk mai ṭhin. Pa hlutzia hi khawi university-ah mah zirtir leh hranpa ka ngai tawh lo. William Wordsworth-a pawhin, “Pathian hming atan pawh hian “Pa” tih aia hming thianghlim zawk vuah tur dang kan la haihchham rih a nih hi,” a lo tih hial kha.

Khawvelin a zepui chhuah a, mi a chhiatkhum changa, rilru hnual leh ngui taka ka awm chang leh, chhâwk rual lohva ka rilru a hah chang pawhin he chair sena ka pa ṭhuthmun rem lai kha ka mitthlaah a lo lang uarh uarh ṭhin. Engemaw chang chuan ka pa khan chu ṭhutthlengah chuan a mawng a rawn hung leh mai dawn ni te hian hre ṭhin a, chuti ang beiseina kawngbo tak ka neih chhung hun rei lo tê-ah pawh chuan ka lungngaihna leh harsatna zawng zawngte hi a kiam duak ṭhin a ni.

Hmangaihna awka leh zilhhauna nena hum sual ka dai tur mi a chelh fan fan lai pawha, ring tikhawng lui tlata mahni zawh tur kawng thlang tura fing tawka inngaia sechal nghawngau ang maia ka duhthlanna kawng ka zawh luih nghawng nghawng laite ka han chhui kir leh changa hriatchhuah hrehawm ka tih em em, ka hriatchhuah loh theih si loh chu, a mi hmangaihna kha a va thûkin, kei hian awmzia ka va neihtir si lo em, tih hi! Chu ṭhutthleng tlâwm tê-ina a entir ka pa min hmangaihna erawh chu chu chair senah chuan a la cham reng niin ka hria.

A chair sen aṭanga ka pa fuihna leh zilhna awka zozaite kha lo dawng ṭhin hlauh lo ila chuan ka hmakhua chu thla mang laia midum zurui ang tlata thim a ni ngei ang. Kha Chair sen aṭang khan mahni chantâwka lungawi zel loh min zirtir a, a aia sang leh ṭha zâwk ûm zel turin phurna tuisik min tulh ṭhin a ni.

Ani hmeithai fa, in leh lo tihtlak pawh nei fumfe lo leh rualawt reng renga lo awm ṭhin a nih avang khan ṭhahnem a ngai a. Kan zirna kawngah pawh a tlukpuite’na a tin pawh an tin fiam chhin ngam lovah lehkha min zirtir a. Mite in nena khaikhin ralah chuan eng ni lo mah se, Sawrkar aṭanga a thla-bi hlawh beitham tak hmangin a tum em avangin hetiang in leh lo, keini chhungkaw tan chuan ropui tak hi min dinsak thei tlat a ni.

A ṭhahnemngaih leh rual min awhpui luat ṭhin avang khan kan pafa inkarah khan “thu inchhâng” hi a awm zeuh zeuh fo reng a ni.

Mizo pa-ah chuan pa lian leh inkhaithli thlerh thlawrh tak, pa hmel sar vuah mai, ‘tlangval hmelṭha’ ti a an sawi ve hat hat ṭhin a ni a. A kawngkal an hmuh pawha nulaho an inkeuh ru ve sap sap ve ṭhin a ni âwm e. Pa ze zawi, zawldawh, zakzum tak, taima rum rût mai a ni.

Infiamna lama tui em em leh duai lo tak a ni a. Infiamna chi hrang hrangah lawmman engemaw zat a lak bakah, a vanglaia Mizorama football leh hockey team ṭha ber pawla an sawi ve ṭhin DC Team-ah a khaipa ber ni chho kha a ni a. Thahrui lamah leh themthiam lamah mite hrilhfak kaiin Pachhunga Memorial College-a a kal lai pawha infiamna - indoor games a ni emaw, outdoor games-ah pawha lawmman hui fai pak pak deuhthaw ṭhin a nih laiin, keiina infiamna lama chhuan tur ka neih ve chhun chu vengchhunga insaihruipawh champion dinglai ka ni hi a ni deuh tlawng. Ka pa chu a hun laia silai (.22 Miniature) kah thiam ber pawla thang ve hat ṭhin a nih laiin, kei, Mary Mount School-a Scouts “troop leader” hmasa ber lo ni tawh leh, St. Paul’s-a NCC-ah pawh “Certificate A” neia “sergeant” ni phâk ngat erawh chuan silai kah kan zirnaah pawh bula mite target zawk kâp kaw sut sut ṭhin khawpa zei lo fâl nalh ka lo ni lehzel a. Kan inchhun lo pafa khawp mai. Sial rângin bâwng dum a hrin ṭum te pawh hi a lo awm dawn a nih hi.

Ka awm khawhar zual changin chu ka pa chair senah chuan inthiam lo ru tak chung chuan ka

ṭhu fiamin, ka ṭhu ru fo ṭhin nâ a, ka pa ṭhutna hi engtikah mah ka luah zo ve dawn tak tak lo a ni tih ka inhriat chhuah veleh mahni insit zui hliah hliah chungin ka thawhsan leh ṭhin a ni.

Kei ngei pawh hi khuarelin, kan tualchai ve ṭhin laia ṭhiante nena a ‘chang’ tur kan inthur chhuak ṭhin ang khan:

“Inky pinky ponky,

Father had a donkey,

Donkey died,

Father cried,

Inky pinky ponky,” tiin kal tura min thurchhuah hun a lo la thleng ve ngei dawn a, chutih hunah chuan ka pa hmun ruak hnutchhiah ang hi ka hnutchhiah zo ve dawn lo tih hi a chiang reng mai si a.

Ka pa min hmangaihna ngaiah ka neih kha tun thlenga ka rilru nghaisa bang lotu a ni. Amah duat taka enkawla, a rilrua a vawn leh vei te dawhthei taka ngaihthlaksaka, a phurrit phurh leh ka theih ang chin china a harsatna vai kiansak theihna hun remchang hi han awm leh se aw, khati ang mai mai kha chuan ka ngaihthah tawh lo vang mawle. Khum beta thihsuala a awm laite khan mi a thlakhlelh tehlul nen, a tan khan hun ka va han pe tlem si em! Tunah zawng phengphehlepa khua a tlai zo ta si. Mahni fate duat tur khawpa hmangaih chu pa tan chuan thil har a ni lo; mahse, fate hau va, vaw tur khawpa hmangaih kha chu thil awlai a ni lo tih ka han hmuh thiam ve ṭan meuh chuan ka pa hriatrengna nung leh a ṭhuthleng sen, khaw ênga mite hmuha phochhuah zahthlak khawpa ṭawngṭâwl tawh chu ka chan tawk a ni tawh mai si a maw!

“My Father’s Chair still standing there,

All alone since that long night.

Now it’s been years and I still feel

He’ll come home, we’ll be alright.”